Jıyrma jyldyq toıy qarsańynda arǵy-bergi tarıhy túgendenip, áleýmettik-ekonomıkalyq, mádenı kórsetkishteri, osy ǵalamat jobanyń bastaýynda bolǵan azamattardyń estelikteri baspasózde keńinen jarııalanýda. Iаǵnı, tór qalanyń keshegisi men búgingisin kóziqaraqty jurt jaqsy biledi. Al 2030 jylǵa aıaq basqanda, Astanany qalaı elestetýge bolady? Bas qalamyz qaı baǵytta damıdy, «aqyldy qalanyń» azamattarǵa bereri ne? Jańa beleske qadam basqan tusta osy saýaldarǵa jaýap izdep kórsek.
Áńgimeni tym alystan emes, jýyrda ǵana jarııalanǵan jańalyqtan bastaıyq. Jaqyn aralyqta Astananyń Baıqońyr aýdanyna qarasty «Jastar» shaǵyn aýdanyndaǵy A.Baraev, A.Kravsov, J.Táshenov jáne T.Hýseın kósheleriniń qıylysynda «aqyldy» aýdan jasalatyndyǵy týraly habar jylt etkende el eleńdeı qaldy. Onyń máni mynada. Jospar boıynsha jańa tehnologııalardy engizý arqyly qyzdyrylatyn trotýarlar, jylytylatyn joldar, «aqyldy» júrginshi jáne kóliktik josparlaý, sıfrlyq-mobıldik kásipkerlik, «aqyldy» ınfraqurylym (jaryq, káriz), qoqysty saralaý jáne qaýipsizdikti qamtamasyz etýden quralatyn júıe qurylmaq.
Osy aıtylǵandardyń ishinen jylytylatyn jaıaý júrginshiler jolyn alyp qaraıyqshy. Aldymen jyly jolda muz qatpaıdy – júrginshilerdiń taıyp jyǵylýy, mertigýi bolmaıdy. Bul – qaýipsizdiktiń nyshany. Joldaǵy qardy kúni-túni sypyryp-tazalaýdyń qajeti joq – eńbek kúshi men qarajat únemdeledi.
Zamanaýı tehnologııany engizýge «Jastar» aýdany beker tańdalmaǵan. Aýdannyń qalanyń qaq ortasynda ornalasýy, Esildiń eki betine de shyǵatyn joldyń boıynda jatýy, eń bastysy álemdegi «aqyldy» qalalardyń biri – Barselonanyń úlgisi esepke alynǵan kezde, onyń qalanyń eski bóliginde ornalasýy eskerilgen.
Bul júıe aldymen atalǵan aýdan turǵyndarynyń kommýnaldyq shyǵyndarynyń únemdelýine septigin tıgizbek. Jaýapty qurylymdar ınjenerlik jelilerdiń kúıin, tozyp-tozbaǵandyǵyna deıin avtomatty túrde tekserip otyrady.
Onyń ústine turǵyndardyń qyzmet kórsetýshi kompanııalarmen elektrondy baılanysy jetildirilmek, sondaı-aq jabdyqtardy mobıldi qosymshalar arqyly basqarý, tótenshe jaǵdaıda úıdi elektr qýatynan, gaz qyzmetinen shuǵyl ajyratý avtomattandyrylady.
«Jastardyń» turǵyndary esikten ótkizetin magnıtti kartalary men kiltti kereksiz qylatyn kún de jaqyn. Beınetaný kamerasy bazaǵa ornalastyrylǵan adamdy «tanyǵan» boıda esik aldyńyzdan aıqara ashylady.
Qolaıly aıaldamalar, energııa únemdeýshi lampalar – qazir bul kózge úırenshikti tehnologııalar.
«Aqyldy» aýdannyń budan basqa da ıgilikteri jeterlik. Eń bastysy, bundaı júıe bolashaqta Astanamyzdy tolyq qamtıtyndyǵyna eshqandaı kúmán joq. Bul bul ma, qazirgi tańda «aqyldy aýdan» jobasy aıasynda 40-tan astam tehnologııalyq sheshimder iriktelip, olardy júzege asyrý jaǵy qarastyrylyp jatyr. Atap aıtsaq, ol aqyldy jaryqtandyrý, balalardyń oıyn alańdary, elektr energııasyn baqylaý júıesi, aqyldy baǵdarshamdar, tulǵataný júıesi 2030 jylǵa qaraı Astanany álemdegi bas qalalardyń aldyna shyǵarady dep josparlanyp otyr. Astana qalasyn damytýdyń bas josparyna sáıkes, 2030 jylǵa deıin elorda aýmaǵy keńeımeıdi jáne 71 myń ga kólemi sheginde qalady, onyń sheńberinde turǵyn úı jáne qoǵamdyq qurylys salý aýmaǵy 8,9 ga kóleminen (2013 jyly) 17,9 ga kólemine deıin ósedi. Bul úshin ákimdiktiń aǵymdaǵy kezeńde qurylys salý aýmaqtaryn ınjenerlik-kóliktik ınfraqurylymmen qamtamasyz etý jáne 2030 jylǵa deıin turǵyn úı sektorlaryn kezeń-kezeńimen qaıta jańartý jáne 2023 jylǵa deıin uıysqan qurylys salý boıynsha keshendi damý jospary ázirlengen.
Qazirgi sátte elordany damytýdyń josparyn ázirleý boıynsha konkýrs ótkizilýde, al onyń sheńberinde Ulybrıtanııadan, Kanadadan, Sıngapýrdan jáne Gonkongten álemniń jetekshi arhıtektýralyq bıýrolary óz jobalaryn usynýda.
Resmı saraptamalarǵa qaraǵanda, 2030 jylǵa qaraı halyq sany boljam boıynsha 1 mln 220 myń adamdy quraıdy. Bul kórsetkish mezgilinen buryn oryndalýy da bek múmkin. О́ıtkeni halyqtyń ósiminen, áleýmettik jaǵdaıynan habar beretin avtokólikterdiń sońǵy jıyrma jyldaǵy sanyn qarap kóreıik. Qazirgi ýaqytta Astana qalasynda 368 837 avtokólik tirkelgen, al 1998 jyly «temir tulpar» sany 12 665 (!) edi, ıaǵnı 30 esege kóbeıgen. Qazir kóptegen zertteýshilerdiń, onyń ishinde shved ǵalymy Kell Nordstremniń pikirinshe, endi elý jyldan soń álemdegi 218 memlekettiń ornyn 600 qala basady-mys. Tarıhqa da kóz júgirter bolsaq, Deshti Qypshaq dalasyndaǵy Túrkistan, Syǵanaq, Saıramdardyń memleketpen teń dárejeli mártebesi bolǵandyǵyn kóremiz. Osyǵan qaraǵanda, álgi boljamǵa senýge bolatyndaı, álemdik ǵalymdar da mundaı qubylysty eskergenge uqsaıdy. Al jańa zamanda Astana elimizdiń júregi retinde halyqaralyq qoǵamdastyqtaǵy ornyn aıqyndaı túsip, damý shyńyna shyǵatyny anyq. Álbette, jas qalalardy zaman talabyna saı jańǵyrtý ońaı. Onyń ústine Astanany damytý alǵashqy kúnderden-aq Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha ınnovasııalarǵa, jańa tehnologııalarǵa, zamanaýı úderisterge negizdeldi. Elimizdiń túkpir-túkpirindegi daryndy jastardyń Bas qalaǵa shoǵyrlanýyna jaǵdaı jasaldy. Mine, bul úderistiń jemisin bir ǵana mysalmen dáıektesek bolar – Astana qazir óz-ózin qarjylyq qamtamasyz etetin megapolıs.
Eger qalany adamzattyń bolashaǵyna balasaq, jahandyq qalalardyń jańa álemniń ekonomıkalyq jáne saıası tiregi bolatyndyǵyna eshqandaı kúmán joq. Dál osy alyp qalalar ekonomıkany órge jeteleıdi. Mysaly, aldaǵy elý jylda Qazaqstan halqynyń 70 paıyzy qalalarǵa qonystanady degen boljam bar.
Demek, ýaqyt kóshinen qalmaý úshin qalalardaǵy ómir nemese turmys sapasyn arttyrý aldyńǵy qatarǵa shyǵady. Bir sózben aıtqanda qalalyqtardyń jumys jasaýyna, kásip ashýyna, turaqtylyq, qaýipsizdik pen jaılylyqty sezinýine basa mán beriledi.
Astananyń aldyndaǵy maqsat ta osy. Álemde tutas eldi ilgeri súıreıtin, súırep júrgen qalalardyń mysaly az emes. Taıaý Shyǵysty alyp qarasaq – Dýbaı, Ońtústik-Shyǵys Azııaǵa qarasaq – Sıngapýr menmundalaıdy.
Olardyń qasynda Astananyń da múmkindikteri, artyqshylyqtary kóp – bizdiń elorda Eýrazııanyń júreginde ornalasqandyǵynyń ózi de bolashaǵyn aıqyndaı túsedi. Demek, 2030 jylǵa qaraı Astananyń álemdik ınnovasııa, densaýlyq saqtaý, bilim, saýda men týrızmniń áleýetti ortalyǵyna aınalýyna tolyq múmkindigi bar.
Serik ÁBDIBEK, «Egemen Qazaqstan»