Talas Omarbek - táýelsizdik túletken tarıhshy

Keńestik kezeńde tarıh saıa­sattyń qoljaýlyǵyna aınaldy, al tarıhshy bıliktiń tapsy­rysyn oryndaıtyn ıtarshy dáre­jesine túsirildi. Mundaı jaǵ­daıda, árıne, tarıh tanym quraly retindegi ózine tıesili be­delinen aıryldy. Osy rette ótken ǵasyrdyń 60-70-shi jyl­daryndaǵy keńestik qoǵamǵa qa­tysty mynadaı bir jaǵdaı eske orala be­redi. Bul keńestik saıa­sı júıe qaıshylyqtarynyń sha­ryqtaý shegine jetken shaǵy edi. Qoǵam óz ómiriniń tereń qoı­naýynda bolyp jatqan tek­to­nı­kalyq ózgeristerdi múm­kin bolǵansha týra túsinýge muq­tajdyq tanytty. Dálirek aıt­qanda, qoǵamdaǵy daǵdarystyq jaǵ­daıdy túsinýge degen suranys eń ózekti máselege aınaldy. Bul suranysqa laıyqty jaýapty, basqa da ǵylym salalary sııaqty, tarıhtaný da bere alatyn. Biraq oǵan ondaı múmkindik sol tustaǵy saıası júıe jaǵdaıynda joqtyń qasynda edi.

Ol mindetti belgili dárejede, tanym quraly retinde fılosofııa atqardy. Fılosofııa adamzat tarıhynyń túrli aýmaly-tókpeli kezeńderinde atqarǵan mindetin osy mezgilde de atqarýǵa kúsh saldy. Ol ult tarıhynyń tylsym qupııalaryn túsinýge bas­taıtyn joldy kórsetti, bi­raq túsindire alǵan joq. Osy jyl­dardaǵy elimizdegi fılosofııa mektebiniń álemdik já­ne otandyq fılosofııanyń ozyq ádis-quraldaryn ıgerýge baı­lanysty alǵashqy sátti qa­dam­daryna qoǵam tarapynan týyndaǵan zor múddelilik sonyń kórinisi edi. О́kinishke qaraı, qazaqstandyq fılosofııa alǵashqy nátıjeli áreketin ulttyq tarıhty ıgerýge, ıaǵnı eldiń alys-ja­qyn kezeńderde júrip ótken jolyn qorytýǵa baılanysty qyz­metin jalǵastyrýǵa kelgende ir­kilip qaldy. Otandyq tarıhı tá­jirıbeni ıgerý – bul táýelsiz oılaý mádenıetine bastaıtyn jalqy jol. Al «táýelsizdik fılosofııasy» qoǵamdaǵy qozǵalystyń aıaq tireıtin bederine aınalmaı ulttyń ilgeri jyljýynyń ózi kú­mándi.

1991 jyldan bergi ýaqytta jaǵdaı túbegeıli ózgerdi. Qoǵam­dyq oıǵa jetken erkindik, tanym quraly retinde tarıh ǵylymyna da keldi. Inshalla, qazaq tarıhshysy «ózim týraly ózim aıtamyn» deıtindeı jaǵdaıǵa jetti. Osy arada sál sheginis jasap, búgingi qazaq qoǵamynyń ata tarıhyna baılanysty suranysyna, talǵam-tilegine toqtalýǵa týra keledi. Iаǵnı búgingi qazaq ata ta­rıhynan neni bilgisi keledi? Otan tarıhyn zertteýdi kásibine aınaldyrǵan jumyr basty pende úshin «adamzat kóshinde biz kimbiz, qaıda baramyz?» degen saýal negizgi kótergen júgi bolsa kerek. Osy saýalǵa ult tarıhynan nanymdy jaýap izdeý arqyly ǵana zertteýshi tarıh ǵylymynyń keńestik kezeńde túsirip alǵan bedelin qaıtarýy múmkin. Bul rette tarıhshylarymyz, fılosof  F.Nıssheniń myna pikirin es­ke saqtaǵany abzal: «Tarıh júgin ji­gerli tulǵalar ǵana eńsere alady, álsizderdi ol janshyp tastaıdy». 

Keńestik kezeńde qazaq qoǵa­mynyń ekonomıkalyq ómi­ri ortalyqtan basqaryldy. Orta­lyq qazaq qoǵamynyń erteń­gi múddesine qatysty ishki sura­nystarymen eseptesýdi ózine min­det sanaǵan emes. Qazaq jeri met­ropolııa ındýstrııasynyń shı­kizat kózine aınalýǵa tıis bol­dy. Odaq taraǵannan keıingi ýaqytta monoqala atanǵan 24 eldi meken kádimgi otarlyq tonaý­shylyqtyń naqty kýási edi. Táýel­siz Qazaq memleketi búgingi tańda bul keńestik keshegisinen qalǵan «mu­rany» endi óz kúshimen sheshýge májbúr.

Al kezinde (1928 j.) Keńes­tik ortalyqtyń bul óktem otar­shyldyq ustanymyna máskeý­lik basylym arqyly ashyq qarsy­lyq kórsetken Smaǵul Sádýa­qasuly sııaqty uly tulǵalar pro­letarıat dıktatýrasynyń «ınter­nasıonaldyq» saıasatyn túsine almaǵan «nasıonal» retinde qyzmetinen bosatylyp, saıası qýǵyn-súrginniń qurbany boldy.

О́ndiris salasyndaǵy osy­ eki­júzdi qıturqy saıasat ǵylym­da, máselen, gýmanıtarlyq sala­da da júrgizildi. Taptyq meto­dologııaǵa súıengen tarıh­nama, ádebıettaný qoǵam­daǵy úderister men oqı­ǵa­lar­dy baıandaýda kóptegen bur­ma­laýshylyqtarǵa uryn­dy. Tap­tyq kózqarasty ulyder­javalyq us­tanym tolyqtyrdy. Ǵylymda qalyptasqan bul qaı­shylyqty jaǵdaı jeke zertteýshi-tulǵalar tarapynan qarsylyq týdyrdy. Tarıhı shyndyqty qorǵaý jolyna túsken ǵalymdar (E.Bek­mahanov, E.Ysmaıylov, B.Sú­leımenov j.b.) uzaq merzimge abaq­tyǵa jabyldy.

Mine, osy bılik tarapynan­ ómirde jáne ǵylymda aqıqat­qa jasalynǵan sheksiz kóp qııa­nat­tardy resmı ıdeologııa umyt­­tyrýǵa, jeti qat jer as­ty­­­na jaýyp tastaýǵa az kúsh ju­m­saǵan joq. Biraq halyq, qoǵam keshe ǵana óz ómirinde oryn al­­ǵan ádiletsizdikti umytqan joq-tyn, erteli-kesh, áıteýir onyń ashylatynyna sendi. Sol sát táýelsizdikpen birge jet­ti. Bıliktiń qylmysyn tereń qoı­naýynda búgip jatqan arhıv qorlary ashyla bastady. Bul aıtýly prosess álemdik tarıhnamada «arhıv revolıýsııasy» ataldy. Saıasattaǵy qaıta qurýmen birge kelgen osy tarıhı kezeńde qoǵam tarıhshy degen kóne kásiptiń bar eken­digin esine aldy. Iаǵnı sóz kezegi tarıhshylar áýletine tıdi. Zertteýshi-tarıhshylar ózderiniń tarıhı mıssııasyn oryndaýǵa kiristi. Tarıhı shyndyq endigi ýaqytta ǵylymı jýrnaldar men monografııalyq zertteýlerden kúndelikti basylym betterine shyqty. Qazaq tarıhnamasynda Talas Omarbekov esiminiń qoǵam nazaryn ózine aýdarǵany osy jyldarǵa tuspa-tus keldi.

Talas Omarbekovti zertteýshi-ǵalym retinde oqyrman qaýymǵa máshhúr etken ótken ǵasyrdyń 20-30-shy jyldaryndaǵy keńestik reformalar jáne olarǵa qoǵam tarapynan kórsetilgen qarsylyq taqyryby edi. Tákeń 20-30-shy jyldardaǵy keńes­tik reforma tarıhyn, al men Alash qozǵalysy tarıhyn zert­teýdi sol kezdegi Partııa tarı­hy ınstıtýtynda 80-shi jyl­dardyń sońynda birge bastadyq. Bul taqyryptar, árıne odan bu­ryn da tarıhshylar nazaryn­da bolǵan. Meniń aıtpaǵym, olar­dyń zaman suranysyna baılanys­ty jańa kózqaras, jigerli usta­nym turǵysynan zerttelýi edi. Sol kezdegi partııa tarıhy­ arhıvi, qa­zirgi Prezıdent Ákim­­shiliginiń arhıvi óte baı, mu­raǵat­­tary muqııat rettelgen ǵy­­­lymı ortalyq. Buryn ja­byq, zertteýshilerdiń qaraýyna en­di ǵana berile bastaǵan asa mańyzdy qujattyq materıaldardy birge ashyp, ózara talqyǵa salyp, solarǵa súıenip, jary­sa maqalalar jazyp, gazet-jýr­naldarǵa jarııalap júrdik. Ol da bir qyzyǵy mol qaıtalanbas ke­zeń edi.

Sol kezde 1989-1990 jj. birge jumys jasap júrip baıqaǵanym, Tákeń­niń zertteýshi retindegi eren eńbekqorlyǵy, tarıh shyn­­dyǵyna degen adaldyǵy edi.­ Ekeýmizdiń Partııa tarıhy­ ıns­tıtýtyndaǵy qyzmetimiz saıa­sı repressııa qurbandaryn aq­taý isimen bir mezgilde júrdi. Part­ııanyń Ortalyq Komıteti tara­pynan bedeldi komıssııa qurylǵan. Quramynda Ortalyq Komıtettiń bólim meńgerýshileri, oblystyq komıtetterdiń ıdeo­logııa jónindegi hatshylary, aka­demııalyq ǵalymdar bar komıssııany sol kezdegi Aqmola oblys­tyq partııa komıtetiniń bi­rinshi hatshysy A.G. Braýn bas­qardy. Tákeń 20-30-shy jyl­dary partııalyq jáne keńes­tik basshylyqta bolǵan qaı­rat­kerlerdiń, al men Alash qaı­ratkerleriniń qyzmeti men saıa­sı ustanymyna baılanysty materıaldar daıarlap, komıssııa otyrystaryna qatysyp júrdik. Mine, osy ult qaıratkerleriniń kúres jolyn zertteý arqyly biz qoǵamdaǵy tarıhı prosesterdi múmkin bolǵansha tereńirek tú­sinýge kúsh saldyq.

T.Omarbekulynyń osy mez­gil­de tyńǵa túren salǵan eńbegi bu­ryn­ǵy keńestik tarıhnamanyń bol­shevıkter bıliginiń ót­ken ǵasyr­dyń 20-30-shy jyldar­daǵy memlekettik astyq jáne et da­ıyn­daý, menshik ıelerin men­shi­ginen aıyrý, aýqatty sharýalardy tap retinde joıý, kúshtep ujymdastyrý jáne eriksiz jappaı otyryqshylandyrý saıasatyna baılanysty qalyptasqan birjaqty, jalǵan tujyrymdaryn elge uǵynyqty tilde áshkereleýi boldy. 

Búgingi kún bıiginen qaraǵanda shynaıy zertteýshiniń mindeti de osy bolýǵa tıis-tin. Iаǵnı bur­malaýǵa ushyraǵan tarıhı shyn­dyqty qoǵamǵa jetkizý, kezinde elge, qoǵamǵa, onyń bútin bir áleý­mettik toptaryna zorlyqshyl bı­lik tarapynan jasalǵan qııanat­tyń betin ashyp kórsetý edi. Bul, árıne múláıimsýdi, fak­tilerdiń ornyn aýystyryp oı­naý­­dy kótermeıtin aýyr mıssııa bolatyn. T.Omarbekuly zertteýshi maman retinde ózine ar­tyl­ǵan osy júkti qara nardaı kóterip, synnan abyroımen ótti. «Zobalań» «20-30-jyldardaǵy Qazaqstan qasireti», «HH ǵasyr­daǵy Qazaqstan tarıhynyń ózek­ti máseleleri» sııaqty irgeli zert­teýlerin jarııalady. Osy jáne bas­qa eńbekterinde tarıhshy 1929-1931 jj. qazaq dalasynda oryn alǵan keńestik bılikke qar­sy halyq kóterilisteriniń to­lyq­taı negizdi de oryndy qoz­ǵalys bolǵandyǵyn naqty de­rek­namalyq negizde baıandap, osy kóteriliske sanaly túrde qa­ty­nasqan halyq ókilderin halyq qaharmandary retinde moıyndap, otan tarıhynan olarǵa tıesili or­nyn berýdi, olardy el jadyn­da máńgi saqtaýdyń basqa da sha­ralaryn qarastyrýdy usyn­dy. Tarıhshynyń bul eńbegi ke­she­gi el múddesi jolynda mert bolǵan azamattardyń artynda joqtaýshysy bar degendi bildiretin eńbek edi.

Tarıh ǵylymynda qaıta qurý bastalǵanda (ótken ǵasyrdyń 80-90 jj.) eń ózekti másele, árıne sol mezgilge deıingi arhıv qor­laryndaǵy jabyq qujattyq mate­rıaldardyń qoljetimdiligi boldy. Sol ýaqytqa deıin tarıh­namada ústemdik quryp kel­gen metodologııalyq ádis-qural­dar­dan aıaq tartýǵa múmkindik beretin jalǵyz jol osy jańa tarıhı derekterdi ıgerý arqyly júretin edi. Bul turǵydan burynǵy kommýnıstik ıdeologııanyń je­ńilis tabýy otandyq tarıhshylar úshin qarańǵy túnekten jaryqqa shyqqanmen teńestirýge bolatyn ózgeris-tin. О́ıtkeni ıdeologııalyq buǵaýdan qu­tyl­ǵan tarıhshy burynnan bel­gili faktilerdi jańa tanym tur­ǵysynan zerdelep, al endi ashylǵan tyń faktilerge erkin túsinik berý múmkindigine ıe boldy. T.Omarbekulynyń jo­ǵaryda atalǵan monografııalyq zertteýleri osy arnada jáne rý­hanı qanattaný jaǵdaıynda jazylǵandyǵymen erekshelenedi.

Tákeńniń uly Shyńǵys Omar­bekovpen avtorlyq birlestikte jaz­ǵan eńbegi «Qazaqstan tarıhy­na jáne tarıhnamasyna ulttyq kóz­qaras» dep atalady. Osy eńbe­ginde T.Omarbekuly ótpeli ke­zeń­niń zertteýshisi retinde «Ta­rıhymyzdy qalaı jazamyz?» degen máselege toqtalyp, «Tarıhty ja­zýǵa talaptanýshylar tarıhymyzdy kimniń kózimen, ıaǵnı qandaı kózqaraspen jazamyz? – degen saýalǵa beretin ózderiniń jaýaptaryn da aıqyndap alǵa­ny jón. Bul – tarıhymyzdy jazý­dyń asa mańyzdy alǵashqy máse­lesi»,  degen  oryndy pikir bil­dirip, osy rette: «Qazaqtyń tarıhyn qa­zaqtyń ózi  ana tilinde  jáne shynaıylyq ustanym tur­ǵysynan jazǵany jón. Osy ǵa­syrǵa deıin bizdiń tarıhymyzdy basqalar jazyp keldi. Keńestik kezeńde ta­rıhymyzdy jazý isin qolǵa al­­ǵan zııalylarymyzdy  ony «uly orys» halqynyń ne­mese Máskeýdiń ustanymy tur­ǵysynan jazýǵa májbúr boldy. Áli kúnge deıin kóp tomdyq tarıhymyzdy alǵash oryssha jazyp, sońy­nan qazaqshaǵa aýdaryp kele jat­qanymyzdy kimnen jasyra ala­myz?» – dep bar shyndyqty jaıyp salady. Biz de bul pikirge qo­sylamyz.

Mine, bul pikir-paıymnan óz kásibine adal, osy ýaqytqa de­ıin otandyq tarıhnamada oryn alyp kelgen burmalaýshylyqtar men aǵattyqtardy joıý isine óz úle­sin qosyp, osyndaı azamattyq ustanymyn jarııalaǵan eńbekteri ar­qyly dáleldep kele jatqan tarıhshy beınesin kóremiz.

2005 jyl tarıhshy shyǵar­mashylyǵyna betburys ala kel­gen kezeń boldy. Kásipker-ǵa­lym Haırolla Ǵabjálelovpen shyǵar­mashylyq birlikte «Alash»­ atalǵan tarıhı-zertteý orta­lyǵyn uıymdastyryp, ortalyqqa pikirles áriptesterin jınap, qa­zaq ultynyń shańyraǵyn kó­te­ris­ken rý-taıpalardyń ta­rı­hyn jazýǵa bet burdy. Ta­rıh­shy­nyń osy baǵyttaǵy izde­nis­teriniń nátıjesinde «Qazaq mem­leketi: qaǵanattar, ulystar men handyqtar baıany» jáne «Qa­zaq handary» sııaqty ja­ńa kitaptary jaryq kórdi. Onyń basshylyǵymen ortalyq qyz­metkerleri jıyrma kitaptan asatyn rý-taıpalar tarıhyn jaryqqa shyǵardy. О́kinishke qaraı,  osy kóp tomdyq basylymdy tereń de kásibı taldaýǵa alǵan maqalalar jaryq kóre qoıǵan joq. Ondaı jumys bolashaqta atqarylar degen úmittemiz. De­gen­men, osy eńbek arqyly atqa­rylǵan mynadaı jumysqa kóńil aýdarmaý múmkin emes. Adamzat tarıhynyń tereń qoınaýynan bastaý alatyn qazaq tarıhy bul eldikke umtylys, ult­­qa birigý, uıysý tarıhy. Osy uzaq ta azapty joldaǵy rý-­taıpalar tarıhynyń tereń qat­parlaryna múmkin bolǵansha jan-jaqty, ǵylymı taldaý jasamaı tolyqqandy el tarıhyn bajaılap túsiný múmkin emes. Mine, osy rý-taıpalardyń jú­rip ótken kúrdeli tarıhynan baıqalatyn tarıhı shyndyq mynaý: kezinde túrli sebeptermen shyǵystaǵy Kerýlen ózeni boıy (Mońǵol qyraty) men Qytaı qabyrǵasynan yǵysyp, búgingi kıeli qazaq jerine kelip ultqa birigip, memlekettigin qur­ǵan kó­ne rý-taıpalardyń kósh bas­taýshylarynyń sheshimi tarıhı turǵydan alǵanda ózin aqtaǵan kemeńgerlik bolǵandyǵyn ýaqyt kórsetip berdi. Sol úshin de sol ata-babalarymyzǵa myń da bir alǵys! Olaı bolsa, osy atameken jeri­mizdi, qasıetti atajurtta tamyr jaıyp, qalyptasqan el­digimizdi saqtaý jáne zaman sura­nysyna saı kórkeıtý búgingi jáne erteńgi urpaqtardyń eń bıik mu­raty. 

T.Omarbekuly kezinde arhıv qorynan alyp 1929-1933 jj. bı­lik­ke qarsy halyq narazylyǵyn qol­dap, qoldaryna qarý alyp kóte­riliske  shyqqan aýyl adam­darynyń tizimin jarııa etti. Keıin­nen osy tizimde aty atalǵan aza­mattardyń taǵdyr-talaıyna qatysty elden kóptegen hat-habar aldy. Bul, árıne zertteýshiniń qara­paıym halyqtan alǵan alǵy­sy edi. Táýelsizdik kezinde óz eli­niń tarıhyn jazý isine belsendi túr­de atsalysqan tarıhshyǵa eli­niń alǵysynan úlken baqyttyń bo­lýy da múmkin emes. 

Mámbet QOIGELDI, akademık

ALMATY