Sońǵy kezderi óńirde aıýdyń aýyldarǵa shabýy jıileı túskendeı. Jaqynda túz taǵysy Zyrıan aýdanyndaǵy omartalardy talqandap, Ulan aýdanynyń taýly mekenderinde sharýa qojalyqtarynyń maldaryn jaryp ketkeni jaıynda aıtylǵan edi.
Eń bastysy, Qudaı betin aýlaq qylsyn, adam shyǵyny joq. Balqumar ańnyń aýyldardy jaǵalaýyna ne sebep? Álde azyq jetpeı jatyr ma? Oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasy basshysynyń orynbasary Arman Esentaev sońǵy bes jylda Shyǵys Qazaqstandy mekendeıtin qońyr aıýdyń sany 6 paıyzǵa kóbeıgenin, 2012 jyly orta eseppen aımaqta 1988 aıý esepke alynsa, 2017 jyly olardyń sany 2206-ǵa jetkenin aıtady. «Bıologııalyq tepe-teńdikti saqtaý maqsatynda jyl saıyn aıýlardy aýlaýǵa, atýǵa ruqsat etilip otyr. Byltyr ańshylarǵa 56 aıýdy atýǵa ruqsat berilse, bıyl 78 aıýdy atýǵa lısenzııa, joldama qarastyryldy. Aıýdy ańshylyq úshin atýǵa, aýlaýǵa lımıt tek aıý sany basym bizdiń oblysqa ǵana berilip keledi», – deıdi ol.
Aıýdy atý demekshi, qazir elimizdegi zańnamalarǵa sáıkes kez kelgen turǵyn aıýdy ata almaıdy. Úıiniń aldyna kelip, malyn jaryp jatsa da, «aǵalap, kókelep» úrkitip, shoshytyp shyǵaryp salýǵa májbúr. Aıýdy atý úshin ruqsat kerek. Qujat toltyrý kerek eken. Biraq túz taǵysy «osyndaı kúni kelem, qujatyńdy rettep, myltyǵyńdy saılap, meni atýǵa daıyn otyr» demeıdi ǵoı. Oblystaǵy maldaryn aıýǵa talatyp jatqan sharýalar osyǵan qynjylady.
Búginde óńirde aıýdyń ǵana emes, bulan, taýeshki, qaban, eliktiń sany da arta túsipti. Máselen, bes jyl buryn bulannyń sany 2,5 myńdaı bolsa, byltyr 3,5 myńǵa, elik sany 1,5 myńǵa kóbeıipti. Basqarma mamandary aımaqtaǵy aıý sanynyń eselenýine osy janýarlar sanynyń ulǵaıýy sebep bolyp otyr dep sanaıdy.
Bir ókinishtisi, ańdar sany artqanymen qustar sany jyldan-jylǵa kemip bara jatqan kórinedi. Bes jyl buryn Shyǵysta eki myńǵa jýyq qyrǵaýyl, 165 716 qaz, 1465 ular bolsa, qazir 828 qyrǵaýyl, 48 630 qaz, 408 ular qalypty. «Qyzyl kitapqa» engen ıtelginiń popýlıasııasy sońǵy 15-20 jylda 90 paıyzǵa kemipti. Shyǵys Qazaqstandaǵy tájirıbeli, kópti kórgen qos ornıtolog – Borıs Sherbakov pen Sergeı Starıkovtyń keltirgen derekteri osyndaı. «Qazirgi kúni osy tańǵajaıyp dala tósin meken etken 350-360 qus túriniń teń jartysy joǵalyp bara jatqan, óte sırek kezdesetin qustar bolyp sanalady. О́skemende myńdaǵan qara torǵaı, shekildek, bozshymshyq, sýyqtorǵaı bar edi. Top bolyp ushyp júretin. Qustardyń saıraǵan daýysy tus-tustan shyǵyp jatatyn. Qazir óli tynyshtyq. Kóptegen qustardy kórmegenime on jyldan asty», – deıdi B.Sherbakov.
Bir qyzyǵy, óńirde kepterlerdiń sany kóbeıipti. Kóbeıgende qalaı kóbeıgen deseńizshi. Olardyń sany osydan bes jyl buryn 28 myńnyń ústinde bolsa, búginde 41 myńǵa taıapty.
Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy