Biz bala kezimizde saǵym qýyp óstik. Ol da anda-sanda bir kórinip, alystap joq bolyp ketetin. Sońynan bir top bala aıǵaılap júgirip, ýlap-shýlap, kórgenimizge máz bolatynbyz. Saǵymnyń ishinen bıik úıler, alyp shahar kóretin edik. Qudaıdyń qudyreti, qazir Astana kelbetin kórgen saıyn sol saǵym ortasynan baıqaıtyn, qyzyldy-jasyldy jarqyrap kórinetin alyp shahar esime túsedi. Qyzyqty qarańyz, bul kúni men sol saǵymdy kezdestire almaı júrmin. Áıtpese, sol dala, sol jol, sol el. Adamdarǵa bolashaqty kórsetetin saǵymnyń joǵalýynyń syry nede? Menińshe, biz kórgen sol saǵym Astana beınesinde aqıqatqa aınaldy. Qala shyndyqqa aınalyp, saǵym joǵaldy.
Babalarymyz ýaıym etken almaǵaıyp zamandy bastan ótkerdik, asharshylyq kezeńinde qazaqtyń teń jartysy qyryldy, qasiretke toly HH ǵasyrdy bastan ótkerip, tarıhtyń aqtańdaq betteri jabyldy. Qıynshylyq bolady dep aıtylǵan osy jyldar saq urpaǵynyń, ıaǵnı elimizdiń egemendik alýymen aıaqtaldy. Endi qaıǵyratyn ómir qazaq basyna kelmeıdi. Oǵan eldiń júreginiń zańdy ornyna kóshýi, sanamyz jańǵyryp, batys pen shyǵys arasyna altyn kópir bolyp otyrǵany aıqyn dálel. Astanamyzdyń Aqmolaǵa aýysýy tutas eldiń damýyna jańasha sıpat berip, osy jyldar boıy sana jańǵyrýynyń ózegine aınaldy.
Biz musylman tárbıesin alyp erjettik. Ol kezde aqsaqaldarymyz, qarııalarymyz jıi bas qosyp, shejire taratyp, eldiktiń áńgimesin kóteretin uzaq áńgimelerge ketetin. Jas bala bolsaq ta, solardyń ertek sekildi áńgimelerin jandaryna jantaıyp jatyp, qyzyǵa tyńdap, uıyqtamastan tańdy-tańǵa atyratynbyz. Mine, qazir biz sol qarııalardyń jasyna keldik. Astanada ótkizilip jatqan halyqaralyq deńgeıdegi is-sharalarda álemge qatysty sheshimderge qol qoıylyp, Qazaqstanǵa búkil qoǵamdastyq qurmetpen qaraıtynyn kórgende, oryndalmastaı kórinetin bastamalardyń shyndyqqa aınalyp jatqanyn túsingende sol aqsaqaldarymyz aıtyp otyratyn áńgimelerdiń negizi bar ekenine kózim anyq jetti. О́ıtkeni sol ertegiler aqıqatqa aınalyp jatyr.
Basynda astana kóshin Arqaǵa, el júregine burý týraly oı bárine tyń kóringen edi. Biri qoldap, biri qarsylyq tanytty. Oǵan sebep te joq emes. О́ıtkeni bul jyldar naryqtyq ekonomıka qazaqtyń qos búıirinen qysyp, el turmysy tómendegen jyldar bolatyn. Sandyqtyń túbi kórinip, tek táýelsizdiktiń tátti eıforııasynda júrgen sol ýaqytta ordany kóshirý týraly aýqymdy jobany bastaý artyq sekildi kóringen bolar. Áıtse de kóptegen qıyndyqtarǵa qaramastan Elbasy jańa astana salý týraly oıynan bir aınymaı, tabandylyq kórsetip, Astana qalasynyń aýysýy týraly nasıhatty úzbeı, artyna ergen qalyń elin kóndirdi.
Nátıjesinde memlekettik deńgeıdegi osy strategııalyq sheshim geosaıasat jaǵynan da, ekonomıkalyq turǵydan da Nursultan Ábishulynyń kózqarasynyń keńdigin tanytqan sheshimderiniń biregeıine aınalǵanyna kózimiz jetkenine 20 jyldan asty.
Eldi basqaryp otyrǵan zııaly azamattar qaýymy áýel bastan-aq astanany Aqmolaǵa aýystyrý jónindegi jospardyń túpki maqsatyn óte jaqsy túsindi. El isindegi maqsat úndestigi degen osy bolsa kerek, atqa mingen basshymyzdy biraýyzdan qostap, bul ıdeıany bodandyqtan keıingi jańǵyrýdyń, ata-babalar amanatyn oryndaýdyń qozǵaýshy kúshi retinde baıandap nasıhattaı júrdik. Elbasy bastap, artyna ergen qalyń eli qostaǵan sol tarıhı tańdaýdyń búginde shyn máninde ulttyq ıdeıamyzǵa, qazaqtyń álemdik brendine aınalǵanyna jyl ótken saıyn kózimiz jete túsýde. Esimde, bul jospar 1993-1994 jyldardan bastap qoǵam talqysyna túse bastady. Basylym betterinde, basqosýlarda, Parlamenttiń qos palatasynda qyzý talastar júrdi. Búgingi kún belesinen asqan asýymyzǵa kóz tastasam, egemen eldiń keleshegin jańa astanadan bastaý týraly bastamanyń eshkimniń oıyna kelmegeni, táýelsizdiktiń eleń-alańynda Elbasynyń ózi usynýy onyń bárimizden birneshe qadam alda júretindigi, kemeńgerliginiń kórinisi bolǵanyn moıyndaýǵa týra keledi.
Qazaqta da álem elderindegi sııaqty talaı astana aýysqan. Sol kóshtiń sońy Arqa tósindegi arý Astanaǵa kep toqtaǵaly da biraz jyl ótipti. 20 jyl boıy sáýleti artqan jas qala tarıhta ózinen buryn ótken ordalardyń sán-saltanatyn aldy. Ushqan baǵyn qondyryp, solardyń izine tústi, qalyptasty, buǵanasy bekidi. Ár kóshtiń ózine laıyqty aýyrtpalyǵy boldy desek te, sol 20 jyl burynǵy kóshtiń arqalaǵan júgi aýyr bolǵanyn aıtpaı ketý múmkin emes. Kúni keshegideı esimde, arý Almatyny qımaı qoshtasa artta qaldyryp, babalar amanaty men keleshektiń talabyn ushtastyrǵan úmitti arqalap el rámizderin alyp ushqan ushaqtyń sol kelisi bárimizge qutty boldy. Eldigimizdi túgendep, ulttyń birligin qýattandyramyz dep ushqan sol kóshti oılasam áli kúnge kóńilim tolqıdy.
Astana týraly oıdy tereńirek órbiter bolsaq, qazaq memlekettiligi týraly aıtpasqa bolmas. Onyń tamyry qatparly tarıh qoınaýyna ketedi. Olardyń birqataryna toqtala ketsek. 511 jyly Vızantııa ımperatory Iýstın II patsha saq dalasyna dala zańy boıynsha resmı saparmen qyzmetshilerin jiberedi. Delegasııa quramynda bolǵan Menandr Protektor esimdi tarıhshynyń aıtýynsha, sol kezdiń ózinde túrki qaǵanatynda ondaǵan qalalar bolǵan eken. Al 630 jyly Qytaı saıahatshysy Sıýan-Szan da Shý men Talas ózenderiniń arasynda onnan asa qalalar bolǵanyn naqtylaıdy. Arab geografy Ibn Haýkal «Hýdýt Al-Adam» atty kitabynda óziniń bul aýmaqty qalaı aralaǵanyn, elde 25-ten asa qala men ortalyqtar bolǵanyn sýretteıdi. Qazirgi kezde elimizdegi belgili qalalardyń ishindegi eski astanalardyń biri – Taraz. Zemarh pen Menandr jazyp qaldyrǵan kóne qoljazbalarda Estemes qaǵannyń Iýstın patsha jibergen delegasııasyn el astanasy osy Taraz qalasynda qarsy alǵandyǵy týraly málimet bar. Qaǵan elshilerdi Myńbulaqtaǵy jaz jaılaýynda úsh kún kútken eken. Olar árqaısysy atshaptyrym jerdi alyp jatqan úsh shatyrdyń sáýleti birinen-biri asqanyn jazyp ketedi. «О́rkenıettiń bári Vızantııada dep júrsek, mundaǵy altyn qustar men altyn aǵashtar, asqan óner men rýhanııat ordasy osy el eken. Bizden de ozǵan keremet el bar eken» dep tańǵala jazady. Munyń bári jańa Astanamyzdyń óshpes tarıhı túbiniń bar ekenin, babalar tektiliginiń, memlekettiligimizdiń máńgilik dálelderi.
Keńes dáýirinde jańsaq kóshirilgen tarıhı kitaptarda saq-ǵun zamanyndaǵy qazaq astanalary dep ádeıi qum-shól jaqtardy jazyp qaldyrǵan. Bul sanany shaıýdyń bir ádisi. Sebebi qazaqtyń qaı astanasyn alyp qarasaq ta, olar ornalasqan aımaqtardy zerdelesek, han ordalarynyń eń kúıli, shyraıly, syıly, ádemi jerlerde bolǵanyn kóremiz. Keńes dáýirinde tarıhı qoljazbalar túpnusqadan shala aýdarylyp, qazaqtardyń qolyndaǵy arab tilinde jazylǵan kitaptar Quran dep tartylyp alyndy. Osylaı talaı tarıhymyz qumǵa sińgen sýdaı joǵaldy. О́zekti órteıtin ókinish, árıne. Degenmen, olardyń izderi Eýropadan, arab tarıhshylary jazbalarynan, qytaı jylnamalarynan tabylýda.
Sol tarıhı derekterden burynǵy astanamyz Almaty Uly taýdyń eteginde ornalasqan qala ekenin bilemiz. Bul taý kezinde Táńiri taý dep atalǵan. Shyńynyń aty Hantáńiri. Sondaı-aq qazirgi Almaty men Esik qalasynyń arasynda tórt astana ornalasqany týraly derekter qalǵan. Zamanynda eki altyn orda sol jerdi meken etti.
Osyndaı tereń tarıhı tamyry bar qazaq memleketi 150 jyldyq bodandyq pen qazaq halqynyń basynan ótken baq taıǵan, qıynshylyq kórgen kezeńderden esin jıyp, etegin japqan tusta el tizginin qolǵa alǵan Prezıdent N.Nazarbaev babalar tarıhyna bas ıe otyryp, qazaqtyń memlekettiligin qalpyna keltirip, órletýge ólsheýsiz úles qosty. Sol baıaǵy Eýropany úsh ret alǵan, álemniń tórtten birine ámirin júrgizgen tekti babalarymyz sekildi memleketti túletip, álem sanasatyndaı jaǵdaıǵa jetkizdi. Bilek kúshimen emes, bilimimen, kemeńgerligimen aldy. Búgingi kúnniń belesinen qarasam, Elbasynyń sheshiminde Qazaqstannyń jańa astana salýy emes, kerisinshe Astananyń jańa Qazaqstandy qurýdaǵy róli basym túsken sııaqty kórinedi.
Osy oraıda aıta keter jaıt, tarıhynyń beti eldik pen birliktiń kóshirmesi bolǵan qazaqtyń búgingi kúni kóshpeli halyqtyń urpaǵymyz, «nomadpyz» dep maqtanyshpen aıtýy jıilep, sánge enip barady. Bul aprıorı durys nárse emes. Baılap qoıǵan dúnıe emestigin eske salyp, odan bas tartatyn ýaqyt jetkendigin aıtqym keledi.
Ilgeri zamandaǵy babalarymyz ordany kemeńgerlikpen tańdady. Arqasyn taýǵa berip, syrtymyzdan jaý shappasyn dep, kelse betpe-bet aldymyzdan kelsin dep astanany Táńiri taý eteginen salǵany sodan bolýy kerek. Alaıda zaman ózgerdi. Zaman almasqan kezde tehnıkanyń almaıtyn, dushpannyń qoly jetpeıtin jeri qalmady. Al bizdiń keń dalanyń bir sheti alys qaldy. Oǵan kóz alartyp otyrǵandar jetkilikti. Qandaı zaman bolady, olar kúsheıse jerimizge talas týa ma degen oı boldy. Mine, osylardy saraptaı kele Prezıdent te babalarymyz sekildi kemeńgerligin kórsetti. Bul sheshimdi jarııalamas buryn Elbasy kóptegen el aǵalarymen aqyldasty. Solardyń qatarynda menimen de ońashada oı bólisti. Onyń elge ıe bolý kerektigi týraly pikirin maquldap, maqsatymyzdyń ne ekenin túsinip, astanany kóshirý ıdeıasyn birden qoldadym. Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, bul kezeń eldegi qarjylyq jaǵdaıdyń múshkil ýaqyty. Halyqta aqsha bolmaı, naryqtyq ekonomıka qyspaǵyna túsken, toryqqan syn saǵaty edi. Sondyqtan eshkim birden qoldaı ketken joq. Tipti qarsy bolyp, jyly orynnan jyljýǵa yńǵaı bildirmedi. Bul oraıda Elbasy aldymen halyqpen keńesý úshin baspasózge astanany kóshirýdiń astaryn, onyń jaǵymdy tustaryn saraptap, strategııalyq joba retinde jarııalady. Osylaısha, nasıhat jumystary arqyly úlken jobanyń tolǵaǵyn bir pisirip aldy.
Basylym betterinde úlken tartystar júrip, aqyry kóshti qamdaý kerektigi bilindi. Halqynyń qoldaýyn sezingen Elbasy meni Aqmolany baıqap qaıtýǵa jiberdi. Men bul kezde Parlament Senatynyń Tóraǵasy qyzmetinde edim. Kesimdi oıdy aıtqanǵa deıin Aqmola óńirinde bolmaǵandyqtan, Astana kóshi Arqaǵa aýatyny belgili bolǵan soń, arnaıy saparlap keldim. Sonda baıqaǵanym, eger Astana jańadan salynatyndaı bolsa, eski ǵımarattaryn buzýǵa obal bolatyndaı eshteńe kórmedim. Belýarynan jerge kirgen eski úıler, syryp tastap jańa qala turǵyzýǵa ábden keledi eken. Aqmolany zerttep, ondaǵy tirshiliktiń jaı-japsaryn bilgen soń, Elbasy qabyldaýyna qaıta kirdim. Sol joly Parlamenttiń kelisimin tezirek alyp, jedel túrde kóshýimiz kerektigin jetkizip, budan ári kútýdiń esh máni joqtyǵyn aıttym. Sondaǵy oıym, dalada kıiz úıde tursaq ta tezdetip baryp, munda túsken qazaqtyń eńsesin kótereıik degen oı edi. Biz barǵannan keıin de dúnıe ózgerer. Shynynda solaı boldy. Jarty jyldan keıin kósheden erkin kúlgen qazaqtyń daýysyn estip, táýbe dedik.
Kóshtiń basyn atqarýshy organdar, mınıstrlik qyzmetkerleri poıyzben bastady. Sodan soń Parlament depýtattary kóshti. Odan keıin Prezıdent eldi basqaryp otyrǵan bir top azamattarmen birge arnaıy ushaqpen ushýǵa daıyndaldy. Prezıdentpen birge memlekettik rámizder, eldiń nyshandary birge ushatyn boldy. Elbasy Astanaǵa shyǵaryp salýǵa, aq jol tileýge kelgen halyqpen qoshtasý áńgimesin ótkizdi. Kózge jas kelip, tolqynysty kúı keshtik. Eldiń abyz aqsaqaly, Halyq jazýshysy Zeınolla Qabdolov jınalǵandarǵa babalar dástúrimen jol batasyn berdi. Sodan keıin kólikke bettedik. Bettemes buryn men ishimnen eki altyn ordaǵa meken bolǵan bıik, asqar Alataýǵa – Táńiri taýǵa qarap turyp, keshirim surap: «O, bıik Táńiri taý! Seniń qasyńnan mensinbeı ketip bara jatqan joqpyz. Eldiń keleshegi úshin osy iske bel býdyq. Bizge ulyqsat ber», dep basymdy bir ıdim.
Myń jarym jyldan astam tarıhy bar, qorǵandarda jatqan 150-den astam patshalar arýaǵynan: «Keshirińizder, sizderdi tastap ketip bara jatqan joqpyz, qazirgi zamanda jıi bolamyz. Biraq eldiń keleshegi úshin osylaı etý kerek bolyp tur. Aq jol tileńizder bizge», dep olarǵa bir bas ıdim. Kóshimizge aq jol tilegen halyqqa qarap, olardan bir keshirim suradym. «Bizdi tastap ketip bara jatyr demeńder, bul eldiń qamy», dep úshinshi ret halyqqa bas ıip, ushaqqa otyrdyq. Osylaısha kók júzin tilgilegen alyp ushaqpen eldiń eldigin bildiretin nyshandarymen birge jańa Astanaǵa kelip qondyq. Aqmola bizdi jaımashýaq ashyq kúnimen, samal jelimen qosh keldińizder degendeı, mańdaıymyzdan ópken taza lebimen qarsy aldy. Sóıtip Arqanyń tósinde jańa ómir bastaldy. Dushpan kúıinip, dos súıinetindeı is boldy. Endigi jerde «Alla osyǵan shúkir, osyny kóp kóre kórme», dep jalbarynaıyq. Bolmaǵandy boldy demeıik, tolmaǵandy toldy demeıik. Jerdiń júreginde ornalasqan qazaqtyń qasıetti jerine Allanyń kózi túzý bolǵaı!
О́mirbek BAIGELDI,
Memleket jáne qoǵam qaıratkeri