Qazaqstan halqy osy jeksenbide alǵashqy ret Ulttyq dombyra kúnin atap ótedi.
Kez kelgen memlekettiń kúshi onyń rýhanı dárgeıine baılanysty ekeni belgili. Álem halyqtarynyń mádenıet salasyndaǵy ataýly meıramdaryn ańdasaq, mýzykalyq aspaptarǵa arnalǵan merekelik kúnder bar, ádette olardyń ortaq ataýlary «halyqaralyq» degen mártebemen aıqyndalyp jatady. Mysaly, 1 qarasha – «Halyqaralyq skrıpka kúni», bul mereke 1975 jyly IýNESKO qaýlysymen arnaıy tirkelgen jáne zańdy mártebesi de bar, sondyqtan ol dúnıejúzi boıynsha atalyp ótedi. Tap osyndaı aspapty ardaqtaıtyn kúnder – vıolonchel, fleıta, saksofon, t.b. shekti jáne úrmeli aspaptarǵa da tıesili eken. Al endi álemdik emes, memlekettik sheńberde, ıaǵnı bir ulttyń mártebesin kóteretindeı attas sharalarǵa sholý jasasaq, árıne mundaı merekeler de bar, TMD aýmaǵynda ulttyq aspaptyq jádigerlerin ulyqtaýda kórshi Reseı memleketi alda tur. Reseıde 2008 jyldyń 23 maýsymy «Balalaıka kúni» dep, 2010 jyldyń 20 naýryzy «Syrnaı kúni» dep belgilengen. Reseı Federasııasy quramyndaǵy bashqurt halqynyń qýraı aspaby da bıylǵy jyly «Bashqurtstannyń terrıtorııalyq brendi» degen dáýlettik mártebege ıe boldy. Munan ózge mýzykalyq oqıǵalarǵa arnalǵan ataýly kúnder de barshylyq.
Jaqynda osyndaı rýhanı mereke Uly Dala elinde de óz quzyretin aldy, osy jyldyń 13 maýsymy kúni Elbasy jyl saıyn shilde aıynyń birinshi jeksenbisinde «Ulttyq dombyra kúni» merekesi respýblıka kóleminde atap ótiletini týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Munda «Qoǵamdy ulttyq mádenıet pen biregeılikti saqtaý men qaıta jańǵyrtý ıdeıasynyń tóńireginde odan ári toptastyrý maqsatynda» degen strategııalyq mazmundy uran sóz jazylǵan.
О́z kezeginde súıikti Otanymyzǵa degen perzenttik súıispenshilik pen patrıottyq sezimdi qamshylaıtyn elimizdegi «Mádenı mura», «Halyq – tarıh tolqynynda» atty baǵdarlamalarymen, keıingi kezeńderdegi «Týǵan jerge týyń tik!», «Sakraldy Qazaqstan» sııaqty iri jobalarmen qanattasqan ıgi qadam osy «Ulttyq dombyra kúni» bolǵany anyq.
Sonymen qatar 2014 jyldyń 26 qarashasynda dombyra kúıleri «adamzat ıgiligindegi materıaldyq emes qundylyqtar» retinde IýNESKO-ǵa tirkelgeni de ulttyń rýhyn marqaıtqany jadymyzda jańǵyryp tur.
El Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda mynadaı qudiretti sóz bar:
«Ulttyq salt-dástúrlerimiz, tilimiz ben mýzykamyz, ádebıetimiz, joralǵylarymyz, bir sózben aıtqanda, ulttyq rýhymyz boıymyzda máńgi qalýǵa tıis. Abaıdyń danalyǵy, Áýezovtiń ǵulamalyǵy, Jambyldyń jyrlary men Qurmanǵazynyń kúıleri, ǵasyrlar qoınaýynan jetken babalar úni – bular bizdiń rýhanı mádenıetimizdiń bir parasy ǵana». Bul jerde qazaq rýhynyń altyn ádepti ókilderi esimderiniń keltirilýi sıpat úshin aıtyla salatyn sóz emes, ult rýhanııaty úshin kúresken ári artynda ulan-ǵaıyr mura qaldyrǵan osynaý tulǵalardyń báriniń de dombyraǵa qol soqqanyn óskeleń urpaqtyń esine salady, Abaı men Jambyldan dombyramen shertilgen qońyr án qaldy, Qurmanǵazydan dombyramen tolǵanǵan daýyldy kúı qaldy, al Áýezovten «Jalpy mýzyka ataýly nárse eldiń sezim baılyǵy men ishki jaratylys qalpyn bildiretin bolsa, solardyń ishindegi eń tolǵaýly, eń tereń syrlysy – kúı» degen qasıetti sóz qaldy. Prezıdentimiz qazaqtyń tili men mýzykasy, ádebıeti men joralǵy-salty ult jadynan máńgi sónbeýin halyqqa ósıet ete otyryp, onyń altyn ádepti bir ajary babamyzdan qalǵan asyl mura – dombyrada ekenin kóregendikpen aıta aldy. «Ulttyq dombyra kúni» merekesi osynaý ulttyq jańǵyrý atty kıeli baǵdarlamanyń kýási sekildi.
Elbasynyń «Ulttyq biregeılikti saqtaý» úndeýindegi ózekti baǵyttardyń biri – mádenıet, onyń ishinde kúı óneri, dombyra tartý salty halqymyzdyń tól mádenıeti men ulystyq berekesin arttyrary haq. Jáne «Ulttyq dombyra kúni» qazaqpen Otany men shańyraǵy bir ózge etnos ókilderin de rýhanı týystyqqa biriktire alatyn mańyzdy izgi jol bola alady. Táýelsiz eldiń jańa tarıhynda dombyrany jan serigi etken ózge ult ókilderi kóp, ánshi Tatıana Býrmıstrova, kúıshi Andreı Fendrıkov qazir esimderi kópshilikke tanymal ónerpazdar. Qazaqstanda turatyn osynaý ulttar pen ulystardyń janyn biriktirgen qasıetti dombyranyń qońyr úni ekeni daýsyz.
«Dombyra, sende min bar ma? Minsiz bolsań til bar ma? Til joq deýge bola ma? Tilden anyq ún barda!»
– dep Ilııas Jansúgirov jyrlaǵandaı, dombyra tili qumyǵyp shyqqan keleńsiz kelte kezeńder de bolǵany kópten jasyratyn syr emes. Dańǵaza mýzyka, teksiz shoý, arzan estrada, óli fonogramma tóltýma ónerge tór bermegen tusta qazaqtyń dál ózindeı tilge sheshen dombyra, únge kósem dombyra tuǵyryna qaıta qondy, uzaǵynan súıindirsin! Bul jalpy Ázireti Azııa ólkesindegi ulttyq aspap atyna berilgen eń alǵashqy mereke, eń ulyq meıram!
Elbasy ómirinde kıeli dombyranyń orny bólek ekeni barshamyzǵa aıan. Nursultan Ábishulynyń sheber dombyrashylyǵyn, dombyraǵa qosylyp qońyrlata án salatyn ónerin eli jaqsy biledi. Jasynan qolyna dombyra ustap, halyq aýzyndaǵy jyr-dastandarǵa qanyp ósken ol eseıe kele dombyramen án salyp, kúı shertýdi úırengen, qazaq eliniń tarıhy men shejiresinen qalǵan ǵıbratly termeleri, halyq kompozıtorlarynyń ánderi Elbasynyń jadynan eshqashan shyqqan emes, óziniń de tóltýma týyndylary, maqamdary men óleń shýmaqtary mol bolǵan. Nursultan Ábishulynyń ómirlik belesteri týraly «Elin súıgen, eli súıgen Elbasy» atty kitaptyń avtory – Mahmut Qasymbekov atalmysh ocherkter jınaǵyna qazaq eliniń bolashaq Prezıdentiniń jas kezinde jazǵan óleńderin engizdi. 1973 jyly Temirtaý magnıtkasynda eńbek etip júrgen kezinde Elbasynyń saǵynyshtan týǵan «Shubar at» óleńi (áýenin jazǵan – Shámil Ábiltaı) osy kúni Dosymjan Tańatarovtyń oryndaýymen keń shyrqalyp júr. Arqa jerinde ómir súrgen Mádı, Imanjúsip ánderin Elbasy erekshe shabytpen oryndaıtyny elge málim. Prezıdentimizdiń osy bir baba murasyna degen sheksiz mahabbaty kóptegen patrıottyq rýhtaǵy ánurandardyń shyǵýyna muryndyq boldy. О́z halqynyń rýhanı amanatyna adal ult perzenti retinde búgin zamana-tarıh sahnasynyń tórine qazaqtyń dombyrasyn máńgilikke ulttyq mıras etip, úkisin jelbiretip ilip otyr, Aldııardyń isi oń bolsyn! Jaratqan tilegimizdi berse, Otanymyzdyń júregi – Astana qalasynda 1 shilde kúni ulttyq dombyra toıy ótedi. Bul merekede halqymyzǵa belgili dáýlesker kúıshiler, ult aspaptary orkestrleri men folklorlyq ansambl ujymdary óner kórsetpek. Osynaý ulyjińgir toıda kezdeseıik, ardaqty elim!
Janǵalı JÚZBAI, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri