Qazaqy bolmystyń qaınarynan qanyp ishken ár shańyraqtyń tórinde ilýli turatyn dombyra ulttyq muramyzdy ulyqtaǵan qural ǵana emes, ultymyzdyń jany dersiń. Babanyń kózindeı, qazaqtyń ózindeı bolǵan qasterli aspaptyń qadir-qasıetin qurandaı qurmettep, quljadaı qadirlegen halqymyz dombyrasy joq úıdi murasy joq úıge teńeýi tegin emes. Ǵasyrlar bederinde qattalǵan dalanyń rýhy men babanyń ǵurpyn búginge jetkizgen ańyz aspaptyń tamyry tym tereńde jatyr. Ár dombyranyń ózine tán úni bolady desek, sol úndi asqaqtatatyn da, aspandatatyn da naǵyz sheberdiń qaıtalanbas qoltańbasy. Jıyrma bes jyldan beri osy maqsatty murat tutqan almatylyq sheber Erdos Raqymbekovtiń shaǵyn sheberhanasyna bas suǵyp, serper ónerdiń syryna boılaǵandaı boldyq.
Túrli aspaptarǵa lyq toly sheberhana ishi kóz qaryqtyrady. Súıikti isine bilek sybana kirisken óner ıesiniń elorda tórinde ótetin Ulttyq dombyra kúnine sheberlik sabaǵyn ótkizýge ázirlenip jatqan beti bolsa kerek. Qyz-qyz qaınaǵan qyzý jumysty kilt toqtatyp, bizben tildesýge ýaqyt tapty. Keıipkerimiz osydan jıyrma bes jyl buryn alǵash dombyra jasaýǵa talaptanǵan tusta belgili kúıshi Seıilhan Qusaıynov: «Balam, sen dombyra jasaıtyn bolsań aldymen ony óziń tartyp úıren. Jaqsy sheber bolýyń úshin dombyrany jaqsy tartyp, dybysyn búkil jan dúnıeńmen, bar bolmysyńmen sezinýiń kerek», degen ósıet aıtypty. Erdos Raqymbekov osy oıdy oń aıtylǵan keńes dep qabyldap, ony oryndaǵan kúnnen bastap isi órge júzgenin aıtady. Rasynda da jumystyń júıesin ǵana bilip, kıeli ónerdiń kıesin uǵynbasań, ulttyq muranyń rýhyn sezinbeseń, sapaly dúnıe somdap shyǵam deý bekershilik. Bul qaı salaǵa da tán buljymas qaǵıda. О́reli ónerdiń qasıetin aldymen óz óne boıynan ótkizip alǵan qoldanbaly óner sheberiniń qoltańbasynan kúni búginge deıin, taza kásibı deńgeıdegi 2000-nan asa dombyra dúnıege kelipti.
Jaqsy dombyra jasaý eń aldymen materıaldy durys tańdaýdan bastalatynyn aıtqan mashyqty maman ózindik qupııasymen bólisti: «Qazir qandaı aǵashtan jasaǵyń kelse de, barlyǵy qoljetimdi. Kóbine jergilikti aǵashtardan jasaımyn, al qymbat dombyralardy jasaýda úıeńki, afrıkanyń qaraǵashy, polısandr, jańǵaq, qyzyl aǵashtyń túrleri sııaqty shetelderde ósetin aǵashtardy paıdalanamyn. Álemdegi eń baǵaly aspaptardyń biri sanalatyn skrıpkalardyń negizgi materıaly úıeńki. Al moıyn aǵashynyń betki bóligi Afrıkanyń qaraǵashynan salynady. Sebebi qaraǵash ońaılyqpen jelinbeıtin, tozbaıtyn óte berik aǵash. Keıingi kezdegi jumystarym osy qymbat aǵashtardan jasalyp júr. Degenmen mundaı materıaldan daıyndalǵan dombyraǵa qarapaıym adamdardyń qoly jete bermeıdi. Aǵashty tańdaǵan kezde beriktigine ǵana emes, óń-túsine, tabıǵı sýretine (tekstýrasyna), ádemiligine asa mán beremin», deıdi ol.
Sheberdiń sózinshe, aǵash tańdaýdan keıingi jumys kezeńi bylaısha órbıdi. Aldymen aspapqa negizgi dybys berýshi bet aǵashy daıyndalady. Bul aǵash uzaq jyldar keptirilgen Tıan-Shan shyrshasy bolǵany abzal. Ony qalaı tańdasań, dombyranyń dybysy da solaı sóıleıdi. Kelesi kezekte shanaǵy, odan keıin aspaptyń moıny. Dombyrashy sheber ustazy aıtqan taǵy bir sózdi jadynan shyǵarǵan emes: «Ustazym dombyra tartqan kezde aspaptyń moıyn bóligine 3 kıloǵa deıin salmaq túsetinin udaıy aıtyp otyratyn. Sol úshin aspaptardyń moıny úsh qabat aǵashtan jasalady. Tórtinshi – dombyranyń basy. Besinshi – moıynnyń betki bóligi. Qulaǵy únemi túzetiletin bolǵandyqtan, al moıynnyń betki bóligine perneler baılanatyndyqtan, osy bólikter qatty aǵashtan daıyndalady. Qalǵany kórkemdeý jumystary. Aldymen jobasyn syzyp, kúmispen, baǵaly tastarmen, súıekpen áspetteımiz. Jelimderdiń durys qoldanylýy, syrlaý ádisteriniń durys jasalýy sııaqty aspaptyń barlyq jasalý tehnologııasy saqtalýy shart».
Ata kásiptiń arnasyn tapqan kánigi sheber óz sheberhanasynda kádimgi dombyradan bólek, bas dombyra, prıma dombyra, qyl qobyz, prıma qobyz, sherter, jetigen, daýylpaz, kepshik, asataıaq, toqyldaq, tuıaq, orteke syndy ulttyq saz aspaptarynyń túr-túrin jasaıdy. О́tken jyly Memleket basshysyna arnap eki birdeı dombyra jasaǵanyn, sońǵysy EKSPO kórmesiniń ashylý saltanatynda Elbasyna tapsyrylǵanyn aıtady. Budan bólek qazaq óneriniń tórinde júrgen Meırambek Bespaev, Maqpal Júnisova, Bekbolat Tileýhan, Janar Aıjanova, Doshan Joljaqsynov, Aıgúl Úlkenbaeva, Zattybek Kópbosynov, Asylbek Eńsepov, Nurjan Tájikenov sııaqty taǵy basqa da ánshi-kúıshilerge, ordaly óner ujymdaryna aıryqsha aspaptardy óz qolymen ázirlegen.
Qasıetti ónerdiń kıesin ketirmeý, tunyǵyn laılamaý basty ustanymym dep uǵynatyn aspap jasaýdyń has sheberi búginde Temirbek Júrgenov atyndaǵy óner akademııasynyń shákirtterin osy ónerdiń qyr-syryn ıgerýge baýlyp júr. Sheberhanadan shyǵarda sheber aıtqan taǵy bir sóz: «Kásibı mýzyka jolyna túsetin balalar úshin arzan, sapasyz dombyranyń zııany kóp. Sebebi moınynan shyǵatyn artyq dybys, dombyranyń jaǵymsyz úni balanyń jaqsy dombyrashy bolyp qalyptasýyna keri áserin tıgizedi».
Qurmanǵazy, Aqan shertken qasıetti dombyranyń qadirin arttyryp, ata muranyń arqaýyn úzbegen azamatqa alǵystan basqa aıtarymyz joq. Shynaıy sheberdi arman qanatynyń shyńyna jeteleıtin dúldúl dombyranyń dúbiri eken ǵoı...
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY