Qazaqstannyń jańa astanasynyń negizin qalaǵanda, Elbasy Nursultan Nazarbaev onyń jastyq pen jasampazdyq qalasy bolatynyn aıtqany este. Rasynda, jańa elordamyzǵa arman qýǵan myńdaǵan jas qyz-jigitter aǵylýda. Olardyń kóbi Táýelsizdik tusynda dúnıege kelgen, erkin oıly, sanaly azamattar. Astana solarmen birge kórkeıip, órkendeýde. Osy oraıda belgili saıasatker, Qazaqstannyń kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Qyrymbek Kósherbaevtyń maǵan áńgimelep bergen bir esteligi eske túsedi.
Aqmola astana retinde jańa qalyptasyp jatqan kez. Elbasy jaýapty tulǵalardy ertip, kezekti ret qalany aralaýǵa shyǵady. Kenet Prezıdenttiń kózi qarsy aldynda kele jatqan kishkentaı qaradomalaq qazaq balasyna túsedi. Balaqaıdyń beti kúnge ábden qaqtalyp, qap-qara bolyp kúıip ketken. Qos qolynda da balmuzdaq: birin jalap, ekinshisin tistep qoıady. Biraq ózi táttige eltip, lázzat alǵany shamaly, qaıta áldenege ashýly kórinedi, qabaǵyn túıip, sońynan ilesken ata-anasyna áldebir qarsylyq bildirip, minez tanytyp, julqynyp keledi.
Nursultan Ábishuly bárine toqtaýǵa buıyrdy. «Ana balany baıqadyńdar ma? Bolashaqta el basqaratyn bala!» dedi de, jaqyndap bardy. Ata-anasy Memleket basshysyn kórip, jylyushyraı amandasyp jatyr. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti balaǵa buryldy:
– Meni bilesiń be?
– Bilmegende she? Nursultan Nazarbaev emessiz be?
– Onda qane, qolyńdy jaı, bata bereıin! – dedi Nursultan Nazarbaev.
Bul úshin Prezıdent álgi balaǵa qos qolyndaǵy balmuzdaǵyn ózine ergen el aǵalaryna bere turýdy usyndy. Bala budan bas tartty da, balmuzdaqtardy qos qaltasyna tyǵa saldy.
«Bata bergen soń, Elbasy qaltasyna qolyn salyp, ámııanyn sýyrdy. Bizge de ym-ıshara jasady, bárimiz japur-jupyr qaltalarymyzǵa qol saldyq, bir býma aqsha jınap berdik, dep eske túsiredi Q.Kósherbaev. – Nursultan Ábishuly aqshanyń bárin búldirshinniń ata-anasyna usyndy da:
– Osy balanyń oqýyna, ósýine kerektiniń bárin satyp alyńyzdar! – dep amanat júktedi.
– Aǵasy, olar báribir maǵan eshteńe bermeıdi! – dep, tosynnan sózge aralasqan balaqaı short kesti.
Elbasy oǵan kúlimsireı qarady: «Onda men bárin seniń ózińe bereıin de!» Sosyn qaıtadan onyń ata-anasyna qaıyryldy: «Osy qarjyny basqaǵa jumsamaı, osy balanyń ózine jumsańyzdar! Bolaıyn dep tur eken!» – dep tapsyrdy. Alystap ketkennen keıin Nursultan Ábishuly qasyndaǵy azamattardan: «Ne baıqadyńdar?» dep surady. Artynsha ózi jaýap qatty: «Minezdi bala eken. Taısalmaıdy. Bala kezden óz ustanymyn qorǵaýda tabandylyq tanytyp, túsindirýge jan salady. Eldi erteń alǵa áketetin de osylar bolady! Men myna jańa astanany da osy urpaq úshin salyp jatyrmyn!»
* * *
Elbasynyń Qazaqstan astanasyn kóshirýi – tutas ulttyń sanasyn jańartqan, saıası, ekonomıkalyq jáne rýhanı jańǵyrý ákelgen ǵalamat joba, tarıhı betburys boldy. Bul betburys Táýelsizdiktiń alǵashqy besjyldyǵynda-aq jasaldy.
Bas qalany Astanaǵa aýystyrýmen birge Qazaqstanda tereń jańarýlar, barlyq salada túbegeıli ózgeris ákelgen reformalar údemeli túrde júrgizile bastady. Olar adamdardyń psıhologııasyn ózgertti. Qazaqstandyqtar boıynda ózi men balalarynyń jarqyn bolashaǵyn jańa jaǵdaılarda óz qolymen jasaýǵa bolatynyna degen nyq senim bekidi.
О́tkenge shola qarasaq, batysy Torǵaı oıpatyna tirelip, shyǵysy qara Ertiske eńkeıip baryp toqtaıtyn, tústigin Balqashtyń kógildir tolqyndary shaısa, teristigi kók Esilmen kómkerilip jatatyn ulan-ǵaıyr Saryarqa san ǵasyrlardan beri qazaq degen azatshyl halyqtyń qutty qonysy bolyp keledi. Osy dalada adamzat damýynyń uly kóshine yqpalyn tıgizgen talaı oqıǵalar men qubylystar bolǵan.
Saryarqa – qazaq jeriniń júregi. Bul – myńjyldyqtar men adamzattyń san alýan órkenıeti qaýyshqan qasıetti meken. Muny arheologııalyq qazbalar barysynda tabylǵan jádigerler rastaıdy. 1998 jyly arheologtar qazirgi Astanadan bes shaqyrym jerde ortaǵasyrlyq qala – Bozoqtyń ornyn tapty. Bozoq Qypshaq handyǵynyń ortalyǵy rólin atqarǵan. Elordamyz boı kótergen aýmaq arqyly zamanynda, naqtyraq aıtsaq, XVI ǵasyrda Sibir – Ortalyq Azııa dala joly dúrildegen, teń-teń júk artqan kerýender aǵylǵan.
Saryarqa – Qazaqstannyń tabıǵı baılyqtarynyń asyl qoımasy. Dúnıe júzi tarıhyndaǵy alǵashqy metallýrgııa ortalyqtarynyń biri de osynda ornalasqan. Iаǵnı Saryarqamyz búkil adamzattyń óz damýynyń kelesi kezeńine kóterilýine yqpal etti. Tarıhshylardyń aıtýynsha, qola dáýirinde qazaq eli búkil álemdegi eń iri qola óndirýshi bolypty. Sonyń ishinde máselen, jalǵyz Jezqazǵan óńirinde ǵana 100 myń tonna mys óndirilgen. Tek Saryarqada sol baıyrǵy dáýirde 130 myń tonna qalaıy alynǵan, bul 15 myń tonna tap-taza qolany quıýǵa jetkilikti bolǵan kórinedi. Álemdegi eń alyp kólderdiń biri – Balqash ta osynda.
1999 jylǵy 25 aqpandaǵy sanaq qorytyndysy boıynsha Astanada 319,3 myń adam turyp jatqany málim bolǵan edi. Al 2016 jylǵy 4 shildede, «Astana kúnine» arnalǵan is-sharalardyń bastaýy bolyp sanalatyn «Memlekettik týdy kóterý» saltanatty rásiminde Elbasy elordanyń mıllıonynshy turǵyny ómirge kelgenin jarııalady.
Aqmolanyń astanaǵa aınalýy arqasynda Saryarqanyń óńine qazaqy qan júgirip, óńirge memleket quraýshy ult ókilderi kóptep kóship kele bastady. Áıtpese keıbir derekter boıynsha oǵan deıin jergilikti turǵyndar arasynda qazaqtardyń úles salmaǵy 10-15 paıyzdan aspaıtyn bolǵan. Búkil qalada qazaq tildi tek bir ǵana mektep jumys istegen. Osylaısha, Selınograd atanyp, qazaqy tamyry solyp, qazaq elimen baılanysyn túpkilikti úze jazdaǵan bul óńirde buryn quıtymdaı da sańylaý taba almaı, sansyraǵan ulttyq dil, rýhanı qaınar endi keń arna taýyp, saýlap quıyldy. Sodan beri Astanadan ulttyq jańǵyrýdyń meıirimdi shýaǵy búkil elge molynan tógilýde.
Elbasy óz estelikterinde táýelsiz Qazaqstannyń astanasyn aýystyrýdyń negizgi sebepterin naqty tujyrady. Elbasynyń baılamynsha, birinshiden, astanany aýystyrý Qazaqstandy geosaıası jaǵynan kúsheıtý qajettiginen týyndady. Ekinshiden, bul sheshimdi qabyldaǵanda qaýipsizdik máselesi de eske alyndy. Úshinshiden, astanany aýystyrý Qazaqstannyń ekonomıkasyn saýyqtyrý qajettiginen de týyndady. Ol eldiń ekonomıkasy úshin tıimdilikti qamtamasyz etti. Shynynda, Astana – damý lokomotıvine aınaldy. Tórtinshiden, astanany soltústik aımaqqa qaraı kóshire otyryp, Elbasy bir shańyraq astynda tirshilik etken ártúrli etnos ókilderi arasyndaǵy dostyqty saqtap qaldy, olar arasyndaǵy jikke bólinýshilik, separatızm kórinisterin joıdy. Astanany kóshirýdiń geostrategııalyq, saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik, ekologııalyq jáne basqa da qajettilikteri boldy.
Biraq osy máseleni eskerip, Elbasynyń danalyǵyn túsingender 90-shy jyldary bılikte de, Parlamentte de, tipti zııaly qaýym arasynda da tym az edi. Sheneýnikter jyp-jyly Almatydan qyzylshunaq aıazy qaltyratyp, alaı-dúleı borany aqyrǵan Aqmolaǵa kóshý týraly Jarlyqty dál bir Sibirge jer aýdarylǵaly jatqandaı sezimmen qarsy alǵanyn bilemiz.
Áp degennen-aq, astananyń Almatydan kóshirilýi tek qaıta qonystanýshy memlekettik qyzmetshilerdiń ǵana emes, ári qaraı da qalada qalatyn almatylyqtardyń qýatty qarsylyǵyna ushyraǵany tarıhı shyndyq. Suraý kórsetkenindeı, Alataý baýraıyndaǵy ásem qala turǵyndarynyń basym kópshiligi bul bastamaǵa úzildi-kesildi qarsy bolǵan. Tipti shaharda tamyryn jaıyp, qutty meken etken belgili qoǵam qaıratkerleri, zııaly qaýym ókilderi, eń tanymal ártister men ánshiler «Meniń astanam – Almaty!» dep uran tastady, sheteldik jáne otandyq betkeustar aqparat quraldaryna bergen suhbattarynda kóńil tolmastyǵyn ashyq bildirdi.
Sodan Astananyń tusaýkeser saltanatynda Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa almatylyqtarǵa jeke qaıyrylyp, basý aıtýǵa týra keldi:
«Bárimizdiń de jastyq dáýrenimiz, degenderimizge jetýimiz, kemelimizge kelýimiz sol bir ǵajaıyp qalamen etene baılanysty. Jańasha dáýrendeýimizdiń dál osy bir shyraıly shaǵynda, shapaǵatty saǵaty men mereıli mezetinde azamattyǵymyzdyń, azattyǵymyzdyń aq qusyn óz baýyrynan aspandata samǵatqan aıaly Almaty men áziz Alataýǵa bárimiz de tikemizden tik turyp, basymyz jerge jetkenshe, ıilip, qansha márte taǵzym etsek te artyqtyǵy joq dep bilem! Dúnıe turǵansha tur, jánnat qalpyńnan jazbaı jasaı ber, jaınaı ber, Qydyr qonyp, qut daryǵan kıeli qonys, múbárák meken – Almaty! Bıikke samǵap, qıyrdy sharlaý, zamannan qalmaı, zymyraı zaýlaý – myna bizderge óziń bergen tárbıe, óziń kórsetken ónege, óziń tapsyrǵan amanat!» dep tolǵady Elbasy.
Árıne, bas qala bolýdan qalǵanymen, Almatynyń shamy óship, juldyzy sóngen joq, kerisinshe, shamshyraǵy jarqyraı tústi, elimizdiń basty megapolısi retinde damý qarqynyna qarqyn qosty. Astananyń kóshirilýi osylaı iri qalalarymyz arasynda jaqsy jarys, ıgilikti básekelestik týdyryp, olardyń árqaısysynyń býyrqana damýyna serpin berdi.
Sol tusta men de almatylyq edim. Baýyr basqan qalanyń baǵyna, bolashaǵyna alańdaǵanymmen, Elbasy bastamasynyń durystyǵyna kámil sendim. Sonymen birge bastamanyń qunyn túsirýge baǵyttalǵan qýatty qarsylyqqa kúnbe-kún kýá bola júrip, keıbir jandardyń uly ıdeıalardy túsinýge, Elbasynyń túpki, telegeı, tereń oılaryn, tolǵamyn uǵynýǵa jaramaıtynyna shyn nalydym.
Memlekettik qyzmetshilerdi, qaıratkerlerdi birinshi kezekte úreılendirgeni – «qytymyr klımat» edi. Arqany arqyraǵan aıazsyz, tútegen boransyz kóz aldymyzǵa elestete qoıý múmkin emes. Bul onyń tabıǵat bergen ózindik ereksheligi, dara qasıeti. Bul jerdiń tabıǵaty búgin aq kórpesin jamylyp, ásem kúıge bólenip turady da, artynsha qylymsyǵan qylyǵyn úzip, qaharyna minedi. Mundaıda basqany aıtpaǵannyń ózinde, kósheni qardan tazartyp, júrginshiler men kóliktilerge qozǵalýǵa jaǵdaı jasaý biraz kúsh pen qaýqardy talap etetini belgili.
«Lıýtye ıanvarskıe holoda ı obrýshıvshıesıa snejnye megatonny vpolne mojno bylo by prıchıslıt k katastrofıcheskım ıavlenııam» – beldi resmı basylymdardyń ózi osy syńaıly sýyq sózdermen úreıdi ushyra tústi. Shynynda, alaı-dúleı boran men saqyldaǵan sary aıaz sol kezde munda naýryz aıynyń aıaǵyna deıin shyr aınala qaıta-qaıta soǵyp, ańdy inine, adamdy úıine qýyp tyǵatyn. Aqmolada qaharly qystyń qatqyl qabaǵy Almatydan «aýyp» kelgen jurtshylyqqa ońaı tımedi. Temirdiń ózin kókaıazdandyryp, qaryp jibergen surapyl aıaz kárine mingende, Aqmolaǵa emes, beıne bir Arktıkaǵa aıaq basqandaı býlyǵyp, qınala demigip, qaqalasyń.
Bıik laýazymdy tulǵalardyń ózi kóp ýaqyt boıy Almatydan kindigin úze almaı júrdi, memlekettik qyzmetshilerdiń birazy aptadaǵy jumys kúnderin elordada ótkerip, al demalys kúnderi Almatyǵa keri shubyratyn. Tabıǵattyń jan jylytar shýaǵyna sheksiz shomylǵan taý bókterine, asqaraly Alataýdyń aıaly alaqanyna qonǵan ásem shaharǵa teń keler teńdesi tabylady degenge olar senbegen, sengisi kelmegen.
Qazir oılaımyn, eger Qazaqstannyń basshysy basqa adam bolǵanda, jappaı qysymǵa shydamaı, mundaı tarıhı uly sheshimdi qundylyqtyń emes, qoqystyń enshisine tastap, alǵan betinen keri qaıtýy múmkin be edi. О́ıtkeni kóshbasshy da – adam, ómirdiń kóleńkeli hám kómeski tustary, ózgelerdiń óńmeńnen óter sýyq kózderi ár tustan antalap, tumshalaǵanda oıǵa kelgen iri iske dármenin keltirmeı tastaýy ǵajap emes.
Nursultan Nazarbaev sonyń bárine tótep berdi, kezekti taǵdyr synaǵyna mort synbady. О́z bastamasynyń durystyǵyn pármendi istermen dáleldep shyqty. О́zi de bas bolyp, Astanaǵa kóshti.
Qarynyń ár krıstaly hrýstaldaı syńǵyrlaǵan Aqmola tósine myǵym taban tirep, yzǵarynan qaımyqpaı, kókirek kere taza aýany qushyrlana jutý onyń qolynan keldi. Biz de Elbasyǵa erip, «taýdan túsip», keń dalanyń kerimsal aýasyna úırendik. Adam denesin túrshige titirkendiretin qańtardyń qańyltyr aıazyna shynyqtyq. Ulttyń qıyndyqtarǵa qarsy ımmýnıteti kóterildi.
Astananyń ornyǵýymen birge biz bul óńirdiń sulýlyǵyna suqtana qarap, kórkemdigin kóre bastadyq. Aqyn Aqushtap Baqtygereeva aıtqandaı, shynynda, «kóz jetpes kókjıekke qarasań, kógildir dala kólbeıdi. Qyzǵaldaǵyn samaldyń ekpini terbetken betkeıden qustar shyryly ómirdiń tátti bir áýenin bastaǵandaı! Kók aspanǵa kúle shyqqan jaryq kún búgingi óz enshimizge tıgen kógildir týdyń tabıǵattaǵy kóshirmesi tárizdi. Kók týy jelbiregen el ekeni esińe túskende, myna dala ózińdiki ekeni esińe túskende, keýdeńdi kernegen qýanyshty sezimdi aıtýǵa til jetpeıtin ǵajaıyp bir kúıge bólenesiń».
Tuńǵysh Prezıdentimizdiń bul bastamasy osy qyrymen de qymbat. Ol ultqa kelgen jańa qundylyq!
«Biz astanany múlde jańadan saldyq. Ony kóshirýge baılanysty bolǵan barlyq problemalardy júregimizden ótkizdik. Bul arman edi. Endi ol – tamasha qala, Qazaqstannyń maqtanyshy jáne júregi!» – deıdi Elbasy.
Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń dál sol daǵdarysty 90-shy jyldary Astanany kóshirý bastamasyn jarııalap, qarqyndy túrde iske asyra bastaýynyń taǵy bir strategııalyq qyryn, mańyzdy syryn, salmaqty qunyn ańǵaramyz. Bul ulttyń boıyna senim quıý, tyń qýat darytý úshin qajet edi...
Tutas ult ishtegi keri tartar «kesir tejegishti» isten shyǵaryp, jiger men qaıratty kómekke shaqyryp, jasampazdyq jolynda erkin qımyldaýǵa, qarymdy adymdaýǵa kóshti.
Baqytbek SMAǴUL, Parlament Májilisiniń depýtaty