«Bar qazaq meıbýkanshy bolsa deımiz!..»

Lıft ishinde tórteýmiz. Ermektiń júzine barlaı qaradym. Sabyrly. Qannen-qapersiz turǵandaı... Basyna tutqıyldan qaýip tónse, onyń taban astynda kúlli denesimen adam tanymastaı jıyrylyp ózgerýi lezde-aý dep tańdana tústim. Iske bilek, shyntaq, saýsaq kirisedi... Bir sózben aıtqanda, meıbýkan-godzıý-rıý karateshiler qas-qaǵym sátte, aınalýǵa mursha bermeıtin qýyqtaı qujyranyń ishinde eń qaterli degen qarsylasyn tuqyrta alady. «Lıft ishinde» tarmaǵy meıbýkanshylar jarǵysynda jazylǵan, godzıý-rıýdiń ózge jaýyngerlik urystardan is-qımyl ereksheligi de osynda. Bul jigitterdiń saýsaqtary sýyq qarý sanalady. Tasemen bop bitken aıaq-qoldyń sport zaldaǵy kóz ilespes jyldamdyqpen sermelgenin kórseńiz... Osy Ermek Abaqov edi meni  senseı Nurlan Kerimbaevpen tanystyrǵan. «Senseı» – japon tilinen aýdarǵanda jasy úlken adamǵa, ustazǵa, tálimgerge aıtylatyn sóz. Bizdiń sóz qoldanysymyzda kóp paıdalanatyn «aǵa» sózine jaqyndyǵy da joq emes. Nurlan – Qazaqstan meıbýkan god-zıý karate-do federasııasynyń prezıdenti. Al Ermek – vıse-prezıdent. Jattyǵýda tek qana «aǵa» sóıleıdi. «Aǵanyń» aıtqany talqylanbaıdy. Suhbattasýda da solaı eken. Áńgimeni Nurlan KERIMBAEV bastady. 

– Karateniń otany – Okınava araly. Onda 1865 jylǵa deıin Rekıý ımperatorlyǵy saltanat qurǵan. Japonııaǵa kúshtep qosylǵannyń ózinde, okınavalyqtar 1921 jylǵa deıin karateni syrt kózden tasa, qupııa ustaǵan. Qorlyq kórsetip, dúnıelerin tartyp alǵan samýraılardy qolmen uryp, óltirip qoıady eken. Olardyń saýsaqtary sýyq qarý sanalǵan, sondyqtan qarý alyp júrýge ruqsat etil­megen. Japon ımperatory alǵash ret bul ólkege at basyn burǵanda aral­da karateniń goıshe-rıý, god­zıý-rıý, shoren-rıý, shıta-rıý atty tórt mektebi jumys isteıtin. Okı­nava mektebi túlekteriniń oıyn-ónerin tamashalaǵan ımperator Tokıodan mektep ashýdy talap etedi. Mektepterdiń basshysy Tedzıýn Mııagı Tokıonyń alystyǵyn syltaý etip, birinshi mektepti Osakadan ashady.

– Áńgimeńizdi tyńdaýshyny qyzyq­ty­ryp bastaıdy ekensiz. Sizdiń tarıh­qa tereńdep úńilýi­ńizde bir syr bar-aý...

– Men Japonııada jeti ret boldym... Ásirese kamıkadzeler eń kóp týǵan Okınavadan alǵan áserim ólsheýsiz. Olar ımpe­ra­torǵa adaldyǵyn kórsetý úshin sondaı áreketke barǵan. Balyq qusap qyrylyp qalǵan el. Janyn aıamaı soǵysqan erkekteri áıelderine «Amerıkalyqtardan jaqsylyq kútpeńder!» degen ýaǵyz aıtqan. Sodan qyz-kelinshekteri jaýdyń qolyna túskendi qorlyq sanap, bıik jardan qulap óle bergen. «Qyz qulaǵan jar» degen jerge meni ustazdarym san ret ertip bardy. Qarap turyp ójettik saba­ǵynan dáris alǵandaı bolasyń. Álgi Tedzıýn Mııagı ǵoı godzıý-rıýdiń negizin qalaǵan. Uryp-tebý – go (qatty), kóz shuqý, qol qaıyrý, laqtyrý – dzıý (jumsaq). Bir sózben qatty men jumsaqtyń qosylýy degen maǵynany bildiredi. 30-shy jyldary godzıý-rıý alǵash patent alady. Soǵystan keıin Tedzıýn Mııagı boıtumardaı bolǵan qara belbeýdi shákirti Meıtasý Iаgıǵa tapsyrady...

– Saýsaqtary sýyq qarý sa­nalatyn meıbýkandy tań­daýyńyzǵa joǵarydaǵy tarıhı oqıǵalar sebepshi eken de...

– 1990 jyly Qazaqstanǵa Harı de Spa esimdi 6 dany bar gol­­lan­dııalyq shaqyrylyp, bizde tuńǵysh karate mektebi ashyldy. Sodan KSRO tarar aldynda Al­matyǵa ataqty Morıo Hı­gaonna kelip, godzıý-rıýden Odaq­tyq alǵashqy chempıonat ótkizdi. Ol 1991 jyly kúzde Okına­va­daǵy Dúnıejúzilik jarys­qa ulasty. Kúnshyǵys eline joldyń ashylǵany da sol jyldar. Okınavada ustazdar kóp eken. Qaısysyn tańdarymyzdy bil­medik... Buryn meıbýkanda tek qana adam sulbasyndaǵy belgili núkteler arqyly oqystan uryp-soǵý, qarsylasyn sulatyp salý, óltirý bolsa, qazir onyń ózgeshe baǵytpen damyǵanyn túsindik. Japonııaǵa alǵashqy saparym esimde, Morıo Hıgaonnanyń jattyǵý zalyna bardyq. Adam kóp. Zal tar. Kóptiń biri bolyp júrdik. Úsh jyl úırendim. Mentalıteti, kirip-shyǵýy, júris-turysy múldem basqa. Tizerlep otyrady. Bet aldy sóz aıtý joq. Úlken kisige qurmeti erekshe. Aldynan qııa baspaý degen bizde de bar ǵoı. Meniń ol ortaǵa tez beıimdelýime eldegi uqsas ádet-ǵuryp áser etti.

Almatyǵa oralǵan boıda ınternet arqyly joǵaryda aıtqan Meıtasý Iаgıdiń deregin taptym. Qýanyshymda shek joq. Senseıdiń ózimen skaıp arqyly sóılestim. Jasy 80-90-nan asqan japon aqsaqaldary-ustazdar aǵylshyn tilin bilmeıdi. Okınava araly turǵyndarynyń ózi eski dıalektimen sóıleıdi eken. Amalyn taýyp tildestik. Meniń inim aǵylshynsha, kelinim japonsha sóıleıdi. Armandaı bolǵan beıtanys ustazǵa syrymdy ashtym: «Meıbýkannan jekeshe otaý quryp, baǵymyzdy synap kóreıik degen oıym bar, shákirtim jeterlik, Hıgaonnanyń zaly tar, kisi kóp...» degendi de aıtyp saldym. Túsindi. «Saǵan birden jekemenshik mektep asha almaımyn, aldymen kel kóreıik, kim ekenińdi» dedi. Sodan ne kerek, on balany alyp, qoly ashyq bir aǵamyzdyń demeýshiligimen Okınavaǵa ushtyq ta kettik. Bul 2011 jyldyń 1 tamyzy edi. Okı­na­vanyń Naha degen bas qala­synda bir aı jattyqtyq. Meıtasý Iаgı­diń atasy 2003 jyly 93 jasynda dúnıeden ozǵan kisi. Japon ımpe­ratorynyń qolynan «Aty ańyzǵa aınalǵan adam» degen eldegi eń mártebeli ordendi alǵan. Iаgıler áýletimen osylaı tabystyq...

– «Kórmegen jerdiń oı-shu­qyry kóp degendeı», til tabysý, ózge el dástúrine beıimdelý ońaı bolmaǵan shyǵar?

– Bir qyzyq aıtaıyn... Birde meniń úsh shákirtimdi Iаgı ustaz úıine alyp kirdi. Aýdarmashymyz aǵylshyn tildi kanadalyq qyz edi, birge kirdi. Keıin aıtqany: «Osy mektepte 5 jyldan beri aýdarmashylyq qyzmet etemin, ustazdyń úıine birinshi ret bas suqtym». Japon dástúri qyzyq. Qonaqty dalada kútedi. Biz bar­ǵanda shapanymyzdy umytpaı, oǵan qosa ár shákirt óz atynan ustazǵa bir-bir kádesyı alyp barǵanbyz. Endi qyzyq bolǵanda ustazymyz ár balaǵa, jeke-jeke kádesyı jasady. At-tonymyzdy ala qashsaq, qoımady. Ol ol ma, tamaqty meıramhanadan ishemiz. Birde «Ustaz, meniń esepteýimshe siz­diń búginge deıin bergen dári­sińiz tólengen qarajattan asyp ketti, meıramhana bizge, tipti, artyq» desem, «Joq, sender qo­naq­syńdar» dep birimizdi qaldyr­maı meıramhanaǵa aparady. Bóten jurtty úıine de kirgizbeıtin ha­lyq­tyń biregeı ókiliniń – aty ańyzǵa aınalǵan meıbýkan she­beriniń bul áreketi bizdi tańǵal­dyrdy. Meniń balalarymnyń syry ózime málim. Amerıkaǵa, Úndistanǵa, Eýropaǵa barsaq aldymen tańsyq tamaǵyn, ashy-tushysyn kóp bolsa úsh kún jeıdi de, tyjyrynady. Sodan úıden úıip-tógip aparǵan qazynyń bir tilimin kesip bersem, nanǵa qosyp qasqyrsha qarpıdy. Biraq solar­dyń eshqaısysy da 74 jasta­ǵy senseı Meıtasý Iаgıdiń meıram­hanasynyń dámi men qonaqjaı­lyǵyn áli umyta almaı júr.

– Siz attaı qalap alǵan meıbýkannyń Qazaqstandaǵy qazirgi jaı-kúıi qalaı?

– Meıbýkandy Qazaqstanda men basqasha jolmen damyttym. Shákirtterim negizgi tásil-aılasy boıynsha áskerı samboǵa, qoıan-qoltyq urysqa, jıý-jıtsıǵa, aralas jekpe-jekke ózderin batyl qarsy qoıa alatyn dárejege jetti. «Mynaý qandaı karate?» dep tańdanǵandar kóp. Koreılerdiń karatesin mysymyzben-aq basyp tastaımyz. Oǵan ońaı jolmen jetkenimiz joq, árıne, áý basta qarsylastarymyzdy laq­ty­raıyq desek, bizdi laqtyryp jiberedi, uraıyq desek aldymyz­dy alady, tyrp etkizbedi. Karateniń tarıhynyń ózi de solaı bastalǵan. Janyn aman alyp qalý úshin ja­pondar barlyq amal jasaǵan ǵoı! Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin karate AQSh-taǵy damý barysynda «...kózden shuqıdy, buttan tebedi, saýsaq syndyrady, qulaqqa urady...» dep amal-tásilderdi qysqartyp, barynan jurdaı etken. Alla taǵalamnyń bizge bergen bir iltıpaty shy­ǵar, Okı­navada meıbýkannyń taza túrin­degi, saf kúıindegi sabaq­tary­nan dáris aldyq. Álip­pesin úı­rendik. Soǵystan soń amerı­ka­lyq bazalar Okınavada qonys­tanǵanda áskerıler jappaı karate godzıý-rıýdi úırenedi. Odan AQSh-qa taratady. Áskerı jekpe-jektiń AQSh armııasynda óte jaqsy damýynyń negizi sodan. Ame­rıkalyqtar áli kúnge deıin okı­navalyq ustazdardyń qyr sońy­nan qalmaıdy. Ol úshin qarajatyn aıamaıdy, bilesiz be? Barlyǵy 6 jyldyń ishinde Qazaqstan boıynsha on oblystan óz mektebimdi ashtym. Sońǵy tórt jyl boıy meıbýkan godzıý-rıýden Qazaqstan chempıonatyn ótkizip júrmin. Almaty men Astana qalalaryn qosqanda 12 komandamyz bar.

– «Alystan arbalaǵansha, jaqynnan dorbala» deıdi. Túý ıt arqasy qııandaǵy Kúnshyǵys eline barmaı-aq, mynaý kórshi jat­qan Reseı sportshylarynan úırenýdiń reti kelmedi me? Karateden orystardyń da jetis­tikteri jetip artylady...

– Durys aıtyp otyrsyz... Siz bi­lesiz be, Reseıdiń arnaýly «Boes» telearnasyn júrgi­ze­tin­derdiń barlyǵy da godzıý-rıý­shiler?! Alǵashynda Japonııada biz olarmen bir zalda jattyǵý ja­sadyq. Aǵash uramyz, tas uramyz, aýyrdy laqtyramyz. Sonda ja­pondyq ustaz meniń balalarymdy úsh saǵat «qýalap» sharshata almaı qoıǵan, qatty rıza bolyp, synaqqa shydaı almaı qashyp ketetinder týraly aıtty. Zalǵa kirseńiz ylǵal. Saýnada júrgendeısiń. Onyń ústine eldiń tabıǵaty da ylǵaldy. Kóp sportshynyń ashy teri shyqqan soń, júrekteri qy­sy­lyp qalady. Orys sportshylary eki saǵattan soń shydaı almaı zaldy tastap, syrtqa shyǵyp ketedi. Eki saǵattan keıin tóbeles bastalǵanda ǵoı bizdiń balalar jaraý attaı júredi de, álgiler... orta jolda qalady. Biraq soǵan qaramastan orystar godzıý-rıýge óz stılderin qosty. Keıbir tá­sil­derdi ishine búgip jasyryp tura­dy. Al biz óz jolymyzdy izdedik, taptyq.

– Japondardy tańdandyra aldyq pa?

– Katany kóp jattaý jadty shynyqtyrady. №140 mektepte oqıtyn meniń eki balam da Maqataevtyń kúlli óleńin jattap alǵan, mánerlep oqýdan birinshi oryn aldy. Mysaly, bizdiń ataqty Taıqazanymyz bir ǵana bilteli shammen qaınaǵan, ıaǵnı geometrııalyq esep saı kelip tur. Keıin Ermıtajǵa apardy, eki tonna kómir jaqsa da qazan qaınamady. Meıbýkanda da sondaı, geometrııalyq dáldik, kózdiń tik qadalýy, tynys alýdyń múltiksizdigi bári-bári bir-birine tyǵyz baılanysta. Japondar jattyǵý ústinde 45 mınýt tapjylmaı otyrýdy talap etedi, Qurandy ishteı qaıtalap oqyp otyra beremin. Keıbireýler, ásirese eýropalyqtar 15 mınýttan asa otyra almaıdy, turyp ketedi. Nemese moldas qurady, odan tizerleıdi. Tizege otyrý da bizge jat emes. Japondar ań-tań, «Tizerlep otyrý bizdiń ádetimiz» deıdi. «Biz de sondaımyz». Ke­lin­derimiz qudalyq bitkenshe osylaı otyra beredi emes pe?! Solaı desem olar rıza bop ábden kúldi. Men aýyldaǵy atalarymyz keshke deıin tapjylmaı bir orynda otyrýǵa bar deımin. Japon ustazdarymyzdyń bir súısingeni – bizdiń balalardyń qabileti. «Bizdiń balalar bes jyl jattaıtyn ádis-tásilderdi qalaısha úsh jylda ıgerip úlgerdińizder?» deıdi. Japonda 5 jasar bala 2 kata, 10 jastaǵysy 4 kata bilý kerek. Al meniń 10 jastaǵy bir balam 15 katany jattap alǵan. Ádilet Murzalın, Syrym Qaljan sekildi balalarym barlyq jaǵynan zerek. Japon áserlerin taldaı otyryp, biz óz erekshelikterimizdiń aıshyqtalǵanyn baıqadyq. Meı­bý­kanǵa ózimiz de ıkemdi bolyp shyqtyq.

– Balalar shekten shyqpaı ma?

– Tárbıe kúshti. Qutyrmaý ke­rektigin basa aıtamyz, ár bala kúshim bar dep tasyp ketse ne bolady? Kirpish syndyratyn dáre­jege jetken meıbýkanshy qar­sy­lasynyń basyna saýsaǵymen ebe­deısiz nuqyp qalsa, mıyna qan quıylady. Sondyqtan ol ja­ǵyn eskertemin. Biz arnaıy esepte turamyz. Okınavalyq meı­bý­kan­shynyń taǵy bir qasıeti, qaınap jatqan qazannan tas alsa da qoldary kúımeıdi. Adam energetıkasyn bir jerge túıip-jınaý degen sol. Bul arada olar qytaılyq Shao Lınniń tynys alý júıesiniń erekshe tásilderin paıdalanady. Shynylardy oqys urǵanda syndyrmaı pyshaqpen keskendeı etip bóle salady. Mine, ondaı dárejege jetkende balalardyń ózderi de basylady. Saýsaqtarynyń sýyq qarýǵa aınalyp ketkenin biledi.

– Mańdaı terdiń óteýi qaıt­ty ma?

– Elimizde ótetin erejesiz jekpe-jekke balalardy qosyp, synap otyramyz. Tobymda 12 álem chempıony, 12 Azııa chempıony bar. Kez kelgen chempıonatqa barar kezde balanyń ata-anasynan ruqsat suraımyn. Baqtııar esimdi 19 jastaǵy balam bar. Álemdegi, Eýropadaǵy, Azııadaǵy áriptesterin moıyndatty. Jııý-jıtsıden de qabileti zor. Parterde de myqty. Biraq áli jas. Bul jeńister oǵan 23-24 jasta kelýi kerek edi. Buǵanasy qatpaǵan balalardy qansha myqty bolsa da ondaı jarysqa qospaımyn. Aldymen jas shamalaryna qaraımyn, meni qarsylastardyń álem chempıony degen ataqtary qorqytpaıdy. Keshegi bir ótken jarysta bizdiń qarsylasymyz sondaı chempıondaryn alyp kelipti, «karateshiler ǵoı, parterdi, qylqyndyrýdy bilmeıdi» degen bolsa kerek. Meniń Baqtııarym ataǵy dardaı ózinen eki jas úlken ózbek sheberin parterge jetkizbeı sulatyp saldy. Eki jas kishi, eki kılogramǵa salmaǵymyz az bolsa da, sóıttik... Arman Ospanovymyz eshkimniń salmaǵyna da qaramaıdy, dáldep urǵanyn qulatady. Keshe on jup shyqty, bizdiń jekpe-jek kemi eki raýndpen aıaqtalyp jatty. Eń uzaǵy – 38 sekýnd!..

– О́zińiz, otbasyńyz týraly aıtyńyzshy?

– Úsh dıplomym bar. Zoo­teh­nık, fılolog, sportshy... Nandy qaı dıplommen jep júrsiń, so­ny aıt deısiz ǵoı... Sportshyǵa beri­letin ataqtyń barlyǵyn aldym. Ulym álem chempıony, meıbýkan­shy. Injener-tehnolog. Eki qy­zym karatemen azdap shuǵyl­dandy da tastap ketti. О́zimniń aǵaıyndarym sportshylar, júlde alǵandar, inilerimniń barlyǵy karateshi. Oń qolym – Ermek ekeý­mizdiń armanymyz, shirkin, bar qazaq meıbýkanshy bop ketse...

– Áńgimeńizge raqmet.

Áńgimelesken

Talǵat SÚIINBAI, «Egemen Qazaqstan»