«Mekemelerde is qaǵazdary qazaqshalanbaı, memlekettik til óz mártebesine jete almaıdy». Bul – búginginiń urany. Al osydan ǵasyr buryn, ıaǵnı «Eńbekshil qazaq» gazetiniń 1923 jylǵy №105 sanynda jaryq kórgen M.Shamıldiń «Keńselerde isti qazaq tilinde júrgizýge kirisý» degen maqala ne deıdi?
Keńselerde isti qazaq tilinde júrgizý kerek degen máseleni budan buryn da gazet betinde qozǵap edik. Bul másele týraly Qazaqstannyń árbir sovetter jıylysynda da hám bıylǵy bolyp ótken jalpy reseılik kommýnıster partııasynyń 12-shi jıylysynda da kóp sóılenip: «árbir aımaqta qaı halyq kóp bolsa, sol aımaqtyń keńselerinde is sol jerlikti-kópshilikti halyqtyń tilinde júrsin» dep qarar shyǵarǵan.
Al ekinshi túrmen muny bylaı dep aıtqan:
«Burynǵy patsha zamanynda kemdikte bolǵan, qazir avtonomııa alǵan ýaq halyqtardyń jerlerindegi mekemelerdiń isteri de sol ýaq halyqtardyń ana tilinde júrsin» degen.
Bulaı qylýdan ne paıda bar ekenin hám paıda bolsa, ol paıda kimge bolatynyn kóp bajaılap aıtpasa da, árkimniń ózi-aq biler. Sonda da qysqasha aıtyp óteıik. Avtonomııaly ýaq halyqtardyń keńselerinde is sol halyqtyń óz tilinde júrse, ol halyqtyń jalpy eńbekshil, burynǵy patsha zamanynda patshanyń jasaýyldarynyń tizesin, yzǵaryn kórip qalǵan qalyń nadan buqarasy ózge halyqtardyń buqaralarymen teńelgenin is júzinde kóredi. Úkimettiń istegen isterine túsinetin bolyp, tártip, zań, jol-jobalarmen tanysyp, úkimet isterine ózderi de qatynasatyn bolady. Buryn kemdikte júrip, qarańǵylyqta nadan bolyp artta qalǵan, ezilip, basy qańǵyryp, tozyp bara jatqan Reseıdegi qalyń ýaq halyqtardyń sansyz eńbekshilderi teńelgenin kórip, silkinip, kózi ashylyp, sovet úkimetiniń qurylysy hám sharýashylyq túzetý isterine kirisse, revolıýsııanyń bekinip, ilgeri basý isine kirisken bolady.
Olaı bolǵanda bul keńselerde isti jerlikti, kópshilikti halyqtyń ana tilinde júrgizýden sol halyqtyń jalpy eńbekshil tabyna da – paıda hám revolıýsııaǵa da – paıda.
Mine, muny bilip otyryp, bul iske shyndap járdem qylmaǵan kisi ne eshnársege túsinbeıtin adam, ne eńbekshil tabyna hám revolıýsııaǵa shyn dos emes adam.
Qazaqstanda eńbekshi tabyna qyzmet qylam, revolıýsııaǵa qyzmet qylam degen adam qaı ulttan bolsa da bul iske az bolsa da qolynan keletin qyzmetin shyndap kórsetip qalýy kerek.
Qazaqstanda qazaǵy kóp jerlerde, qazaqtan basqa halyqtardan bir de adam joq jerlerde, máselen, qyrdaǵy bolostar da, bolosnoı ıspolkomdar da, aýylnaı, aýdandyq sot hám mılısııa mekemelerinde keńse isteri qazaq tilinde júrgizilýge qazir Qazaqstan úkimeti kirisip jatyr. Bul týraly Qazaqstannyń ishki isterin basqaryp turatyn komıssarıaty hám sot isterin basqaryp turatyn komıssarıaty kúlli Qazaqstanǵa jarlyqtaryn jibermek bolyp jatyr.
Qazaqstannyń ishki isterin basqaryp turatyn komıssarıatynyń atynan Qazaqstannyń hár gýbernııalaryna kisiler júrip jatyr.
Bul júrip jatqan kisiler Orynbordaǵy jumyskerler fakýltetinde oqyp júrgen qazaq eńbekshileriniń balalary.
Bular hár oıazǵa baryp, elge shyǵyp, aldymen bolystyq ıspolkomdardyń keńseleriniń isterin qazaqshaǵa aýdarmaq. Isti qalaı júrgizýin úıretpek, jónge salmaq, nusqaýlar kórsetpek.
Bul ońaı is emes, úlken aýyr is, úlken jaýapty is. Biraq qansha qıyn bolsa da bul tapsyrylǵan isti moıyndaryna alǵan soń, jumyskerler fakýltetiniń bul bara jatqan jigitteri kóńildegideı oryndar degen senimimiz zor.
Endi bul istiń bir qıyn jeri – qazaqsha hat biletinderden keńse isterin týra nusqamen durys júrgizetin kisiler az.
Qazirgi bul iske shyndap kiriskende ár gýbernııanyń isteıtin isteri qazaqsha hatshylyq kýrstaryn ashyp, qyrǵa, bolystarǵa hatshy bolarlyq kisiler daıarlaý. Buǵan bar kúshti jınap, aıamaı kirisý kerek.
Jáne qandaı bolsa da árbir ashylǵan kýrsta qazaq tilinde keńse isterin júrgizý taqyrypty nusqalar kórsetetin bolý kerek. Keńse júrgizý isterine oryssha hat bilmeıtin bolsa da qazaqsha hat biletin qazaq jigitterin tanystyrý qajet.
Sot kýrstarynda oqıtyn bolsyn, mılısııa kýrstarynda oqıtyn bolsyn, qazyna, azyq-túlik, muǵalim kýrstarynda oqıtyn barshalary da keńse isterin júrgizý nusqalaryn bilýi kerek.
О́ıtkeni osy aıtqan mekemelerdiń el arasyndaǵy butaqtarynyń bárinde isti qazaq tilinde júrgizetin bolady. Qaıda oqyp júrse de, qazaq jigitteriniń bári de keńse isterin júrgizýin bilýleri qajet.
Qazaǵy kóp jerde keńse isterin qazaq tilinde júrgizý retinde el aralaǵan, qala aralaǵan qyzmetkerlerdiń bári de járdem qylyp, jol kórsetip, bul máseleniń oryndalýyn tekserip otyrýy kerek.
Mine, sóıtip jumylyp jalpy kirisse ǵana bul isten kóńildegideı jemis shyǵady.
Keńselerde qyzmet isteri qazaqsha júrgende ǵana bul kúnge sheıin qadirsiz bolyp kelgen, qazaqsha hat biletin adamdardyń baǵalary artady. Jurt oqýǵa yntalyraq bolyp kirisedi.
Bul – Qazaqstannyń jalpy eńbekshilderiniń aldaǵy bir tyǵyz kerekti isi.
Daıyndaǵan Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»