Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynyń jaryq kórgenine minekeı, bir jyldan asyp barady. Osy aıtýly ári mańyzdy, maǵynasy erekshe maqalany tushyna oqyǵan Jaıyq jurty taıaýda óńirimizge resmı saparmen kelgen Elbasyna rızashylyǵyn aıtyp, sanany silkip, rýhty jańǵyrtqan, tarıhtyń tórinen oıyp turyp oryn alǵan mańyzdy maqala aıasynda jan jadyratar jarqyn ister jalǵasyp jatqanyn jetkizdi. Memleket basshysy da óńirde bes áleýmettik bastamanyń úzdiksiz damyp jatqanyna kýá bolyp, atqarylǵan isterdi oń baǵalady.
Buǵan kúni keshe Elbasynyń Oral qalasynyń jańa alańyn óz kózimen kórgen sáti de úlken dálel. Tuǵyry bıik Táýelsizdigimizdiń maqtanyshyna aınalǵan jańa alańda bıiktigi 60 metrlik Kók baıraǵymyz aspanmen talasyp tur. Abyz aqyn Qadyr Myrza Áli atyndaǵy Mádenıet jáne óner ortalyǵy, syrty sary altyndaı kúmbezdelgen ádemi Saltanat saraıy, kóp ultty halyqtyń ekinshi úıine aınalǵan Dostyq úıi, álemge attary máshhúr qalamgerlerdiń kitaptarynan jasalǵan eskertkish bári-bári Batys Qazaqstannyń rýhyna serpin syılap tur. Negizi bul jańa alań osydan eki jyl buryn móldiregen saf aýasymen, sýburqaqtarymen halyqtyń demalatyn, serýendeıtin ornyna aınalǵan bolatyn. Jalpy aýmaǵy 7,0222 sharshy metrlik jańa alańda zııaly qaýymmen, Assambleıa múshelerimen júzdesken Elbasy sońǵy eki jylda ólkeniń óndirisimen qosa rýhy da aıtarlyqtaı damyp, jańǵyryp ketkenin kórip, oń baǵa berdi. Ásirese Assambleıa úıine alystan kóz toqtatyp, jyly júzben qaraǵan Qazaqstan Prezıdenti memlekettik áleýmettik baǵdarlamalardyń damı túskenine toqtaldy. Minekeı, Elbasynyń batasyna bólengen Aqjaıyq atyraby bıik ǵımarattaryn, tamasha eskertkishterin ornatyp, jasyl shyrshasymen, kókoraı alqabymen kóriktenedi áli.
Sózimizge tuzdyq bolardaı, kúni keshe Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń 200 jyldyǵyna arnalǵan «Ǵasyrlar qoınaýynan jetken babalar úni» halyqaralyq ǵylymı ekspedısııa máresine jetti. Úsh myń shaqyrym jol júrip, kúıshi atamyzdyń rýhyna batysqazaqstandyqtar atynan táý etip qaıtqan ekspedısııanyń bul jolǵy sapary da «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda júzege asty. Iá, babalar amanatyn buljytpaı oryndap kele jatqan kıeli de qasıetti meken Aqjaıyq atyrabynda Memleket basshysynyń baǵdarlamalyq maqalasyna oraı jarqyn ister júzege asyp, Máńgilik eldiń búgini men erteńi úshin ıgilikti jumystarǵa keńinen jol ashyldy. «Otan – ótkenimizdi tanyp, baǵalaı bilý, eń áýeli ózimizdi qadirleı bilý» degen eken ult zııalysy Ahmet Baıtursynuly. Buǵan qosa, «Qazaqtyń Qadyry» atanǵan Qadyr Myrza Áli «Otanyńnan qansha shaqyrym uzaqtasań, sonsha shaqyrym rýhanı jaqyndaı túsesiń» depti. Qashanda arnasynan asaý tolqyndary asyp-tógilgen, samal jeli júzińdi ópken, sylqymdaı sulý Jaıyǵymda ata-babalardyń salyp ketken sara jolymen tarıhymyz qattalyp, danalar oıy men sózi el júreginde jattalýda. Elbasymyz aıtqandaı, biz Máńgilik elimizge salt-dástúrimizdi, ulttyq rýhymyzdy jańǵyrtyp bara jatyrmyz. Biz, Máńgilik eldiń tórine urpaqtan-urpaqqa mıras bolǵan rýhtyń dánin egip, jaıqalǵan bıdaıynyń jemisin jep, júzimin terýge asyǵýdamyz. Batyr Mahambet, jańashyl Jáńgirhan men Jahanshadaı tulǵalarǵa baı, buǵan qosa Taıyr, Juban, Qadyr, Qaırat, Aqushtap syndy suńǵyla aqyn-jyrshylardyń ormandaı oılarynan aqyl men parasat túıgen, Qurmanǵazy men Dına, Seıtek, Dáýletkereıdeı kúmbirlegen kúıshilerdiń ónerinen nár alyp, jalǵastyrǵan izbasar tolqyndary, jetkinshekteri Jaıyqtyń altyn besigin áldılep, terbete bermek. Keshegi sal Muhıt pen Ǵarıfollanyń jyrlary jańǵyryp, ánderi shyrqala túspek.
Kim-kimniń de sanasyn silkip, rýhyn oıatqan aıtýly maqala sheńberinde shyraıly óńirde shuǵylaly sátter, juldyzdaı jarqyn jaqsylyqtar esh tolastamaıdy. Únemi halqymen úndesip, kezdesip, qaýyrt qyzmetine qaramastan oraıyn taýyp dıdarlasyp otyratyn Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi, jas ta bolsa isker, jigerli basshymyz Altaı Kólginov alqaly jıyn saıyn Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasy boıynsha atqarylǵan jumystarǵa keńinen toqtalyp ótedi. Aıtalyq, «Rýhanı jańǵyrý» aıasynda 2017 jyly jalpy sany 250 myńnan asa adamdy qamtyǵan 150-ge jýyq shara ótse, bul dóńgelek sandy ǵana meńzemeıdi, adam sanasynyń rýhanı turǵydan jańǵyryp jatqanyn kókseıdi. Sondyqtan Jaıyq jurtshylyǵy da Elbasynyń mańyzdy maqalasynda aıtylǵan básekege qabilettilik, bilimniń saltanat qurýy, sananyń ashyqtyǵy, XXI ǵasyrda aýadaı qajet sapaly bilim berý, úshtildilikti damytý, sıfrlyq saýattylyq sııaqty basymdyqtardy oryndaýǵa asyǵady. Máselen, oblys bıýdjetiniń 45 paıyzdan astamy bilim salasyn damytýǵa baǵyttalsa, ótken jyly 24 jańa bilim berý nysany ashylyp, 17-si jóndeldi. San myńdaǵan shákirt esigin aıqara ashyp, bilim alýǵa qushtar bolǵan, tulpardaı shabysy bólek bilimniń «sáıgúlikteri» bas qosqan Oraldaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektepterimen memorandým negizinde muǵalimderdiń, mektep dırektorlarynyń biliktiligi artyp otyr. Bıylǵy oqý jylyn Elbasy esimin enshilegen mektep myqty tabystarmen támamdady. Altyn uıadan bıyl ushatyn 85 túlektiń 6-ýy «Altyn belgige», 26-sy erekshe attestatqa úmitker. Jańartylǵan baǵdarlama 100 paıyz oqýlyqtarmen qamtamasyz etilgen. Oblystyń 250 mektebi zamanaýı robot-tehnıka kabınetimen jasaqtalǵan. Sonymen qatar óńirimizde IT-mektebin ashý bolashaqtyń enshisinde tur.
Oblys mektepteri Bilim Land sıfrly bilim berý platformasynyń resýrs- taryn belsendi paıdalaný ústinde. Bul platforma mektep baǵdarlamasy boıynsha jasalǵan 10 myńǵa jýyq qoldanýshy úshin ınteraktıvti sabaqqa múmkindik týǵyzady. Oblystyń 400-ge jýyq mektebiniń 330-y keń jolaqty ınternetpen qamtylǵan. 2018-2020 jyldary Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstrligimen birlesip, 443 eldi mekenniń 100-den astamyn ǵalamtor jelisine qosýdy oblys ákimdigi josparǵa engizip, bekitti. Qazir oblystyń 300-ge jýyq eldi mekeninde ınternet jumys isteıdi. Munymen shektelmeı, 220 shaǵyn jabdyqtalǵan bilim oshaqtary Bilimbook kompıýterlik qurylǵylarymen qamtamasyz etilmek.
Elbasynyń 5 áleýmettik bastamasynda aıtylǵandaı, joǵary oqý oryndary men kolledjderdiń stýdentterin jataqhanamen qamtamasyz etý máselesi boıynsha Oralda naqty sheshim qabyldandy. Buıyrtsa, jataqhanaǵa zárý stýdentter úshin jeti ǵımarat salynbaq. Barlyǵy 800 oryndyq úsh jataqhana stýdentterge, 120 oryndyq ustazdarǵa jáne eki jataqhananyń qurylysy bıyl bastalady. Sondaı-aq Aqjaıyq óńiriniń ınnovasııalyq turǵydan damýdyń tiregi bolatyndaı qabileti men áleýeti óte zor. Dýaldy oqytý prınsıpin oblysta 26 kolledj qolǵa alyp, buǵan 78 iri kásiporyn, zaýyttar qatysty. Básekege qabiletti Oral transformator zaýytynda 250 adam úsh aýysymda eńbek etse, mundaǵy 100-ge jýyq maman Jaıyqtaǵy oqý oryndarynyń túlekteri.
Endi mine, tórimizde turǵan bul jyldyń da bes juldyzdaı bes aıy «Rýhanı jańǵyrý» aıasynda aýqymdy ıgi isterdi atqaryp tastady. Batys Qazaqstan oblysy boıynsha 2018 jyldyń 1 toqsanynda sharalar tizimi boıynsha 74 sharaǵa 23873 adam qamtyldy. Osy jyldyń basynan kúni búginge deıin ótken 124 sharada 34 000 qatysýshy basqosty. Bir ǵana «Atameken» kishi baǵdarlamasy boıynsha 11 shara ótken.
Memleketimizdiń jetistikteri men Aqjaıyq ólkesiniń tarıhyn beıneleıtin 500-den astam eksponat jasaqtalǵan «Rýhanı jańǵyrý» mýzeıi byltyr táýelsizdik meıramy kúni ashylǵan edi. Mýzeı HIH ǵasyrdyń sońynda 1893 jyly mavrıtandyq stılde arnaıy jobamen salynǵan ǵımaratta ornalasqan. Munda «О́ńirdiń kıeli jerleri» dep atalatyn zal ekspozısııasy bar. Onda «Sakraldy Qazaqstan» atty karta aınadaı jarqyrap tur. Osy kartanyń betterinen oblysymyzdan engen alty nysannyń syry, jaı-kúıi jaıly mol maǵlumat shertiledi. Jaıyq qalasyn búgingi Oral qalasynyń izashary dep baǵalap otyrǵan ǵalymdar aldaǵy ýaqytta kóne qala aýmaǵy ashyq aspan astyndaǵy murajaıǵa aınalady deıdi. Jalpy, BQO tarıhı-ólketaný mýzeıiniń quramynda 13 bólimshe bar. Osylardyń ishinde Bókeı orda tarıhı mýzeıiniń, Syrym aýdany ortalyǵyndaǵy Alashorda mýzeıiniń orny bir tóbe.
Elbasymyz «Rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda «jergilikti bılik «Týǵan jer» baǵdarlamasyn jınaqylyqpen jáne júıelilikpen qolǵa alýǵa tıis» dep atap kórsetken edi. «Týǵan jer» jobasyna tek jergilikti kásipkerler men mesenattar ǵana emes, týǵan aýylynyń taǵdyryna beıjaı qaramaıtyn jerlesterimiz belsendi atsalysýda. Mańyzdy baǵdarlamaǵa 2017 jyly mesenattar qarjysy esebinen 2,5 mlrd teńge jumsalyp, 60 joba júzege asyrylǵanyn maqtanyshpen jetkizgim keledi. Onyń ishinde 10 áleýmettik nysan (balabaqsha, sport keshenderi, medısınalyq ambýlatorııalar), 5 mádenıet nysany (eskertkishter, mýzeıler) salyndy jáne jóndeýden ótkizildi. 24 nysandy abattandyrý (kishi sáýlet formalary, saıabaq, tynymbaqtar) jumystary atqaryldy. 21 nysannyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy jańartyldy. Bıyl da osy jumystar qarqyndy túrde júzege asýda. 2018 jyldyń jospary boıynsha jol kartasyna 174 shara engizilip otyr. «Tárbıe jáne bilim» kishi baǵdarlamasy aıasynda – 73 shara, «Rýhanı qazyna» boıynsha – 77 shara, «Atameken» baǵdarlamasy sheńberinde 24 shara jalǵasyn taýyp keledi.
«Elde bolsa eringe tıedi» demekshi, eli-jeri degende jany eljirep turatyn azamattar Aq Jaıyq atyrabynda kóp-aq. Solardyń arasynda tanymal kásipkerler M.Kenjeǵulov, V.Vlasov, B.Nurbaev, M.Mankeev, V.Mıhno, Iý.Tkalýn, A.Rýbsov, V.Krylovtar bar. Bul esimderdi jalǵastyra berýge bolady. Máselen, óziniń týǵan jeri Qaztalov aýdanynyń Saryqudyq aýylyna elgezek azamat Nurlybaı Joldybaev dárigerlik ambýlatorııa salyp, ardagerler eskertkishin jańǵyrtty.
Osy jyldyń alǵashqy aılarynda «Áleýmettik bastamalar kartasy» baǵyty boıynsha mesenattardyń kómegimen 11 920 000 teńge qarajatqa 7 joba júzege asty. Bizdiń Aqjaıyqtyń sýy da, japyraǵy jaıqalǵan jasyl ormany da, topyraǵy da qunarly, qasıetti ári kıeli. «Qasıetti oryndar» tiziminiń kóshin bastaǵan «Bókeı Ordasy» tarıhı-mýzeı keshenine shalǵaılardan, alys aımaqtardan, kórshiles Reseıden kelip jatqan týrıster tym kóp. Iаǵnı 600 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan keshende týrızmdi damytý maqsatynda Altaı Seıdirulynyń yqpalymen Bókeıorda aýdanynyń Saıqyn aýylynda tikushaq qonatyn áýe aılaǵy qaıtadan qalpyna keltirilmek. Bul súıinshi habarǵa qosa, keshe oblysqa kelgen saparynda Elbasy Bókeı ordasy men Jánibek aýdandaryna 300 shaqyrym jol salýdy arnaıy Úkimetke tapsyrdy. Kóptiń tilegi qabyl bolary sózsiz.
Iá, «Adam erliginiń eń zor synaǵy – jeńiliske ushyraǵanda rýhy túspeý» degen eken Robert Ingersoll. «Adam rýhy aınalasynan bólek jasaı almaıdy» deıdi Ǵabıt Músirepov. Minekeı, Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» maqalasy aıasynda óńirde atqarylǵan ushan-teńiz jumystar Jaıyǵymen birge jalǵasyp, el sanasyn silkip, ult rýhyn jańǵyrta bermek.
Mıra ShÚIINShÁLIEVA, jazýshy
Oral