Temirjolshylar kenti - Sekseýildegi órkenıet ıgilikteri

Aqsaqaldar shaǵym aıtpady

Stansanyń ekologııalyq ahýaly máz emes. Biraz kósheni sholyp qaıt­tyq. Ylǵı sýyryp jel soǵyp turatyn aımaqtyń keı kóshelerinen tis shuqıtyn qyltanaq taba almaısyń. Al biz túsken úıdiń ıesi Alpysbaı Qorǵanbaev aqsaqal esik aldyna aı buryn ekken gúliniń áli búr asha almaı turǵanyn qınala aıtty. Onyń ákesi kezinde osy Sekseýil – Orynbor aralyǵynda otarbanyń mashınısi bolypty. О́zi de temir joldan zeınetke shyqqan kórinedi.

Áleýmettik máseleler jóninde áńgimelestik. Kentte qoly uzyn birli- jarym adam bolmasa, kópshiligi mal ustamaıdy eken. Aýyl mańynda ot joq. Sıyr sý, shóbi mol jaıylym izdep shyǵandap, buzaýyna qaramaı ketken soń Alpysbaı aqsaqal kentten júz shaqyrymǵa jýyq Táýip degen jerdegi jaıylymda maldaryn ustap otyr. Iri qara, túıe. Jazda ár basyna 2000, qysta 2500 teńge tóleıdi. Soǵym jyǵyp alatyndyǵy bolmasa, sút, shubat satyp alynady. Qolyńda malyń turyp, aǵarǵanǵa kóz satqan, árıne, qıyn.

Áńgimemizge kent mektebiniń dırektory aralasty. Alpysbaı aqsaqal «Qazir ákim kelgende on shaqty shal aryz aıtamyz dep daıyndalyp jatyr» dep onyń degbirin aldy. Aýyldaǵy ákimqaralardyń biri emes pe, «olardiki ne arman?» deıdi. Jylamaǵan balaǵa emshek bermeıdi degendeı, joǵaryǵa jazbasań, ákimge shaǵym túsirmeseń, kóp sharýa oryndalmaıdy, dep tóndire túsedi Alpekeń.

Aýyz sý aýyl irgesine ákelingen. Biraq úı-úıge qubyr tartylǵan joq. Beıneý – Bozoı – Shymkent gaz magıstrali Sekseýilden 15 shaqyrym jerde bolsa da kent turǵyndary umyt qalǵan. Basqalar kógildir otynnyń rahatyn kórip otyrǵanda, bulardyń kelinderi peshke tamyzyq tutatyp kúıelesh-kúıelesh bolyp júr. Aqsaqaldar sony aıtpaq. Alpekeń bizge kóz qysyp qoıyp tóndirgen saıyn aýyldaǵy az ǵana atqaminerlerdiń biri qaryna shoq qaryǵandaı yrshyp túsedi. 

Eki qaltasyna jýrnalısterde joq eki dıktofondy salyp alyp, ákimderdiń ár sózinen ilik izdeıtin shal-shaýqandardy kórgen basymyz «arty qandaı bolady eken?» dep ishteı qylpyldap qaldyq. Joq, Qyrymbek Kósherbaev eshqaısysyna aıtar sóz, ókpege oryn qaldyrmady. Oblys ákimi jańa sport saraıynyń ashylý saltanatynda sóılegen sózinde Sekseýil stansasyna kógildir otyn jelisi tartylatynyn, qazir mem­lekettik saraptamadan ótip jat­­qan­yn, jyl aıaǵyna deıin qosy­latynyn aıtty.

Jaqynda «Qazaqstan temir jo­­ly» basqarmasynyń basshysy Q.Alpys­baevpen osynda salyna­tyn 38 úıdiń 30-yn paıdalanýǵa be­rý jóninde kelisimge kelgenin jet­kizdi. Temir joldyń arǵy betindegi oqýshylar mektepten qınalyp júr. Onyń da yńǵaıy tabylǵan eken. 300 oryndyq mekteptiń qurylysy 2019 jyldyń bıýdjetinde qaralǵan. Biraq qurylysy bıylǵy jyldyń aıaǵynda bastalmaq. 320 oryndyq balabaqsha qurylysy da oblystyq bıýdjetke kirgizilgen. Buǵan deıin Mádenıet úıi, densaýlyq saqtaý bólimshesiniń beketi salynǵan eken. Endi oǵan atty kisi túsip qaraıtyndaı sáýletti sport saraıy qosylyp otyr. Beıneý – Sekseýil temir joly boıynda jańa jobalar qolǵa alynǵandyqtan, jumys oryndary kóbeıedi.

Baıqaǵanymyz, aryz-shaǵym ar­qalap kelgen qarııalardyń aldy «Oı, órkeniń óssin. Bul Elbasymyzdyń sarabdal saıasatynyń jemisi ǵoı» dep qaýqyldap jatty. Bir qarasań, qarııalardiki de jón. Aıtsa óz otbasy, oshaq qasynyń emes, eldiń sharýa­syn aıtyp jatyr. Al sport saraıy keń eken. Kúres zalynda «Armandar oryndalýǵa tıis, eger armandy maqsatqa aýystyra bilseńiz» dep jazyp qoıypty. Syr óńirinen tórt dúrkin álem chempıony Ilıa Ilınnen bólek Dáýlet Nııazbaev, Aleksandr Zaıchıkov, Baýyrjan Jaýyntaev, Rústem Sybaı, Qamshybek Qońqabaev sııaqty saıypqyrandar shyqqan. Aldy Olımpııa oıyndary men álem chempıo­nattarynda olja salǵan.

№20 balalar sport mektebiniń dırektory Erbolat Qaraev sporttyń alty túrimen 700-den astam jas­óspirim aınalysyp jatqanyn aıtady. Osy mektep túlekteri ishinde res­pýblıkalyq jarystarda bas júl­dege ıe bolǵandary bar. Buǵan deıin 1930-jyldary salynǵan eski ǵı­maratta amaldap kelgen sportshylar endi jańa bıikterge shyǵýdy maqsat etip otyr. Kólemi 1 myń sharshy metr­den asatyn osyndaı ǵımarat basqa aýdan, qalalarda da salynady eken.

Jeke kásipker Meırambek Talasov Sekseýilge quny 150 mln teńge tu­ratyn «Qaraqat» saýda úıin salyp beripti. Birinshi qabaty balalardyń oıyn-saýyq ortalyǵyna arnalǵan. Iri qalalardaǵy qymbat attraksıon qondyrǵylary osynda da tur. Bir qaraǵanda, qala aýylǵa kóship kelgendeı áser qaldyrady eken. Shıjaǵa eldi mekeninde quny 400 mln teńgeden asatyn ishki sý jelilerin qaıta jańǵyrtý respýblıkalyq bıýdjet esebinen júzege asty. Ondaǵy aǵaıyn da qala­men teńelgenine, memlekettik kómek­tiń pármenine razy.

Aqsha bar, ynta az

Oblys basshysy 2018 jyldy «jap­paı kásipkerlikti qoldaý jyly» dep jarııalaǵan. Rasynda, kásipkerlik óristemeı is alǵa baspaıdy. Máselen, búginde Polsha dıqandary ekken alma suryptarynyń bási álemde joǵary. Nege? Memleket dıqandardy sýbsıdııalaý arqyly ǵalymdardy yntalandyryp, jańa alma suryptaryn ósirýge qamqorlyq jasaǵan. Sonyń nátıjesinde Polsha baqsha ónimderin álemge eksporttaýshy memleketke aınaldy.

Osyndaı memlekettik qoldaý Qa­zaqstanda da jasalyp jatyr. Qyrym­bek Eleýuly Aral aýdanyndaǵy kásip­kerlik baǵytyndaǵy májiliste oblystyń 1999 jylǵy bıýdjeti 9,6 mlrd teńge bolǵanyn qaıta eske saldy. Al búginde oblysta tek kásipkerlikti óristetýge ǵana 32 mlrd teńge bólingen eken. Memlekettik qyzmet eldiń bárine birdeı jete bermeıdi. Jumyssyzdyqty azaıtý men eldi qorlandyrýdyń týra joly – kásipkerlik. Aqsha bar, ynta kerek. Aımaq basshysy ár aýyl ákimdikterine oblystyq basqarmalar men departamentterden arnaıy ýákil bólgen. Ekeýi de jaýapty. Araldaǵy jıynda kásipkerlik salasyndaǵy jumystar osylaısha júlgelenedi. 

Áýeli Aral aýdanynyń ákimi Muh­tar Orazbaev baıandama jasaǵan. Bir «Aral tuz» kásipornynyń ózi 1 myńǵa jýyq adamǵa jumys taýyp berip otyr. Ekinshi jobasy iske asqanda taǵy da 700 adamǵa jumys tabylady. Aýdan ákimi sydyrtyp baıandama jasaǵanda osynda barlyq másele sheshilgendeı kó­ringenimen, túk te olaı emes eken. Is júzinde aýyldaǵy kásipkerlik aqsap tur. Qaǵaz júzinde kásipkerdiń sany kóbeıgen sııaqty kóringenimen, olardyń qataryna nesıe alǵanymen ju­mys jasamaǵan jeke adamdar da kirip ketken.

Memlekettik grantty jaqsy joba usynyp jeńip alyp, qarjysyn basqa maqsatqa jumsap jibergender tabylyp jatyr. Qaıtarymsyz, suraýy joq tegin aqsha dep qalǵandar barshylyq eken. Maqsatsyz jumsalǵan grant aqshasy qaıtarylatynyn estigende sanyn uryp qalǵandar da az emes. Kásipkerlikke úıretip, oqytatyn jáne qoldaý kórsetetin «Bastaý-Bıznes» jobasy aýyldaǵy halyqqa durys jetkizilmegen. Oblys ákiminiń aldyna esep berýge shyqqan aýyl ákimderi men basqarma ókilderiniń deni osy jaǵynan aqsap jatty.

Máselen, aýyldyq jerlerde kere­gine qaraı naýbaıhana, shashtaraz, shaǵyn dúken, maı quıý beketi, monsha, balabaqshadan bólek jylyjaı, bal omartasy, mal soıý jáne mal bor­daqylaý alańdaryn júzege asyrýǵa bolady. Myna kórshi Shymkentte túıequs ósirip, «Gelendvagen» mingen jigit bar. Memleketten qarjy almaǵan, óz eńbegi. Onyń janynda kásipkerlikti qoldaýǵa bólingen, paıyzy tómen, jyl saıynǵy ınflıasııamen-aq joıylyp ketetin nesıeni alyp, jumys jasaǵan adam paıdaǵa shyǵýy kerek qoı. Olaı bolmady. Kóp ákim mardymsyz jaýap berdi. Birde-bir kásipkerlikke ótinish bildirmegen aýyldar da bar eken.

Bir mysal aıtaıyq. «Qan men ter» roman-epopeıasynan búkil Qazaqstanǵa aty maǵlum bolǵan «Belaran» aýylyn­daǵy jaǵdaı máz emes. Qyzyq bol­ǵanda «Belarannyń» ákimi Dosjan Qojahmetov esepti kezdesýge ázirlep kelgen baıandamasyn ejiktep oqyp, tusaýly attaı qaradaı súrindi. Jańa jobalar joqqa tán. О́zge ákimderdi qamshylap otyrǵan aımaq basshysy mynadaı júgensizdikke qatty ketti. Qazaqtyń ataqty klassıgi Ábdijámil Nurpeıisovtiń aýylyn masqara qylyp otyrsyń. Jaýapsyzsyń dep sókti. «Qosaman» aýylynyń ákimi Ermek Sádýaqasovtyń atqaryp jatqan isinen úlgi al dedi.

Aımaq basshysy, qysqasy, kásip­kerlikti qoldaýdyń naýqandyq sharýa emes ekenin ańǵartty. Endi osyndaı esep­ti májilister oblystaǵy barlyq aýdan, qalalarda ótedi. Tamyzdyń aıaǵy, qyrkúıektiń basynda oblys ákimdiginde barlyq sala basshylarynyń qatysýymen jasalǵan jumystardyń esebi tyńdalmaq eken. El baı-qýatty bolý úshin kásipkerlikti qoldap, adam­darǵa paıdaly jumys ta­ýyp berýimiz kerek. Basqa jol joq. Ákim qorytyndy sózin osylaı tujyrdy. Endi jaǵaǵa shy­ǵyp qalmas úshin ákimderge de qam­shy basatyndaı kún týǵany anyq. Al Elbasy memlekettik kómektiń túrin kó­beı­tip otyr. Táýekeldiń qaıyǵyna min­genderdiń aldy myńdy aıdaǵan baı­larǵa aınaldy. Sońy da nesibesiz emes.

Baqtııar TAIJAN,

«Egemen Qazaqstan»

Qyzylorda oblysy