Bilimdi jurt bıik belesti baǵyndyrady

«Biz jańǵyrý jolynda babalardan mıras bolyp qanymyzǵa sińgen, búginde tamyrymyzda búlkildep jatqan izgi qasıetterdi qaıta túletýimiz kerek», degen bolatyn Memleket basshysy óziniń baǵdarlamalyq maqalasynda. Rýhanı jańǵyrýdyń negizgi mazmuny da osydan bastaý alady. Rýhymyzdy asqaqtatatyn izgi qasıetterdi zaman talabyna saı jańǵyrtý arqyly órkenıet kóshine ilesip, básekelestik kezin­de Qazaq eliniń dárejesi bıik bolýy qajet. Qazaqstannyń aldy­na qoıyp otyrǵan mindeti álem­degi aldyńǵy qatarly 30 el­­diń qatarynan kóriný bolsa, árıne ol úshin árbir qazaq­stan­dyq bá­sekege qabiletti bolýy tıis.

Qazirgi ǵylymı-tehnıkalyq jańarý men damý jaǵdaıy adam­nyń ıntel­lektýaldyq kúsh-ji­gerin, sanaly is-áreketi men jo­ǵa­ry dárejedegi izdenim­paz­dy­­ǵyn talap etedi. Osyǵan oraı, eli­­­miz­­degi bilim berý júıesi­niń bas­­ty mindeti – álem­dik báse­ke­les­­­­tik­ke qabile­tti bilim berý jú­ıe­­­­sin qurý, joǵary sapaly bilim berý, ony jeke tulǵanyń, qo­­ǵam­­nyń jáne memlekettiń bú­­gingi jáne kele­shektegi sura­nys­­­tary­na sáı­kes­tendirý.

Elbasynyń «Bolashaqta ulttyń tabysty bolýy onyń tabıǵı baılyǵymen emes, adam­dary­nyń básekelik qabileti­men aıqyndalady. Sondyqtan árbir qazaq­standyq, sol arqyly tutas ult HHI ǵasyrǵa laıyqty qasıetterge ıe bolýy kerek. Mysa­ly, kompıýterlik saýatty­lyq, shet tilderin bilý, mádenı ashyqtyq sııaqty faktorlar ár­kimniń alǵa basýyna sózsiz qa­jetti alǵysharttardyń sanatynda» dep aıtatyny da son­dyq­tan. Bular ásirese óskeleń ur­paq­tyń boıyna sińirip, qabi­let-qarymyn ushtaı túsetin qasıet­terdiń biregeıi bolmaqshy. Iаǵnı bolashaq jastardyń kompıý­terdi erkin meńgerýi, shet til­derin ıgerýi olardyń básekege qabi­let­tiligin arttyra túsedi. Ári olar­dyń kez kelgen salada óz­deriniń sheteldik zamandastary­men ıntellektýaldyq turǵyda bilim jarysynda oq boıy ozyq bolýyna, rýhanı turǵyda paıym-parasatynyń joǵary bolýyna múmkindik beredi.

Rýhanı jańǵyrý qazirgi tańda aqparat álemimen tikeleı baılanysty dep aıtar edik. Aq­parat­tyq tehnologııalardyń qar­qyn­dy damýynyń nátıjesin­de álem­de aqparattyq saýattylyq, aq­pa­rattyq mádenıet, medıamá­denıet sııaqty uǵymdar paıda boldy. Bul uǵymdardyń qaı-qaısysy da medıabilimdi júzege asyrý arqyly ǵylymı aınalymǵa endirildi. Medıabilimniń bas­ty maqsaty – jańa urpaqty qazirgi aqparattyq zamannyń jaǵ­­daıynda ómir súrýge, ártúr­li aqparattardy qabyldaı jáne túsine bilýge daıyndaý dep tu­jy­rymdaýǵa bolady. Demek me­dıabilim jastar men jasóspi­rim­derge buqaralyq aqparat quraldarynyń múmkindik­terin durys paıdalanýdy úıretý­di maq­sat etetin pedagogıkanyń erek­she bóligi bolyp tabylady. Iаǵnı medıabilim negizinde tul­ǵanyń aqparatpen mádenı qarym-qatynas ornata alý qabi­leti men medıamátindi taldaý is­kerligi qalyptasady. Aqpa­rattyq zamanda óskeleń urpaq aqparatty tek qana qabyldap nemese ony taldaýshy ǵana emes, sonymen qatar aqparatty belsendi túrde jasaýshy bolyp esepteledi.

Aqparattyq jáne kompıýter­lik tehnologııalardyń keńinen óris alýy qoǵam men adamdarǵa tek jaqsy jaǵynan ǵana emes, jaǵymsyz jaǵynan da áserin tıgizedi. M.Maklıýen: «Shyn má­nin­de saýatty bolý úshin medıa áleminde saýatty bolý qajet», degen bolatyn. Áıgili kanadalyq áleýmettanýshynyń sózi búginde óziniń aqıqat ekendigin dáleldedi. Medıabilim berý, onyń máni men erekshelikteri, pedagogıka, psıhologııa, jýrnalıstıka jáne áleýmettaný salalary úshin eń bir pikirtalasty máselelerge aınaldy.

HHI ǵasyr – túrli aqpa­rat­tar­dyń buqaralyq aqparat quraldary arqyly eshqan­daı kedergisiz tasymaldanyp jat­qan ýaqyty. Bul aqparat­tar­dyń eki jaǵy bar: biri jas­tar­­dyń ıntellektýaldyq oı-óri­­­sin kóterýge, bilimin shyń­daý­­ǵa áserin tıgizse, endi biri keri­sin­she jastardyń tárbıe­sine keri yqpal etip, tipti olar­dyń fızıologııalyq jáne psı­­holo­gııalyq damýyn tejep otyr. Búgingi kúnde teledıdar men ǵalam­torǵa táýeldi jas­tar paıda bolyp, sonyń negizin­de «vır­týal­dy álem» degen túsi­nik te endi. Shetelderde shyǵa­ryl­­­­­ǵan arzanqol dúnıeler, se­rıal­­­­dar men mýlttoptamalar, oıyn­dyq aqparattardyń teris yqpaly jetkinshekter men jasós­­pirimderdiń tárbıesinen kóri­nis taýyp keledi. Aqparatty durys saralaı bilmegendikten, qajetti aqparatty durys tańda­ma­ǵandyqtan da jastarymyz batystyq mentalıtetke eliktep, qazaqy bolmysymyz ben ulttyq tálim-tárbıemizden alshaqtap bara jatyr. Munyń barlyǵy bizge tosqaýylsyz aǵylyp kelip jatqan aqparattyń áseri.

Buqaralyq aqparat qural­daryna erkindik berilgen qoǵamda aqparattyń qajettisin alý men ony tıimdi paıdalanýdyń ózin­dik qıyndyqtary bolatyndy­ǵy sózsiz. Zııandy aqparattar, ási­re­se tolyq qalyptasyp úlger­me­gen, aqparattyq mádenıeti qa­lyp­taspaǵan jastar men jasós­pirimderdiń sanasy men tárbıesine keri áserin tıgizedi. Iаǵnı medıanyń adam ómirine, ási­rese jasóspirimder men jas­tar­dyń ómirine yqpal etý múm­kindigi kúnnen-kúnge artyp kele­di. Búgingi jahandaný zamanynda aqparatty kedergisiz alatyn qo­ǵamnyń ornaýy zańdylyq dep tanylsa, ekinshi jaǵynan jas­tardy aqparat tasqynynyń keı­bir keri yqpaldarynan saq­tan­dyrý kerektigi de aqıqat. Árbir tulǵa qoǵamda qalyptasqan bar­lyq aqparattyq resýrs- tardy qol­dana bilýmen qatar olardyń qajettisin tańdaı alý qabiletin ıgerýi qajet. Sondyqtan búkil álemde oryn alyp otyrǵan áleý­m­et­tik ózgerister men aqpar­at tasqyny túrli medıaresýrstardy paıdalanýda dástúrli túrde qalyptasqan júıelerdi, oqytý ádisteri men tehnologııalaryn qaıta qarastyrýdy talap etedi.

Elbasy «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jańǵyrý» atty maqa­lasynda «Tabysty bolýdyń eń irgeli, basty faktory bilim eke­nin árkim tereń túsinýi kerek. Jas­tary­myz basymdyq beretin meje­lerdiń qatarynda bilim ár­daıym birinshi orynda turýy shart. Sebebi qundylyqtar júıe­­­­sinde bilimdi bárinen bıik qoıa­tyn ult qana tabysqa jete­di» degen bolatyn. Osy turǵy­dan al­ǵanda, bilim berý de má­de­­nıet­tiń bir bóligi retinde jahan­­dyq aqparattandyrý úr­disin sezinýde. Medıabilimniń ma­­ńyz­­d­ylyǵyn zertteýshi ǵa­lym­­dar­dyń paıymdaýynsha, aq­­pa­­rat­tyq qoǵamnyń damýy klas­sı­­ka­lyq bilim berý para­dıg­­ma­­sy­­nyń ornyn basyp otyr­ǵan ja­ńa­shyl bilim berý para­dıg­ma­sy­nyń qalypta­sýy­men baıla­nysty. Onyń negi­zinde bilim berý ar­qyl­y tul­ǵa­­nyń damýy jatyr. Jańa bi­lim berý paradıgmasynda stý­dent pedagogıkalyq yqpal etý obek­tisi emes, oqý úrdisin uıym­das­tyrýdyń jańa formalary arqy­ly qarapaıym reprodýksııadan tys oqytýshymen dıa­log­qa túse­tin tanym is-áre­keti­niń belsendi sýbektisi.

Bolashaq mamannyń báseke­les­tikke beıimdiligi onyń jına­ǵan bilim qorymen ǵana ólshen­beıdi, alǵan bilimin ómir súrýdiń, ózin-ózi dáleldeýdiń, syndar­ly qasıetterin damyta otyryp, óz­­gelermen til tabysa áreket etý­diń qu­ra­ly retinde qoldana bilýinen kóri­nedi.

Olaı bolsa, zaman talabyna saı bolý úshin kez kelgen adam belgili kólemdegi bilimge ıe bolyp qana qoımaı, sonymen qatar ózdiginen bilim ala bilýi mańyzdy. qajetti aqparatty izdep, taba bilý, ol úshin túrli derekkózderin paıdalana bilip, ıaǵnı ózin úzdiksiz damytyp otyrýy qajet. Al bul, «jańa tehnologııalardyń aǵyny alyp kele­tin ózgeristerdiń bárine da­ıyn bolý degen sóz». Olaı bolsa, bilim berýdi aqparattandyrýǵa qatysty dúnıe­tanymdyq jáne ádistemelik usta­nym­dardy qaıta qarastyrý kókeıkesti máselelerdiń qatarynda dep aıtýǵa bo­lady. О́ıtkeni qoǵamda kásibı máse­le­lerdi óz betimen sheshe alatyn, óziniń kásibı baǵyty boıynsha úzdiksiz bilim alýǵa qabiletti, aqparattyq teh­no­logııalar, buqaralyq kom­mý­nı­kasııa salalarynda jetki­lik­ti dárejede bilimge ıe maman­darǵa qajettilik týyndap otyr. Sondyqtan medıabilim máselesi túrli ǵylymdar tarapynan jan-jaqty jáne keshendi túrde qaras­tyrylýy qajet.

Zamanaýı talaptarǵa sáıkes, medıabilimdi bazalyq bilim berýde árbir oqý pánimen kirik­tirý – medıabilim berýdegi maq­sat­qa jetýdiń bir joly bolyp tabylady. Demek ártúrli me­dıa­bilim berý mindetterin she­shý maqsatynda medıanyń dı­da­ktı­kalyq jáne tárbıelik áleýe­tin tolyqqandy túrde qol­dana otyryp, «syrtqy» aqparat­tyq aǵymdar men oqý páni ara­syndaǵy ortaq aspektilerdi izdes­­tirý qa­jet. Búgingi kúni atal­­ǵan ózek­ti má­selelerdiń birqa­tary jo­ǵa­ry oqý oryndarynda «Me­dıa­pe­dagogıka» arnaıy kýrsyn en­di­rý nátıjesinde óz sheshimin tabýda.

Básekege qabilettiliktiń bas­taýyn­da sapaly bilim alý tura­ty­ny belgili. Jastar ýaqyt suranysyna jaýap beretin­deı bilimdi bolýy tıis. Tehnolo­gııalar­dyń qarqyndy damyǵan zamanynda kún saıynǵy ózgerister jastardan jańashyldyqty talap etýmen qatar, ýaqyt jyl­dam­dyǵyna saı bilim sapasyn da jedel tolyqtyryp otyrýdy qajet etedi. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń aıtqanyndaı, tabysty bolýdyń eń irgeli, basty faktory bilim ekenin árkim tereń túsinýi kerek. Jastarymyz basymdyq beretin mejelerdiń qatarynda bilim árdaıym birinshi orynda turýy shart. Sebebi qundylyqtar jú­ıe­sinde bilimdi bárinen bıik qoıa­tyn ult qana tabysqa jetedi.

Perızat SEIITQAZY, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory