Prodýktini bir qý qaǵyp ketpesin...
Toqsanynshy jyldardyń bas kezi. Dúken ataýly qańyrap bos tur. Azyq-túlik alýǵa, qymbat bolsa da amalsyzdan bazarǵa baramyz. «Bazary jaqyn baıymas» dep, úıimiz Kók bazarǵa tıip tur, eki-aq kóshe.
Bazardan qajet nárselerimdi alyp úıge bettegenim sol edi, týra keýde tusyma shanshý qadalyp, demala almaı turyp qaldym. Qolymdaǵy úsh-tórt paketti jerge tastaı salyp, keýdemdi sıpalap ýqalaǵansımyn, tipti bolar emes. Myna surymmen kómeksiz úıge jete almaıtynymdy bildim. О́ıtkeni eńkeıip zattarymdy alýǵa shamam kelmedi. Abyroı bolǵanda telefon býdkasynyń qasynda tur ekenmin, ol zamanda qazirgideı sotka degen joq kez ǵoı, sodan úıge zvondadym. Birden eshkim ala qoımady. Balamyz Erjannyń sabaqqa ketkeni belgili, al Bákeńniń – Baqytjan Momyshulynyń úıde ekeni anyq. Múmkin uıyqtap qaldy ma dep taǵy zvondadym, qoıshy áıteýir, úshinshi rette zorǵa tústim. Jubaıyma ne bolǵanyn, qaıda turǵanymdy túsindirip aıttym.
Azyq-túlik salynǵan dorbalarym jerde, ózim býdkanyń bir jaǵyna súıenip, keýdemdi ustap turǵanymda:
– Apaı! – degen daýysqa qarasam, jazýshy Marat Qabanbaev eken. Ol qasyma kelip:
– GJI-den (gazetno-jýrnalnoe ızdatelstvo) shyǵyp kele jatyr edim, sonadaıdan kózime bir túrli kórindińiz, ne boldy? – dep surady.
Búkil gazet-jýrnal redaksııalary ornalasqan úlken ǵımarat Kók bazardyń qarsy betinde edi.
Men Maratqa jaǵdaıymdy túsindirdim. Ol paketterdi kóterip, ekeýmiz jaılap úıge qaraı aıańdadyq. Aldymyzdan asyǵys kele jatqan Bákeń kórindi. Jaıshylyqta óte retti kıinetin, eshqashan olpy-solpy júrmeıtin jınaqy adamnyń suryn kórgende Marat turmaq, ózim tańǵaldym. Shashy sý-sý, shala súrtilgeni kórinip tur. Jeıdesiniń jaǵasy jaılaýynan ketip, bir jaǵy ishine búktetilipti, túımeleri joǵary-tómen aýysyp túımelenipti. Úıde kıetin shalbarynyń ár jerine sý tıgen.
– Oıbuı, myna sıqyń ne? – dedim shydaı almaı. Bákeń jaýap qatyp úlgergenshe Marat:
– Apaı-aý, kórdińiz be, aǵanyń sizdi qalaı jaqsy kóretinin! Jaǵdaıyńyzdy estigen zamat bárin umytyp aldyńyzdan shyǵyp turǵan joq pa?! – dedi. Shamasy aǵasyn yńǵaısyz kúıden qutqaraıyn dedi bilem. Alaıda qysylyp turǵan Bákeń joq:
– Maratjan, apań zvondaǵanda basymdy jýyp jatyr edim. Ol qulap qalsa, myna qurǵap turǵan zamanda bazardan alynǵan prodýktini bir qý qaǵyp ketpesin dep asyǵyp shyqqanym ǵoı, – dedi túk bolmaǵandaı keıippen.
Qyp-qyzyl qazaq boldyq
Bákeńmen ınstıtýtta qatar oqyǵan Sovetbek degen jigit bir jıynda kezdese ketti. Talaı jyldan beri kórispegen tanystar ashyq-jarqyn áńgimelesip jatyr. Sovetbek Bákeńe qarap:
– Oıpyrym-aı, baıaǵyda qazaqsha sóılemeıtin naǵyz orys ediń, endi sarnap tursyń ǵoı, – dedi.
– Onyń ras, buryn sap-sary orys edik, myna Zeıneptiń arqasynda qyp-qyzyl qazaq boldyq qoı, – dep jaýap berdi.
Zeınep AHMETOVA
ALMATY
«Syrahana jaqyn jerde me?»
– Jumeke, búgin jeksenbi ǵoı, teatrǵa barsaq?
– Qulaǵy qurǵyr tosań, kózge kóleńke túsip kilgirip júr.
– Onda murajaıǵa qalaı qaraısyń?
– Ondaǵy eski-qusqylar óz úıimde de bar ǵoı.
– Teńiz jaqqa baryp, salqyndap kelsek?
– Oıbaı, júzý bilmeımin, tolqyn alyp keter.
– Azdap shól bar, syrahanaǵa baralyqshy?
– Jaqyn jerde me?!
«Úsh kún kúteıin...»
– Qaryndas, keshirińiz, men sizge bir kórgennen ǵashyq boldym, sizge otbasyn qurý týraly sóz salǵym kelip tur.
– Oıbaı-aý, ne dep tursyz, tanysqanymyzǵa eki-aq kún boldy emes pe?
– Iá, tanysqanymyzǵa eki kún eken ǵoı, onda úshinshi kúndi kútelikshi.
«Onda, tilmásh arqyly...»
– Sýdıa myrza, bizdi ajyrastyryńyz, óıtkeni mine eki jyl boldy birimizdiń tilimizdi birimiz túsinbeı qor bolyp júrmiz.
– Onda tilmásh arqyly túsinisýge bolmaı ma?
«Bári de kerisinshe...»
Bizder nekege otyrǵanda «Nelikten, qalaı, ne úshin?» dep eshkim suraǵan joq, al ajyrasqanda osynaý suraqtarmen ıtsilikpemdi shyǵaryp, sot aldynda sorpam tógildi.
Ázirbaıjan QONARBAEV
Mańǵystaý oblysy
Zamanyń túlki bolsa...
XX ǵasyrdyń 70-jyldarynan beri qaraı dúnıege kelgen balalar erekshe bir erketotaı bolýshy edi... Shańy burqyraǵan alystaǵy bir shaǵyn aýyldyń balalary balabaqsha, klýb degendi bilmeı-aq ósti. Kúreń kúzde mektepke baratyn balasyna ákesi úıde otyryp-aq áripterdi úıretip, «mektepaldy» daıyndyq «kýrsyn» ótkize beretin. Mysaly, «Qarasý» kolhozynyń qatardaǵy kolhozshysy Qojban:
– «A» degenimiz – arba, «B» degenimiz – brıgadır, «D» degenimiz – dop, «S» degenimiz – soǵym, «Sh» degenimiz – shóp, – dep, balasyna ejikteı úıretip otyrǵanyn óz kózimmen kórgenim bar.
Osy aýyldyń mańdaıaldy mehanızatory, kók tráktirdiń qulaǵynda oınaıtyn Bojban balasyna:
– «A» degenimiz – agregat, «B» degenimiz – bolt, «D» degenimiz – domkrat, «S» degenimiz – solıarka, «Sh» degenimiz – shaıba, – dep shegeleıtin árbir áripti. Al endi osy aýyldyń ataqty araqqumary Álimbaı «A» dep aqyryp qalsa, balasy: «Araq!» – dep taq ete qalady. «Araq» dep bastalatyn Álimbaıdyń álippesi ári qaraı bylaısha jalǵasady: «B» degenimiz – bormotýha, «D» degenimiz – dúken, «S» degenimiz – sámógón, «Z» degenimiz – zákóske, «M» degenimiz – mahorka, «P» degenimiz – páhimel, – dep shubyryp kete beredi.
Álimbaıdyń balasy Qııasqa jóni túzý bir sóz úıretpek bolyp: «R» – «raketa» dep aıt, – deseń bar ǵoı, «Reket» a-aa!» – deıdi qııampurystanyp. Sodan beri talaı ýaqyt ótti. «A» – «arba!» – dep oqyǵan balalar da erjetti. Oqyǵandary oqydy, oqymaǵandary sol qalpy oqymaı qaldy. О́zderiniń týyp-ósken aýylynda «A» – arbasyn aıdap, «Sh» – shóbin shaýyp, «D» – defısıtke aınalǵan «S» solıarkasyn izdeýmen kúıki tirshiligin atqaryp jatyr. Tek Álimbaıdyń balasy Qııas qana óziniń «jýan judyryǵynyń» arqasynda, «raketa» degen sózdiń ornyna bala kezinen-aq áldebir «tylsym» kúsh ákelip aýzyna salǵan «reket» bolyp, ótken ǵasyrdyń aýmaly da tókpeli 90-jyldarynda aýyl-aımaqty aıaǵynan tik turǵyzyp, el-jurtty ábden dúrliktirgen eken, onysy ózine maıdaı jaǵyp, túrmedegi merzimin aman-esen ótep kelgennen keıin «aýyldyń qurmetti azamaty» ataǵymen marapattalyp, sońǵy kezderi depýtattyqqa saılanýǵa talpynyp jatyr dep estidik. Aldyńǵy tolqyn aǵalarynyń salǵan «sara» jolymen júrýge óresi jetip, ózinshe «dara» jolǵa túsip, aıdalaǵa laǵyp ketpese, Qııastyń áli de talaı qyr asatynyna eshbir kúmánińiz bolmasyn.
Jaqynda sol bir shań basqan shaǵyn aýylǵa jolym túsip bara qalyp edim, sodan beri ótken 40 jylda esh ózgeris bolmaǵan sııaqty, bári qaz-qalpynda... Biz túsip shaı ishken úıdiń balasy, alty jasar Nurálige sheshesi sháńkildeı ursyp, álippeniń áripterin úıretip jatyr eken: – «A» degen – arba, «Abramovıch» emes! «Abramovıch» degeniń ne pále, taǵy?! Áı, jaıraǵyr, «P» degenimiz – parta, «para» emes! Bildiń be? Uǵyp al. «S» – sybaılas, «J» – jemqorlyqta neń bar seniń, jetpeı jelkeń qıylǵyr júgermek. E-e, «D» – depýtat degeniń durys. «U» – «uıyqtaıdy» deıdi?! Áı, depýtattyń uıyqtaǵanynda seniń ne sharýań bar? Jasy birtalaıǵa kelgen adamdar halyqtyń qamyn oılap sharshaǵandyqtan bir aýyq kóz shyrymyn alsa, onda turǵan ne bar?! Qoı, odan da álippeńdi oqy... «B» – «bazar» deıdi?! Áı, aýzyńa «bala», «balǵa» degen sóz túspeı me? Oı, tóbeńmen júrmegir júgermek!
Bizdiń álipbıde áriptiń neshe atasy bar ǵoı. Sondyqtan bul áńgimeni ári qaraı da soza berýge bolar edi. Biraq «Zamanyń túlki bolsa...» degen maqaldy esime ala otyryp týra osy jerden toqtaǵanym jón shyǵar...
Qydyr BAIDÚISENOV
Tekeli qalasy
Ǵulamadan bir áıel: – Kóp qyzben júrgen jigit jaqsy da, kóp jigitpen júrgen qyz nege jaman? – dep suraıdy. – Kez kelgen qulypty ashatyn kilt jaqsy, al kez kelgen kiltke ashyla beretin qulyp jaman, – depti ǵulama.
– Pendeni qaı kezeńde eresek azamat dep bilýge bolady? – Oǵan «tamaǵyn taýysyp ishken aqyldym meniń!» degen sózdiń ornyna «Ońbaǵan, taǵy da toıyp kelgenbisiń!» degen sóz aıtylǵan kezeńde ol eresek azamat bolyp sanalady.
Shash qıdyrǵaly otyrǵan kisi shashtarazdan: − Qolyńyz nege kir? – dep surapty. Sonda ol: – Jumys endi bastaldy ǵoı. Áli eshkimniń basyn jýǵan joqpyn! – degen eken.
– Qymbattym, Napoleon men Gıtlerdi jeńgen elmiz, al alkogolızmdi nege jeńe almaımyz? – Janym meniń, alkogolızm bizge shabýyl jasaǵan joq qoı!..
Bireý kóripkelge bal ashtyrypty. – Bolashaǵyń jarqyn sııaqty, – depti balger qumalaǵyn shashyp jiberip, – Ájeptáýir qyzmetiń, qyp-qyzyl mashınań bar eken... Baspaldaqpen jyldam órlep kelesiń... Kim bop jumys isteısiń óziń? – О́rt sóndirýshimin...
– Kóligińniń urlanǵany jóninde polısııaǵa nege habarlama túsirmeı júrsiń? – Olardyń máshıneniń kem-ketigin jóndep, basqa túske ádemilep boıaýyn kútip júrmin.
Jumystaǵy «jumyr» sóz
Jańa qazaq óziniń hatshysyn maqtap jatyr: – О́te jaqsy! Jaraısyń! Nebári eki-aq qate jiberipsiń. – Rahmet! – Al endi ekinshi sózdi jazshy. * * * Keńsede bastyq qyzmetkerine: – Siz osymen besinshi kún qatarynan jumysqa keshigip kelip júrsiz. Bul neni bildiredi? – Demek, búgingi kún juma degen sóz... * * * Ákimshiliktiń jyrtylyp-artylǵan kezekti toıynyń erteńine dırektor kómekshisin shaqyryp alyp dúrse qoıa beredi: – Estýimshe keshegi toı-tomalaqtan soń kóshe bitkendi shýlatyp arba súırep ábigerge túsiripsiń ǵoı. Ishe bilmeıtiniń bar... Oılap kórshi, bala emes, shaǵa emessiń – arba súıregen degen ne sumdyq... О́zińde qadir-qasıetten jurdaı boldyń, salıqaly fırmaǵa da kir juqtyrdyń! – Baseke, aıtyp otyrǵanyńyz aına-qatesiz. Tek ol kezde tún asyp ketip, kólik ataýly toqtap, sizdi báribir úıge aparýym kerek boldy emes pe... * * * – Myrza, siz kiris pen shyǵysty aýystyryp turǵanyńyz... – Ne deıdi! E, ıá, olaı bolǵany – men aıtpaqshy solaqaı ekenimdi aıtpappyn ǵoı... Múıisti júrgizetin Berik SADYR, «Egemen Qazaqstan»