Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty strategııalyq maqalasynda qazaq tilin birtindep latyn álipbıine kóshirý jumystaryn bastaý týraly másele qozǵap, Úkimetke naqty tapsyrma bergen bolatyn. Bizdiń Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstrligi Tilderdi damytý jáne qoǵamdyq-saıası jumys komıtetiniń tóraǵasy Qýat BORAShPEN suhbatymyz da qazaq tiliniń latyn grafıkasyna kóshýine baılanysty órbıdi.
– Elimiz táýelsizdik alǵan kúnderden bastap, búgingi kúnge deıin qazaq tili álipbıin kırıllısadan latyn álipbıine kóshirý týraly áńgime baspasóz betterinde dúrkin-dúrkin kóterilip, til janashyrlarynyń osy tóńirekte tujyrymdy oılarymen bóliskenine jurtshylyq kýá. Eldiń kópten kútken álipbı reformasy oryndalatyn kúnge de jettik. «Qazaq tili álipbıin kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshirý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2017 jylǵy 26 qazandaǵy № 569 Jarlyǵyn barshamyz qýana qabyldadyq. Osy Jarlyqtyń oryndalý barysy týraly keńirek tarqatsańyz?
– Tól álipbı máselesin Elbasy N.Nazarbaevtyń ózi bastamashy bolyp táýelsizdik jyldarynda birneshe márte kótergenin jurtshylyq jaqsy biledi. Aradaǵy memleketimizdiń qalyptasý, ósý, órkendeý, órleý kezeńderindegi eleýli áleýmettik-ekonomıkalyq reformalardyń nátıjelerinen keıin bul tarıhı is óziniń naqty súrleýin tapty. «Tań atpaımyn degenmen, kún shyqpaı qoımaıdy» demekshi, halyqtyń kókeıinde kópten júrgen úmittiń shamyn Memleket basshysy óz qolymen jaǵyp berdi. Esterińizde bolsa el Prezıdenti 2006 jyly Qazaqstan halyqtary Assambleıasynyń (QHA-nyń sol kezdegi ataýy) HII sessııasynda sóılegen sózinde: «Qazaq álipbıin latynǵa kóshirý jónindegi máselege qaıta oralý kerek. Bir kezderi biz ony keıinge qaldyrǵan edik. Áıtse de latyn qarpi kommýnıkasııalyq keńistikte basymdyqqa ıe jáne kóptegen elder, sonyń ishinde postkeńestik elderdiń latyn qarpine kóshýi kezdeısoqtyq emes. Mamandar jarty jyldyń ishinde máseleni zerttep, naqty usynystarmen shyǵýy tıis. Álbette, biz bul jerde asyǵystyqqa boı aldyrmaı, onyń artyqshylyqtary men kemshilikterin zerdelep alýymyz kerek» – degen tapsyrma bergen bolatyn. 2012 jyly el damýynyń uzaq merzimdi baǵdarlamasy «Qazaqstan-2050» Strategııasynda qazaq jazýyn latyn grafıkasy negizindegi jańa álipbıge kezeń-kezeńmen kóshirip, 2025 jylǵa deıin tolyqtaı aýystyrý týraly aıtylsa, 2017 jylǵy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda latyn álipbıine kóshý – taıaý jyldardaǵy mindetterdiń aldyńǵy qatarynan oryn alatynyn aıryqsha atap kórsetti.
Álipbı qaı zamanda da tutastaı halyqtyń rýhanı bet-beınesi, aldaǵy damýynyń saýattylyq aınasy, órkenıet kóshine ilesýdiń kerýenbasy bolyp kelgen. Sondyqtan ótken ǵasyrdyń basynda alash qaıratkerleri, onyń ishinde ult ustazy Ahmet Baıtursynuly «Álipbı degen – tildiń negizgi dybystaryna arnalǵan tańbalardyń jumaǵy. Neǵurlym til dybystaryna mol jetse, arnaǵan dybysqa dál kelse, oqýǵa, jazýǵa jeńil bolsa, úıretýge ońaı bolsa, zamanyndaǵy óner quraldaryna ornatýǵa qolaıly bolsa, soǵurlym álipbı jaqsy bolmaq» dep aıtyp ketken. Iаǵnı birtýar tulǵanyń sol kezdiń ózinde «zamanyndaǵy óner quraldaryn ornatýǵa qolaıly bolýy kerek degen» sózi búgingi HHI ǵasyrda da óziniń ózekti kúıinde tur. Jahandaný zamanynda latyn grafıkasy jalpaq álemniń jazý-syzýyna negiz bolǵan álipbıge aınaldy jáne aqparattyq jańa tehnologııaǵa saı, eń ıkemdi, aqparattyq alys-beriske yqsham ári qolaıly ekenin tanytyp otyr. Sol sebepti latyn grafıkasy negizindegi tól álipbıdiń zamanaýı aqparattyq tehnologııalarǵa, dálirek aıtsaq, kompıýterge ıkemdi bolýyna, ony jurtshylyqtyń tez ıgerip ketýine jaǵdaı jasaý eń basty maqsattardyń biri. Búginde jańa ulttyq álipbıimizdiń halqymyzǵa meılinshe tıimdi qyzmet etýin qamtamasyz etý, álipbı reformasyn jazý reformasyna aınaldyryp, tilimizdegi aqtańdaqtardyń ornyn toltyrý bizdiń aldymyzdaǵy eleýli mindet ekendigin de aıta ketkim keledi.
«Qazaq tili álipbıin kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshirý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2017 jylǵy 26 qazandaǵy №569 Jarlyǵyna sáıkes Qazaq tili álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý jónindegi ulttyq komıssııa qurylyp, ókiletti organ retinde Mádenıet jáne sport mınıstrligi belgilendi. Mundaı asa mańyzdy aýqymdy sharany atqarý abyroıynyń bizge buıyrǵany jaýapkershiliktiń júgin salmaqtandyra túsedi.
– Joǵaryda toqtalyp ótkenińizdeı, mınıstrliktiń aldynda birqatar mańyzdy mindetterdiń turǵanyn baıqadyq. Osy mindetterdi sheshý joldary qalaı uıymdastyrylýda?
– Latyn grafıkasy negizindegi jańa qazaq álipbıine kóshý mindetin júıeli ári sapaly júzege asyrý maqsatynda Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıulynyń tikeleı bastamasymen ári uıytqy bolýymen mınıstrlikke qarasty Sh.Shaıahmetov atyndaǵy tilderdi damytýdyń respýblıkalyq úılestirý-ádistemelik ortalyǵy Shaısultan Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-tájirıbelik ortalyǵy» kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵamy bolyp qaıta quryldy. Osyǵan oraı ortalyqtyń qyzmet aıasy keńeıip, jańa mindetter júkteldi, sondaı-aq ǵylymı áleýeti artý ústinde. Qazirdiń ózinde ortalyqta bir UǴA akademıgi, 2 ǵylym doktory, 6 ǵylym kandıdaty qyzmet atqarady. Latyn grafıkasyna negizdelgen qazaq álipbıiniń orfografııalyq erejelerin daıyndaý, olardy aprobasııadan ótkizý, álipbı boıynsha úıretý, túsindirý jumystaryn uıymdastyrý jáne memlekettik qyzmetshiler men jeke tulǵalarǵa memlekettik tildi jedeldetip oqytýdy ǵylymı-ádistemelik jaǵynan qamtamasyz etý, fılologııa salasynda irgeli jáne qoldanbaly zertteýler júrgizý «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-tájirıbelik ortalyǵynyń basty maqsaty bolyp tabylady.
– Elbasy Jarlyǵy shyqqaly beri jarty jyldan astam ýaqyt ótti. Qandaı jumystar qolǵa alyndy jáne aldaǵy ýaqytta qalaı júrgizilmek?
– Úkimet basshysy basqaratyn Ulttyq komıssııa janynan orfografııalyq, termınologııalyq, ádistemelik, tehnıkalyq jáne aqparattyq súıemeldeý jónindegi jumys toptary qurylyp, olardyń aldyndaǵy maqsat-mindetteri aıqyndalyp berilgenin aıta ketkenimiz jón. Jumys toptarynyń quramyna ǵalymdar, jetekshi sala mamandary, til janashyrlary tartylyp, búgingi tańda ár top óz josparlary boıynsha naqty jumystaryna kirisip te ketti. Osy jumys toptarynyń ortaq máselelerin anyqtap, ózara baılanystaryn úılestirip, olardyń aldyna jańa mindetterdi mejelep otyrýdyń mınıstrlikke tapsyrylýy bizdiń aldymyzdaǵy jaýapkershilikti arttyra túsedi. Sondaı-aq búgingi tańda jańa álipbıge sáıkes emle erejelerin daıarlaý, oqytý men úıretý ádistemesin qurastyrý, qazaq tiliniń termınologııalyq qoryn júıeleý jáne latyn grafıkasyn IT tehnologııalar men aqparattyq keńistikke beıimdeý boıynsha sarapshylardy tartý máselesi de pysyqtalýda. Mınıstrlik tarapynan «Qazaq tili álipbıin latyn grafıkasyna 2025 jylǵa deıin kezeń-kezeńmen kóshirý jónindegi is-sharalar jospary» boıynsha atqarylatyn jumystar aýqymy eńserile bastady. Atap aıtsaq, Ulttyq komıssııa janyndaǵy orfografııalyq, ádistemelik, termınologııalyq jáne tehnıkalyq-aqparattyq súıemeldeý jónindegi jumys toptarynyń qyzmetin úılestirý jumystary bastalyp ta ketti. Búginge deıin jumys toptarynyń aldyna qoıylǵan maqsattarǵa qol jetkizý úshin ǵylymı-praktıkalyq konferensııalar, semınarlar, otyrystar ótkizilýde. Kópshilikti jańa álipbıge kóshý, ulttyq termınqorymyzdyń birizdendirilý barysymen tanystyrý jáne aqparattandyrý maqsatynda salanyń jetekshi mamandaryn, jumys tobynyń múshelerin tarta otyryp, túsindirý-nasıhattaý jumystary uıymdastyrylýda.
Sonyń bir mysaly retinde osy aıdyń, ıaǵnı 11 maýsymǵa belgilenip otyrǵan «Qazaq jazýynyń tarıhy jáne latyn álipbıine kóshýdiń ǵylymı-tájirıbelik negizderi» atty respýblıkalyq konferensııany atap ótýge bolady. Latyn grafıkasyna negizdelgen qazaq álipbıi emle erejeleriniń tujyrymdamasyn qabyldaý maqsatynda uıymdastyrylyp otyrǵan is-sharada 4 jumys toby músheleriniń jáne jetekshi sala mamandarynyń basyn qosyp, júrgizilgen jumystardyń jalpy josparǵa saı kelýin saralaý, baǵyttaryn aıqyndaý, qordalanǵan máselelerdi pysyqtaý josparlanǵan.
– Osy konferensııada kópshilik kópten kútip júrgen jańa álipbıdiń emle erejesin ázirleýdiń tujyrymdama jobasy talqylanady dep estidik.
– Durys aıtasyz, qazirgi ýaqytta Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qarasty Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń ǵalymdary tól álipbıimizge negizdelgen orfografııalyq erejelerdi qalyptastyrý jumystaryna kiristi. Josparlanyp otyrǵan konferensııada belgili tilshi-ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Nurgeldi Ýálı jańa álipbı emle erejeleriniń tujyrymdamasyn jurtshylyqqa tanystyrmaq. О́zderińiz bilesizder, álipbı aýystyrý – jaı ǵana qarip aýystyrý emes. Kóziqaraqty oqyrmanǵa málim, qazirgi kırıllısadaǵy álipbı áripteriniń úshten biri orys tilinen engen sózderdi buljytpastan, orys orfografııasynyń aýanymen tańbalanyp, jazba tilimiz ulttyq sıpatynan aıyrylǵan jartykesh jazý kúıinde ómir súrdi. Kezinde I.Keńesbaev, S.Amanjolov, N.Saýranbaev, M.Balaqaev jáne búginde toqsannyń bıigine shyqqan R.Syzdyq syndy asa kórnekti tiltanýshy ǵalymdarymyz Ahmet Baıtursynuly ǵylymı negizin qalap ketken qazaq jazýynyń ulttyq sıpatyn saqtaýǵa, álipbı túzý men emle erejeleriniń normalanýy men qalyptasýy aıasynda oń sheshimder taýyp, jazba tildiń grafıka-orfografııalyq júıesin ońtaılandyrýǵa, emle erejelerin jasaýǵa meılinshe kúsh salǵany belgili. Álbette, jańa emle erejesin ázirleýde de erekshe muqııattylyq qajet ekeni beseneden belgili. Endigi jerde ótkenniń taǵylymy men tájirıbesin tereń qabyldaı otyryp, Á.Júnisbek, N.Ýálı, Q.Kúderınova, N.Ámirjanova sııaqty daryndy ǵalymdarymyz bastaǵan til zertteýshileri qazaq orfografııasyn jańa beleske kóteredi dep senemiz.
– Memleket basshysynyń 2018 jylǵy 10 qańtardaǵy «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda turaqty jáne jalpyǵa birdeı tanylǵan termınder men uǵymdardyń qazaq tiline aýdarylý barysy, ondaǵy olqylyqtar men kemshin tustar týraly oryndy syn aıtyldy. Osy máseleni ońtaıly sheshý úshin sizderdiń tarapyńyzdan qandaı is-sharalar atqarylýda?
– Qazaq termınologııasynyń qordalanǵan máseleleri kókirek kózi ashyq kópshiliktiń kókeıkesti saýaldarynyń biri. Bul máseleniń baspasóz betterinde kóp jazylyp, joǵary minbelerden synalýy halqymyzdyń til mádenıetin kóterýge ıgi yqpalyn tıgizedi dep senemiz. Osy máseleni sheshý barysynda bizdiń tarapymyzdan birqatar naqty qadamdar jasalýda. Atap aıtsaq, bıylǵy jyly Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń janyndaǵy Respýblıkalyq termınologııa komıssııasy bekitken termınderdi qaıta qaraý, olardy nasıhattaý, Komıssııa músheleriniń jumysyn qarjylandyrý sııaqty jumystar tııanaqtaldy. Eń bastysy, búginge deıin bekitilgen termınderge monıtorıng júrgizildi. Qazirge deıin 21 myń termın bekitilse, onyń 40,8 % (8571 termın) – tól termınder, al 59,2 % (12429 termın) kirme jáne aralas termınderdi qurap otyr. Osy termınderge jasalý jáne aýdarý turǵysynan tolyq lıngvıstıkalyq saraptama jasalýda.
Sondaı-aq tilimizdiń tazalyǵyn saqtap qana qoımaı, ony ǵylym tiline aınaldyrý úshin termınderdiń prınsıpteri men qoldanbaly termıntanýdyń negizgi mindetterin aıqyndaý máselesi qolǵa alyndy. Bul rette Elbasy alǵa qoıǵan mindetterdi oryndaýda shet tilinen engen birqatar termınderdiń qazaq tilindegi nusqalary, atap aıtqanda, prosent (paıyz), gımn (ánuran), shına (qursym), ınventar (muqammal), demarkasııa (shegendeý), balans (teńgerim), ıntegrasııa (yqpaldasý), defekt (aqaý) jáne basqa da birqatar termınder halyqaralyq nusqalarmen qaıta sáıkestendirildi. Termınderdi bekitý barysynda olardyń defınısııasy, aǵylshyn, nemis, ıspan, fransýz jáne túrki tilderindegi qoldanysy eskeriledi. Sondyqtan barsha áriptesterimizge endigi jerde Komıssııa sheshimine sáıkes paıyzdy prosent, ánurandy gımn dep qoldaný qajettigin eske salamyz.
Sonymen qatar Memleket basshysynyń bıylǵy Joldaýynda termınologııa máselesine qatysty kórsetilgen mindetterdi oryndaý maqsatynda bıylǵy jylǵy 18 mamyrda «Termınjasam qaǵıdattary jáne ulttyq termınologııa máseleleri» taqyrybynda termınolog ǵalymdardyń qatysýymen respýblıkalyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa ótkizildi. Shara barysynda termınjasamnyń ǵylymı qaǵıdattary, ulttyq termınologııalyq qor, salalyq termınologııanyń ózekti máseleleri, qazaq tiliniń latyn grafıkasyna kóshirilýine baılanysty týyndaıtyn termınologııalyq mindetter, turaqty jáne jalpyǵa birdeı tanylǵan termınder men uǵymdardy qazaq tiline aýdarýdy shekteý, buryn qazaq tiline aýdarylǵan jalpyǵa birdeı tanylǵan termınder men uǵymdardy qaıta qarap, sátsiz balamalaryn túpnusqamen sáıkestendirý máseleleri qarastyrylyp, konferensııa jumysynda talqylanǵan máseleler boıynsha usynystar qararǵa engizildi. Tutastaı alǵanda, mınıstrlik tarapynan qolǵa alynǵan júıeli jumystar men ǵylymı negizdemeler ulttyq termınologııa salasynyń ilgerileýine eleýli yqpal etýde.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»