Táýelsiz sot – táýelsiz memlekettiń tuǵyry

Osydan 20 jyl buryn, 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda «Qazaqstan Respýblı­kasynyń memlekettik táýelsizdigi týra­ly» Konstıtýsııalyq zań qabyldanyp, qazaq halqynyń eń asyl muraty oryndaldy. Bul mereke – shyn mánindegi uly mereke. Ejelden erkindik ańsaǵan ár qazaqtyń armany eńseli el bolý edi. Elim dep eńiregen aqyndarymyz «Egemen bolmaı el bolmas, etekten kesip jeń bolmas» dep jyrlap, batyrlarymyz aılap at ústinde uıyqtap, aýyzdyqpen sý iship, jerin qorǵaýy tegin be. Arǵy zamandardy aıtpaǵannyń ózinde, tek keıingi eki ǵasyrdyń ishinde halqymyzdyń bostan­dyǵy jolynda eki júzden astam ult-azattyq kóterilisterge shyqqany osynyń dáleli. XI ǵasyrda ómir súrgen Júsip Balasaǵun: «ıkemdi de, oıly saıasat jáne bıleýshiniń memleketti basqarýdaǵy san qıly ádisterdi ıgerýi, alýan minezdi qoǵamdy biriktire alýy memlekettiń gúldenýine jaǵdaı jasaıdy» degen eken. Keńes odaǵy ydyraǵannan keıingi aýma­ly-tókpeli kezeńde Qazaqstannyń tuń­ǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev oıly saıasatty paıymdy parasatqa úılestirip, halqymyzdyń basyn biriktirip, memleketimizdi shynaıy táýelsiz­dikke jetýdiń tar jol, taıǵaq keshýinen súrindirmeı aman alyp shyqty. “Táýelsizdiktiń bárimizge artar mindeti mol. Endi eńseli el bolýdyń jolyna shyndap túsýimiz kerek. Áleýetimizdiń asýy da, dáýletimizdiń tasýy da óz qolymyzda. Keń-baıtaq jerimizdiń baı­lyǵy osy dalanyń túpkilikti halqyna da, taǵdyr qosyp, birge ómir súrip jatqan ózge ult ókilderine de molynan jetedi. Tarıh kóshi uzaq. Asyqsaq ta aptyq­paıyq. Qazaqstannyń kóp ultty halqy­nyń juldyzy joǵary bolatynyna, týǵan elimizde dáýletti de sáýletti ómir or­naıtynyna kámil senemin. Senimnen aıyrylmaıyq, baýyrlarym!» dep tebirengen edi Elbasy táýelsizdik tarıhyn­daǵy tuńǵysh sózinde. Qazaq úshin qasıetti 16 jeltoqsanda árisi- Kereı men Jánibek, Áz Táýke men Abylaı handar, berisi – Kenesary han men Alash arystary armandaǵan táýel­sizdik tańy atyp, dúnıede Qazaqstan Respýblıkasy degen jańa memleket paıda boldy. Osy kúnnen bastap azattyqtyń arman men arpalysqa toly aq joly bastaldy, táýelsiz eldiń irgetasyn qalap, ony nyǵaıtý qolǵa alyndy. Táýelsizdik tizgini qolyna endi tıgen el úshin, bárinen buryn josparly ekonomıkadan naryqtyq ekonomıkaǵa ótý jáne burynǵy ekonomıkalyq baılanys­tardyń úzilýi jaǵdaıynda ekonomıkalyq reformalardy júrgizý ońaıǵa soqqan joq. Memlekettiń qalyptasýy, eń aldy­men, bıliktiń memlekettik ınstıtýt­taryn qurýdyń, jalpy halyqaralyq deńgeıde tanylýdyń, ártúrli dúnıejúzilik uıym­darǵa kirýdiń qajettiligin kórsetti. 1995 jyly 30 tamyzda búkilhalyq­tyq referendýmda qabyldanǵan Ata Zań el damýynyń odan keıingi baǵytyn da aıqyndap berdi. Qazaqstan halqy Kons­tıtýsııaǵa daýys berý arqyly prezıdenttik basqarý nysanyn qoldady. Bul tańdaý kezdeısoq emes edi. Ol bıliktiń ártúrli tarmaqtary arasyndaǵy alaýyz­dyqqa baılanysty aýytqýshylyqtarǵa jol bermeıtin qýatty toptasqan bılik júıesiniń qajettiliginen týyndady. Prezıdenttik basqarý nysany memlekettik bıliktiń zań shyǵarýshylyq, atqarýshy­lyq jáne sot bıligi tarmaqtarynyń ara jigin ajyratýdyń konstıtýsııalyq mindetin ıkemdi sheship berdi. Bir jaǵynan bılik tarmaqtarynyń ózara tyǵyz yntymaqtastyǵy qamtamasyz etilse, ekinshi jaǵynan olardyń Konstıtýsııa men zańdarda belgilengen ózara tejeý jáne bir-biriniń ókilettigine aralaspaý tetigi jasaldy. Elbasy egemendiktiń alǵashqy kún­derinen bastap táýelsiz sot, qýatty quqyq qorǵaý organdaryn qurýdy demo­kra­tııalyq, quqyqtyq memleketti ny­ǵaıtýdyń basym baǵyttarynyń biri retinde belgilep, osyǵan qatysty sha­ralardyń jedel júzege asyrylýyn talap etti. Sondyqtan memlekettik bıliktiń bir tarmaǵy – sot júıesinde bolǵan tyń ózgeristerge Prezıdenttiń qamqorlyǵy men kóregen saıasaty serpilis bergeni sózsiz. 2000 jylǵy 25 jeltoqsanda qabyl­danǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń sottary men sýdıalarynyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zań sot júıesin qalyptastyrý men jetildirýdiń óte mańyzdy tuǵyry boldy. Atap aıt­qanda, sottar men sýdıalardyń mártebesi konstıtýsııalyq zańdarmen belgilendi, sottar bir júıege biriktirilip, sot qurylysy men sot isin júrgizýdiń oń­taıly jáne tıimdi negizi qalandy, Joǵarǵy Sot biryńǵaı sot júıesindegi joǵary sot satysy dep tanyldy. Sýdıa­lardyń áleýmettik jaǵdaıy qa­jetti deńgeıde qamsyzdandyryldy, qyz­meti materıaldyq-tehnıkalyq jaǵynan tolyq qamtamasyz etildi. Konstıtýsııalyq zań sot quzyretiniń shegin keńeıte tústi, sýdıalar sot tóreligin júzege asyrǵan kezde tek zańǵa ǵana emes, ádilettilik atty asa mańyzdy moraldyq, quqyqtyq jáne saıası uǵymǵa súıenýge múmkindik aldy. Sýdıalar táýelsizdiginiń kepildikteri aıqyndalyp, onyń bıik áleýmettik mártebesi bekitildi. Sot júıesindegi áleýmettik, uıym­dyq, qurylymdyq ózgeristermen birge sot isin júrgizýdiń zańnamalyq qory da molyǵa tústi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Qyl­mystyq kodeksi, Qylmystyq is júr­gizý kodeksi, Qylmystyq atqarý kodeksi, Azamat­tyq kodeks (jalpy jáne erekshe bólim), «Atqarý óndirisi jáne sot oryn­daýshy­larynyń mártebesi týraly» Zań qabyl­danyp, qylmystyq jáne azamattyq sot isin júrgizý zańnamasyn elimizdegi áleý­met­tik-saıası jáne ekonomıkalyq jaǵ­daılarǵa, eldiń konstıtýsııalyq qury­lysyna sáı­kestendirý, azamattardyń qu­qyq­taryn, menshik túrleriniń barlyq nysandaryn halyqaralyq quqyqtyń jal­pyǵa tanymal prınsıpteri men norma­laryna sáıkes sot arqyly qorǵaý nyq qalyptasty. Sot júıesi atqarýshy organnyń yqpalynan tolyq shyǵarylyp, sottardyń qyzmetin qamtamasyz etý fýnksııalary Joǵarǵy Sot janyndaǵy Sottardyń qyzmetin qamtamasyz etý departamentine berildi. Respýblıkada naryqtyq qatynastar­dyń damýy ekonomıkalyq qatynastarǵa qatysty daýlardy qaraıtyn maman­dan­dyrylǵan sottardy qurýǵa túrtki boldy. Nátıjesinde oblystar men Astana, Almaty qalalarynda mamandandyrylǵan ekonomıkalyq, ákimshilik sottar, erekshe aýyr qylmystardy qaraıtyn mamandan­dyrylǵan aýdanaralyq qylmystyq ister jónindegi sottar quryldy. Sondaı-aq kámeletke tolmaǵandardyń isi jónindegi sottarǵa qatysty synaqtama elimizdiń basqa óńirlerinde de osyndaı sottardy qurýdyń qajettiligin kórsetti. Iývenaldyq sottardy jáne Astana qalasynda salyq daýlaryn sheshetin qarjylyq sotty qu­rýmen sottardy mamandandyrý óz máresine jetti dep sanaýǵa bolady. Qazaqstandyq sot júıesin halyq­aralyq negizgi quqyqtyq úlgiler men nor­malarǵa sáıkestendirý sot-quqyqtyq reformasynyń asa mańyzdy maqsatta­rynyń biri edi. Alqabıler ınstıtýtyn engizý osy maqsatty júzege asyrýdyń aıtýly kezeńi boldy. «Alqabıler týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zań aktilerine alqabılerdiń qatysýymen qylmystyq sot isin júrgizý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdardyń qabyldanýy osy dáıekti, zor daıyndyq jumystarynyń qorytyndysy boldy. «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týra­ly» Konstıtýsııalyq zańǵa 2008 jylǵy 17 qarashada ózgerister men tolyqtyrýlar engizilýi sot isin júrgizýdiń úsh býyndy júıesiniń negizin qalady. 2010 jylǵy 1 qańtardan bastap sot isin júrgizýdiń úsh býyndy júıesi iske qosyldy. Jalpy alǵanda, 1991-2011 jyldar aralyǵynda júrgizilgen reformalar derbes sot bıliginiń qalyptasýy men orny­ǵýyna, sot júıesiniń uıymdyq negiz­deri­niń damýyna, ony kadrlyq jáne qarjylyq qamtamasyz etýdi jetildirýge, demo­kra­tııalyq, quqyqtyq memlekettiń zańdy­lyq negizin bekitýdiń qajetti alǵy­sharttary retinde sottyń táýelsizdigin nyǵaıtýǵa baǵyttaldy. Respýblıkanyń sot júıesi osy jyldar aralyǵynda quqyqtyq mem­lekettiń standarttaryna saı keletin shynaıy táýelsizdikke qaraı qarqyndy qadam basty. Sot júıesinde bolǵan túbegeıli ózgerister barshanyń sotqa qoly jetýin qamtamasyz etip qana qoımaı, kez kelgen tulǵalardyń óz quqyqtaryn sot arqyly júzege asyrýyna jol ashty, azamattardyń sot bıligine senimin kúsheıtti. Sot júıesiniń dál qazirgi ýaqyttaǵy eń basty maqsaty – halyqtyń sotqa degen senimin arttyrý der edim. Sondyqtan sot júıesin odan ári jetildirýdegi basym baǵyttardyń biri jáne biregeıi – sottyń ashyqtyǵy, jarııalylyǵy, sol arqyly halyq pen sot arasynda ekijaqty baıla­nysty qalyptastyrý bolyp qala bermek. Sot tóreliginiń ashyqtyǵy sýdıalardyń jeke basynyń isi bolyp eseptelmeıdi, ol memlekettik saıasattyń baǵytyna aınalǵan. Qazirgi kúni qol jetken tabystar bıiginen qaraǵanda, der kezinde júzege asqan sharalardyń sot reformasyn barynsha jedeldetip, sottardyń qyzmetin jańa deń­geıge kótergenine aıqyn kóz jetedi. Negizinen álemdik standart boıynsha sot bıliginiń táýelsizdigi saıası, ekonomıkalyq jáne is júrgizý aspektileri boıynsha baǵa­lanady. Saıası táýelsizdik – sot júıesiniń basqa bılik tarmaqtarynan derbestigin, ekonomıkalyq táýelsizdik – sot qyzmetin qarjylaı qamtamasyz etý tikeleı memlekettik bıýdjet esebinen júrgizilýin, al is júrgizýdegi táýelsizdik – sýdıalardyń joǵary turǵan sýdıalarǵa, sot tóraǵa­laryna jáne ákimshilik apparatyna baǵy­nyshty bolmaýyn bildiredi. Bul rette biz­diń sot júıemiz álemdik standartqa sáıkes keledi dep aıtýǵa bolady. Solaı bolǵanmen de biz osy qalyp­tasqan sot júıesin toqyraýǵa ushyrat­paýymyz kerek. Osy oraıda eki baǵyttaǵy jumys udaıy jalǵasyn tabýy qajet dep oılaımyn. Birinshisi – sot júıesin zamanǵa sáıkes udaıy jetildirý bolsa, ekinshisi –  kadr máselesi. Joǵaryda aıtqanymdaı, biz úsh býyndy sot júıesine óttik. Is alǵashynda aýdandyq sotta qaralady, zańdy kúshine enbegen sot aktileri oblystyq sottardaǵy eki alqada qaralyp, al zańdy kúshine engen sot aktileri Joǵarǵy Sotta tekseriledi. Respýblıkada jyl saıyn mıllıonnan astam ister qaralady. Endi osy mıllıondaǵan ister legin merziminde muqııat qarap, zańdy jáne negizdi sheshim shaǵarýǵa osy úsh býyndy sot júıesiniń múmkindigi bar ma degen suraq týyndaıdy. Buryn oblystyq sottardyń qadaǵalaý alqalary ister boıynsha shyǵarylǵan sot aktileriniń zańdylyǵyn birden tekserip, qatelerin tez arada túzep otyratyn. Qazir zańdy kúshine engen sot aktilerin tekserý tek Joǵarǵy Sottyń ǵana quzyretinde. Iаǵnı, respýblıkanyń túkpir-túkpirinen keletin shaǵymdarymen birge túsip jatqan myńdaǵan sot aktileriniń zańdylyǵyn bir ǵana sot satysy tekserýi kerek. Árıne, Joǵarǵy Sot sýdıalary barlyq sot aktilerin qaıta qaraýǵa mindetti jáne qarap jatyr, biraq ár sot aktisin jik-jigin ajyratyp, barynsha ekshelep qaraýǵa ýaqyty jete me, belgilengen is qaraý merziminde úlgere me? Túptep kelgende, sot tóreligin júzege asyrýdyń eń aýyr salmaǵy birinshi satydaǵy sot pen Joǵarǵy Sotqa túsip tur. О́ıtkeni aýdandyq sottyń sheshimimen kelispegen adamdardyń kópshiligi sheshim zańdy kúshine engen soń, apellıasııalyq nemese kassasııalyq tártippen oblystyq sotqa shaǵymdanbastan birden Joǵarǵy Sotqa keledi. О́ıtkeni birinshi satydaǵy sottyń sheshimimen kelispegen taraptardy oblystyq sottaǵy sot satylaryna shaǵymdanýǵa mindetteıtin zań joq. Naqtylap aıtqanda, biz oblystyq sot­tardyń múmkindikterin tolyq paıdalanyp otyrǵan joqpyz. Zańdy kúshine engen sot aktilerin oblystyq sottardyń qassa­sııalyq alqalary qaıta qarap, birinshi satydaǵy sottyń qatelikterin qysqa merzimde túzep, tıisti qaýly qabyldaǵany jáne kassasııalyq alqanyń otyrysyn oblystyq sottyń tóraǵasy basqarǵany utymdy bolar edi. Bul, birinshiden, tóraǵanyń sýdıa retindegi kásibı biligin tolyq jumsaýyna jáne jaýapkershiligin arttyrýyna yqpal etedi, ekinshiden, taraptar úshin de tıimdi, óıtkeni alystan at arytyp Joǵarǵy Sotqa barǵansha, oblys ortalyǵynda máseleni sheshken jón emes pe. Sondaı-aq oblystyq sot quramynda qylmystyq ister, azamattyq ister jáne ákimshilik ister boıynsha eki apellıasııalyq alqa qurylsa, isterdi meılinshe jiktep qaraýǵa múmkindik týar edi. Sot isin ońtaılandyrýdyń osy jáne basqa da máselelerin sheshý maqsatynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań jobasy daıyndalyp, sýdıalar qaýymdastyǵynyń talqylaýyna usynyldy. Talqylaý bary­synda aıtylǵan oryndy usynystar jobaǵa engizildi, qazir zań jobasy Parlament Senatynyń qaraýyna berildi. Bul Zańnyń qabyldanýy sot isin júrgizýge jańa lep bereri sózsiz. Endi kadr máselesine toqtalaıyq. Sot bıliginde bir ǵana basty tulǵa bar. Ol – sýdıa. Sýdıa – qoǵamnyń adamzatqa ortaq qundylyqtarǵa saı qalypty ómir súrýine bóget jasaıtyn keleńsizdikter men daý­lardy zań jolymen retteıtin óte mańyzdy tulǵa. Aqıqatyn aıtsaq, sottardyń aby­roıy da, abyroısyzdyǵy da sýdıa­lardyń qolynda. Sýdıanyń úlkeni, kishisi bol­maıdy, onyń mártebesi qaı sot saty­syn­da da birdeı. Sot satysy joǵa­rylaǵan saıyn sýdıanyń mártebesi bıikteıdi degen qate pikir bar. Kerisinshe, sot jaıyndaǵy kózqaras jergilikti sot­tardyń jumysyna qarap qalyptasady. Son­dyqtan aýdandyq jáne oǵan te­ńestirilgen sottardyń sýdıalaryna júk­teler jaýapkershilik Joǵarǵy Sot sýdıasynyń jaýapkershiliginen tómen emes. Aýdandyq sottyń sýdıalary qara­ǵan ister kelesi sot satylaryna jetpeı ádil sheshimin taýyp jatsa, sóz joq, halyqtyń sotqa degen senimi artady. Demek, jergilikti sottarda maıtalman sýdıalardyń kóp bolǵany kúlli sot bıliginiń bedelin ósiredi. Endeshe, sottardy bilikti de bilimdi kadrlarmen qamtamasyz etý, sýdıalar qataryna kez­deısoq adamdardyń ótip ketpeýin qada­ǵalaý bizdiń biregeı mindetimiz bolmaq. Osy oraıda sheteldik sot tájirıbesinen mysal keltire ketken artyq bolmas. Eýropanyń Ulybrıtanııa, Fransııa, Germanııa sııaqty órkenıetti elderinde, Aqsh-ta sýdıalyq qyzmetke taǵaıyndaý memleket basshysyn saılaýmen parapar. Onda sýdıalyqtan úmitkerlerdi psıholo­gııalyq, fızıologııalyq jaǵynan synaq­tan, tekserýden ótkizetin «ergonomıka» dep atalatyn ǵylymı ádis oılap tabylǵan. Esi kem, múgedek adamdarǵa, janýarlarǵa jany ashymaıtyn minezi qatal úmitkerler birden tizimnen shyǵa­rylyp tastaıdy. Kelesi kezekte úmitker­lerdiń jeke ómirdegi minez-qulqy, adamdarmen qarym-qatynastaǵy usta­nym­dary zerdelenedi. Sońynan sóz ergen, jama­naty bar úmitkerler de tizimnen shyǵa­rylady. Tek sodan keıin olardyń bilimi, ómirtanymy, zańgerlik tájirıbesi, ın­tel­lektýaldyq múmkindikteri sııaqty ólshemder ekshelenedi. Osyndaı ǵylymı tásil bizde de qoldanylsyn demegenmen, sýdıalyqqa úmitkerlerdi irikteý joldaryn jetildire túsý artyq emes. Sonyń bir kórinisi – qazir sýdıalyq laýazymǵa usynylǵan­dardyń tizimi buqaralyq aqparat qural­darynda jarııalanady, olar týraly pikirin bildirgisi kelgender Joǵarǵy Sottyń saıtyna hat joldaýyna bolady. Jol­danǵan pikirler, usynystar mindetti túrde zertteledi. Al endi qyzmettegi sýdıalardyń sot tóreligin júzege asyrýynyń sapasyn, onyń kásibı jaramdylyǵyn anyqtaý úshin Joǵarǵy Sot sottardyń qyzmetiniń tıimdiligin aıqyndaıtyn jańa ádisteme daıyndady. Qylmystyq is qaraıtyn sot pen azamattyq is qaraıtyn sotty, eko­nomıkalyq, ákimshilik sottardyń bar­lyǵyn bir qazannyń ishine salyp, bir ólshemmen ólsheý durys emes. Olardyń árqaısysynyń isti zertteý, taldaý erekshelikteri eskerile otyryp baǵalaıtyn ádistemelik kórsetkishter jasaldy. Osy ádisteme arqyly árbir sottyń qyzmetine tıisti baǵa beriledi. Menińshe, sottyń jumysyn baǵala­ǵanda is qaraǵan kezde sýdıa zańdy kó­rineý buzdy ma, álde qatelesti me, ol qatelikti joǵary satydaǵy sot dereý túzedi me degen saýaldarǵa jaýap izdeý qajet. О́ıtkeni, ár satydaǵy sottardyń sýdıalary naqty bir is boıynsha ártúrli pikirde bolýy múmkin. Eger aýdandyq sýdıa qylmystyq, azamattyq zańnamaǵa sáıkes zań normalaryn qoldansa, alaıda, shyǵarylǵan sheshimmen joǵary satyly sot sýdıalary kelispeı basqa sheshim qabyldasa, aýdandyq sottyń sýdıasy qate sheshim shyǵardy dep úzildi-kesildi aıyptaý durys emes. О́ıtkeni, ár sýdıa­nyń ishki senimi degen uǵym da bar ǵoı. Al eger sýdıanyń salǵyrttyǵyna, ne onyń biliminiń taıazdyǵyna, biliginiń tómendigine baılanysty qoldanystaǵy zańdy óreskel buzýǵa jol berilse, mundaı sýdıanyń jumysyna saraptama jasalyp, sheshimderi talqyǵa salynýy qajet. Eger sýdıa júıeli túrde qate jiberip, zań buzýshylyqqa jol berip, kásibı biligin jaqsartýǵa talpynbaıtyn bolsa, mundaı adam sýdıalar qaýymdastyǵynan alastatylýy tıis. Mine, jańa ádiste­meniń negizi osy. Jalpy osy «kásibı jaramsyzdyq» máselesi jas ta, tájirıbe de talǵamaıdy, ol sýdıanyń jeke basynyń tárbıesine qatysty. О́z isine jastaıynan jaýapkershilikpen qarap úırengen, jaratyly­synan jaýapkershiligi joǵary adam ol ádetinen eshýaqytta tanbaıdy. Jas ta bolsa oı-órisi kemeldengen, ómirlik ornyqty kózqarasy bar, jasy úlken, tájirıbeli áriptesterinen qalyspaıtyn jas sýdıalar bar da, kerisinshe, qansha jyl sotta istese de kóshke ilesip qana júretin, kásibı, rýhanı ósýge umtyl­maıtyn salǵyrt sýdıalar da bar. Negizinde zańdaǵy ózgeristerdi tez qabyldap, sot tájirıbesinde oraıly qoldaný, jańa­lyqqa jany qumar bolý naǵyz sýdıaǵa tán qasıet der edim. Eń bastysy, kez kelgen daýdy ádilettilik degen qasıetti uǵymǵa júginip sheshý úshin sýdıada ar-uıat degen asyl qazyna bolýy kerek. Ar-uıaty bar sýdıa qandaı qyspaqtan da týra jol tabady, qandaı kúrdeli istiń de kúrmeýin ádil sheshedi. О́ıtkeni, onyń táýelsizdigi eshbir zańnyń, jaıly jaǵdaı men joǵary jala­qynyń kúshimen kelgen táýelsizdik emes, óziniń jan-dúnıesiniń tazalyǵymen, rýhanı bıiktigimen qalyptasqan táýelsizdik. Qoryta aıtqanda, bizdiń máńgilik muratymyz – el táýelsizdiginiń qundy­lyqtaryn qorǵaıtyn qýatty sot, adamgershilik kelbeti aıqyn adal sot, týrashyldyqtan taımaıtyn ádil sot, ár adamnyń quqyǵyn qajymaı qorǵaıtyn qaıyrymdy sot bolýǵa tıis. Bektas BEKNAZAROV,  Joǵarǵy Sot Tóraǵasy.