Astana qalasynyń 20 jyldyq mereıtoıy qarsańynda qazirgi qoǵamnyń passıonarlyq tizginin ustaǵan qaıratker Nursultan Nazarbaevtyń saıası-tarıhı ómir-tarıhyna qatysty dálel-dáıektermen tanysý maqsatynda, 1997-2004 jyldar aralyǵyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń rezıdensııasy, qazirgi Tuńǵysh Prezıdent mýzeıine at basyn burdyq.
Bul mekeme 2004 jyly Elbasy rezıdensııasy sol jaǵalaýdaǵy Aqordaǵa qonys aýdarǵan sátten bastap, jańa zaman, ıaǵnı táýelsizdik tarıhynyń ulaǵatty uıasy retinde jumys isteı bastaǵan. Jalpy aýmaǵy – 12 myń sharshy metr. Munda júzdegen myń qujat pen qundy jádiger shoǵyrlanǵan. Bular ataýly 15 zalǵa bólinip ornalastyrylǵan eken.
Qazir mekemeniń qurylymdyq jáne ákimshilik basqarý júıesi ózgeripti. Iаǵnı 2016 jyly elimizde memleket tarıhyn júıeli zertteý maqsatynda kópfýnksıonaldy ǵylymı-taldamalyq jáne gýmanıtarlyq-aǵartýshylyq «Nazarbaev ortalyǵy» qurylǵandyqtan atalmysh mýzeı osy mekemeniń quramyna engizilipti.
Keıbir qundy jádigerler jańa ortalyqqa, sonymen qatar, sol jaǵalaýdaǵy Elbasy muraǵatyna bólingenimen ekspozısııa zaldary sol qalpynda saqtalǵan. Bul retki saparymyzda Elbasyna jáne elorda tarıhyna qatysty sońǵy jyldary tabylǵan tyń derektermen tanysyp, onymen óz oqyrmandarymyzdy habardar etýdi maqsat tuttyq.
Sonymen alǵashqy bas suqqanymyz – «Atameken» zaly. Munda Prezıdenttiń balalyq shaǵy, jigittik dáýreni jaıly derekter saqtalǵan. Atap aıtqanda, Elbasynyń atasy Nazarbaı bıdiń 1911 jyly qaza bolǵany jaıly Vernyı ýezi basshysynyń oryssha jazǵan hattamasy, Áljan anamyzdyń qolynyń taby sińgen tigin máshınesi men Ábish atamyz qoldanǵan ustara-bákini kózimiz shaldy. Jáne Nursultan Ábishulynyń 1954-55 oqý jyldaryndaǵy oqý úlgerimi jazylǵan tabeldi kórdik. Kileń bestik. Bizge jolbasshylyq jasap júrgen Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy kitaphanasy dırektorynyń orynbasary Botakóz Muttahıdenqyzy osy zaldy qyzyqtaýshylar óte kóp, sony paıdalanyp, Elbasynyń oqýda ozat, qoǵamdyq jumystarǵa belsendi qatysqanyn jáne óte qarapaıym qazaq otbasynda óskenin úlgi retinde kórsetip, únemi nasıhattaımyz deıdi.
Mundaǵy taǵy bir tarıhı qujat Qaskeleń aýdandyq «Kommýnızm úshin» gazetiniń 1958 jylǵy 16 naýryz kúngi sany (2-sýret). Gazetke 9 synyp oqýshysy Nursultannyń qytaılyq Chjoý Baı Sıao degen jigitke jazǵan «Alystaǵy qytaılyq dosyma» deıtin haty jarııalanypty. Osy oqıǵa jaıly sol tusta gazet redaktory bolǵan Úsenbaı Tastanbekovtiń esteliginde, bir qytaılyq jas BLKJO Ortalyq komıtetine hat jazyp, keńestik zamandasymen tanysqysy keletini jaıly ótingen eken. Ol hatty Máskeý Qazaqstanǵa jiberedi. Aqyry hatqa jaýap berýge laıyq tulǵa retinde jas Nursultan tańdalypty. Osydan 5-6 jyl buryn qytaı elinen kelip, mýzeıdi aralaǵan bir jýrnalıst hatty kórip, eline barǵan soń joǵarydaǵy Chjoý Baı Sıaony izdeıdi. Biraq onymen kezige almaǵan. О́ıtkeni, bul kisi 2014 jyly baqılyq bolypty. Bir qyzyǵy, Chjoý Baı Sıao Qytaı eline eńbegi sińgen ardaqty ustaz bopty.
Sońǵy jyldary mekemeniń ǵylymı qyzmetkeri Láıla Omarova bastaǵan top Nursultan Ábishulynyń týǵan mekeni men jas kezinde jumys istegen óńirlerdi aralap, Nurekeń jaıly derekter jınastyrýmen shuǵyldanýda. Osynaý izdenis barysynda tabylǵan qujattar men fotoderekter shynynda qundy ári kópshilik nazaryna tolyq usynyla qoımapty. Sonyń biri – jas natýralısterdiń 1957 jylǵy sýreti. Barlyǵy 26 adam. Báriniń omyraýynda medal. Týra ortada mańdaıy jarqyrap Nursultan Ábishuly tur (3-sýret). Zertteýshi Láıla Áripqyzy bergen málimetke súıensek, osy jyldary qaskeleńdik bir top natýralıst jastar ózderi qolmen ósirgen kókónisterin 1956 jyly Máskeýde ótken halyq sharýashylyǵy jetistikteriniń kórmesine jiberedi. Bul dúnıeler uıymdastyrýshylarǵa unap, top músheleri medalmen marapattalǵan. Foto-qujatty saqtaýshy Valentına Dýndych ony 2011 jyly mýzeıge tapsyrǵan. О́zi qazir Shamalǵan aýylynda aman-esen turyp jatyr.
Joǵaryda Nursultan Ábishuly jas shaǵynda qoǵamdyq jumysqa belsene aralasqany jaıly aıttyq. Bul sózimizge dálel bolarlyq qujattar mýzeı tórinen oryn alypty. Sonyń biri – jas Nursultan joldastarymen birge tuńǵysh ǵaryshker Iý.A.Gagarınmen jolyqqan sát beınelengen foto (1-sýret). Osy oqıǵa jaıly Elbasynyń zamandasy aqtóbelik Úkitaı Baıjomartov bylaı depti: «1962 jyly sáýir aıynda Máskeýde BLKJO-nyń HIV sezi ótti. Osyǵan ókil retinde temirtaýlyqtar atynan Nursultan Ábishuly bardy. Qazaqstandyq delegasııa quramynda men de boldym. Nurekeńniń dıplomatııasy arqasynda ǵaryshkermen birge fotoǵa tústik».
Odan keıin nazarymyzda aýdarǵan taǵy bir qujat «Komsomolskaıa pravda» gazetiniń 1964 jylǵy 16 qańtar kúngi sany. Munda kóppen birge jas jigit Nursultannyń fotosy jarııalanypty. Ortalarynda ǵaryshker V.Bykovskıı tur. Osy kisi kosmosqa attanǵanda ózimen birge BLKJO-nyń onshaqty tósbelgisin ala barypty. Ǵaryshtan oralǵan soń keńistikti kezip kelgen tósbelgilerdi Odaq kóleminde aty tanymal jastarǵa tapsyrý máselesi qozǵalyp, 15 respýblıka ishinen úmitkerler izdeledi. Osy tańdaýdyń biri qazaqstandyq Nursultan Nazarbaevqa buıyrypty.
Sapar sońynda biz 1997-2004 jyldary Prezıdent otyrǵan 1-shi jáne 2-shi kabınetti sholyp qaradyq. Keńseniń tórine memlekettik rámizder: Memlekettik Tý, Eltańba, Ánuran jáne el Prezıdentiniń erekshelik belgisin bildiretin shtamp tur. Jumys ústelinde qalamsaby, qolymen toltyrǵan kúndelikteri jatyr. Al «Kúmis zalǵa» Elbasyn marapattaǵan shet memleketterdiń joǵary dárejeli ordenderi qoıylypty. Bulardan basqa «Qaýip- sizdik keńes zaly», «Májilis zalyn» aralap kórip, «Qarýlar kolleksııasyn» tamashaladyq. Osyndaǵy asa qymbat qarýlardyń bári Nursultan Ábishulyna tartý etilgen dúnıeler. Mýzeıge kelýshilerdiń tańdanysyn týdyryp, eriksiz nazar aýdarýǵa májbúr etetin oryn – «Kúmbezdi zal». Dál osy jerde Elbasy N.Nazarbaev 1997 jyldyń 10 jeltoqsanynda «Aqmola qalasyn elimizdiń astanasy» dep jarııalaǵan.
Mýzeıde biz aıtpaǵan qanshama tarıh tunyp jatyr. Bundaǵy jádigerler ýaqyt ótken saıyn qundylyǵyn arttyrary sózsiz. Sondyqtan da bolar mekeme ǵımaraty respýblıkalyq deńgeıdegi Qasıetti nysandar tizimine enipti. Sondaı-aq munda 2010 jyldan bastap «Elbasytaný» atty kýrs-sabaqtar ótkizilip, bul shara sońǵy jyldary barlyq oblystardy qamtyp otyr eken.
Beken QAIRATULY, «Egemen Qazaqstan»