Taýyq jyly óz basym úshin taqa jaıly bola qoıǵan joq. Oryssha Qyzyl qoraz atalatyn haıýan shoqyǵan tusyn oısyratyp, bir sarsha tamyzdyń ar jaq-ber jaǵynda tórt birdeı eń jaqyn, et jaqyn azamatymnan aıyryldym. Taı-qulyndaı tebisip bala kúnimnen birge ósken asyq dostarym, asyl dostarym san qyrly ónerpaz, qajyrly qaıratker Oljabaı Nurǵalıev pen medısına doktory, vırýsolog ǵalym, professor Jámshıt Temirbekov dúnıe saldy. Qadirli qudam, ulaǵatty ustaz, shet tili mamany Tileýjan Súgirálıev qaıtys boldy. Stýdent shaǵynan qanatymnyń astyna alyp tastúlekteı baýlyp, tálim-tárbıemdi aıamaı, qarymdy qalamger, qabyrǵaly basshy qylyp shyǵarǵan shákirtim Jumabek Kenjalın oıda joqta kenetten kóz jumdy.
Aldyńǵy ekeýi jasaryn jasap, asaryn asap sońǵy músheliniń jiligin shaǵýǵa taıap ómirden ótti ǵoı, qudam da jetpistiń jalyna qol artyp ketti dep, qamkóńildi amalsyz jubatqan bolyp edim. Al ultymyz ben urpaǵymyzǵa ujymy men qoǵamymyzǵa áli de bereri kóp, parasaty zor, sharapaty mol azamat Jumabektiń oılamaǵan jerden opat bolýy júrekti qan jylatyp, qatty kúızeltti. Tań atar-atpastan telefon qurǵyrdan kúmiljı shyqqan qaıǵyly habar qulaqty osqanda «qalaı?» dep sylyq otyra ketip, kóz jasymdy tııa alsamshy. Tym quryǵanda paıǵambar jasyna jetpeı ketti-aý aınalaıyn dep, bebeýlep otyrǵanda, «jylaý jylaý shaqyrady, bekin endi», – dep báıbishem áreń basty. Bálkim, aýyr otadan, áýpirimmen aman qalyp, ómir men ólimniń arasynan qaıtyp, júıke ábden juqaryp, kóńil órmegi byt-shyt bosaǵanynyń da áseri bar shyǵar. Ne kerek, sol kúni habarlasqandarmen kókiregime jas keptelip, jóndep sóılesip, jaǵdaıdy da jetik suraı almadym.
Tarysy barlardy tóńirektep shyr aınalatyn taýyq shirkin talqany taýsylýǵa taıaǵan shal-shaýqandarǵa qatty shúıile me deımin. Taýyq jyly kádimgi qyzyl qoraz qoqılanyp, maǵan da tym túıile keldi. Yntymaqshyl uıymnyń ardager aqsaqaly retinde birde-bir bedeldi jıynnan qaldyrmaıtyn Seriktestik basshylarynyń shaqyrýymen jyl toıyna qatysyp, áriptesterime aq batamdy bergen basym ózimizdiń ádettegi ulttyq meıram – naýryz saltanatyna bara almaı qaldym. Naýqasym meńdep, odan keıingi merekelerde de arnaıy baryp qalamdastarymdy quttyqtaı almadym. Belim bastyrmaı, eki aıaqtan ál-dármen ketýge aınaldy, qarǵa adym jer muń bolyp, taza aýaǵa shyǵýdyń ózi kúshke tústi. Osylaı mıtyńdap mamyr ótti, mamyrlap maýsym jetti, jýrnalıster kúni de jaqyn.
Bir kúni «kirip shyǵaıyq dep edik» – dep telefon soǵyp janynda Marat Toqashbaev, Samat Ibraıymov bar Jumabek kóńil suraı kelipti. Jalma-jan jeńgeleri dastarqan jaıyp, ashyq-jarqyn áńgimege jol ashyldy. Meniń de jan saraıym sańǵyrlap qoıa berdi.
– Hálimdi bilip, kóńil suraı kelgenderińe myń da bir rahmet! Úsh atanyń balasy Úsh júzdiń ókili bolyp kelgen ekensińder, meniń «Úsh júzim» sendersińder dep bastap, júrekte shemen bop sher tolqytqan biraz jaıdy aqtaryp, uzaq áńgimelestim. Codan keıin olardy aýrýhanada kórdim.
Sol kezde maǵan ota jasalyp, qaýip-qater de artta qalyp, óń men tústiń arasynan endi shyǵyp, janym qalǵanyna shúkirshilik etip, ózime-ózim endi kele bergende jan saqtaý bólimine Jumabek, Marat, Samat úsheýi kelip, jaǵdaıdy surady.
Keıin aýrýhanadan úıge shyqqanyma apta tolmaı jatyp ortamyzdy oısyratyp Jumabek júrip ketti degen sýyq habar júregimdi muzdatyp, tula boıymdy túrshiktirip, kúrdeli otadan keıin esimdi erkin jııa almaı júrgen meni tipten eseńgiretip jiberdi. Baryp kóńil aıtýǵa jaramaǵan soń jaqyn-jýyqtary men týǵan-týystaryna ortaq qaıǵymdy telefonmen bildirýge oqtalsam da, tógilip ketip, eńirep qoıa berermin dep, tutqany kóterýge de qoryqtym. Qyrqy jaqyndaǵanda Marat pen báıbishem súıemeldep marqumnyń otbasyna áreń kirip shyqtym.
Túleginen baýlyǵan qyrannan, taıynan baptaǵan qulannan, bala kúninen tárbıelegen ulannan janyńa jaqyn, janaryńa ystyq ne bar?! Birde men, birde ol basshy bolyp, qyryq jyl qanattasyp áı-sháı despeı, birge qyzmet atqaryp, týǵan baýyrymdaı, tipti tuńǵysh balamdaı bolyp ketken Jumabektiń men úshin orny múldem bólek edi. Ony alǵash dıplom aldyndaǵy tájirıbeden ótýge kelgende, budan bir jyl buryn kelip jumys istep júrgen Júnisbek Sultanmuratov ákep tanystyrǵan-dy. Nege ekenin qaıdam, bastap áńgimeleskennen-aq oǵan júregim jylyp sala berdi. Júnisbek ekeýi de bir óńirdiń, arasyn Qyzbel jotalary bólip turǵan Torǵaı jaǵynyń jigitteri eken.
Ekeýi de jas jaǵynan qatarlas. Ekeýiniń de shashtary erte sırep, mańdaılary jarqyrap ashyla bastaǵan. Bul jóninen bir-birine uqsas. Biraq ekeýiniń minezi eki túrli tárizdi. Júnisbek eti tiri tym pysyq, jalt-jult etip jarqyldap, kisini ózine áp-sátte tartyp ala qoıady. Al Jumabek baısaldy, baıypty, mańǵaz kórindi. Kelisti qııaq murtynyń bir shalǵaıyn qolymen shıyryp qoıyp, bappen sóıleıdi. Taza kıinip, galstýk taǵynyp, muntazdaı bop júrýi, baıaǵy alash arystaryn eske túsiredi. Sol tarlandardyń tuıaǵy emes pe eken dep qalasyń. Maǵan bir bastan unaǵany osy uqyptylyǵy bolsa kerek.
Keıin keńinen tanysyp, surastyryp kórsem, túbi Torǵaı arǵyndarynyń Tólek tuqymynan eken. Atalary Abylaı zamanynda aty áıgili bolǵan Jáýke batyr. Tólekter uly ǵalym Shoqanmen aǵa sultandyqqa talasyp, jeńip shyqqan Erden Sandyqbaevtyń naǵashy jurty. Olar jıenderiniń «áı, arǵyn da el bolyp pa?» degen biraýyz ázili úshin qart jezdesin urlap áketip, Erden, Júzendi eki apta izdetip, áýre-sarsańǵa salyp, keshirim surap kelgen soń ǵana qaıtarǵan osy túlekter. Bul tuqymnan búgingi qazaq sáýlet óneriniń beldi ókili ári qarymdy qalamger, dańǵaıyr daryn ıesi Ábdisaǵıt Tátiǵulov shyqqan. Jumabek sol kıeli topyraqta jaralǵan.
Ákesi Omar mal dárigeri, sheshesi Ulmeken on tórt bala taýyp, aman ósirgen. Ardaqty ana. Úlkenderi – Jumabek. Balanyń úlkeni ádette ini-qaryndastarynyń ata-anadan keıingi tárbıeshi tálimgeri, qara aǵashtaı pana qamqory bolady. Ondaı jigittiń aqyldy bolmaýǵa haqysy joq. Stýdentter ortasynan astanalyq keńestiń depýtaty bop saılanyp, Lenındik stıpendııa ıesi atanǵanmen asyp-taspaı, keýde kermeı, bir qalypta júretin, kishiligi men kisiliginiń astarynda da osy mindetkerligi jatqan bolýy múmkin.
Álqıssa, óndiristik tájirıbesin oıdaǵydaı ótkizip, óte jaqsy degen minezdememen oqýyna oralǵan Jumabek ýnıversıtetti qyzyl dıplommen bitirip shyqty. Alaıda ony Almatyda qaldyrmaı, alys oblystardyń birine joldama beripti. Az ýaqytta ujymymyzǵa unap, aǵa áriptesteriniń iltıpatyna ıe bolǵan jas jýrnalısti «SQ»-ǵa alyp qalýdyń amalyn qarastyrýǵa týra keldi. Ortalyq partııa komıtetiniń nasıhat bólimindegi jigitterge ótinish jasaı júrip, joldamasyn ózgerttirip, ózimizge aldyq. Alǵyr da alymdy, qalamy qarymdy jas úmitimizdi aqtady. Qaı salaǵa salsaq ta, qaı bólimge aparsaq ta saýattylyǵymen, shalymdylyǵymen kózge tústi. Jetim buryshty jaǵalap baspana jaldap júrgen úıli-barandy jigitke úlken úıdiń joldamasymen kelgen jas maman degen jeleýmen bir jarym jyldyń sheninde, qalanyń qaq ortasynan jaıly páter alyp berdik. Osylaı arada úsh-tórt jyl ótkenin de ańǵarmaı qalyppyz.
Kóbine basshylyqtyń tapsyrmany til qaıtarmaı lezde oryndaıtyn elgezek, tyndyrymdy qyzmetkerlerinen aıyrylǵysy kelmeıtin ádeti bolady. Keıde onyń da ańsaǵan erteńi baryn, óskisi keletinin eskermeı, shaqyrǵan jaqqa jibermeı qoıatyndar da tabylady. Bul joly ol daǵdyny attap ótip, bas redaktorymyz Sapekeńmen, Sapar Baıjanovpen kelise otyryp, aldynda ǵana ózimizden ósip «Zerde» jýrnalyna basshy bolyp barǵan Aqseleý Seıdimbekovke qolqa salyp, Jumabekti orynbasary etip jiberdik. Ekeýi birden til tabysyp, ǵylym men tehnıka jańalyqtaryn nasıhattaýmen kelgen jýrnaldyń baǵytyn kele-aq ózgertti. El tarıhyna, ult máselesine, tabıǵat qorǵaýǵa, halyq qazynasyn qasterleýge bet buryp, jerin jaýǵa bermegen batyr-baǵlandar, el qamyn jegen aqylman bıler jaıynda jıi jazatyn boldy. Jumabek te jurtty tolǵandyryp júrgen kókeıkesti máseleler jóninde syndarly maqalalar, oıly ocherkter jazyp kózge tústi. Qanjyǵaly qart Bógenbaı, Torǵaı tarlany Tólek Jáýke batyr týraly tarıhı esseleri dál osy tusta týdy.
Úlken úıdiń shetten kelgen shúregeı qojasy Jeltoqsan kóterilisinen keıin, ult máselesine qalam terbegen basylymdardy qyryna alyp, úndemester basqan izin ańdyp, Aqseleýdiń sońyna túskende kúrdeli taqyryptarǵa baryp, tolǵaqty máseleler qozǵap, tájirıbesi tolysyp qalǵan J.Kenjalındi bas basylymǵa keri shaqyryp, keńes qurylysy bóliminiń meńgerýshisi etip qoıdyq. Al toqsanynshy jyly Joǵarǵy Keńes respýblıka parlamentiniń tuńǵysh tól únparaǵy – «Halyq keńesi» gazetin shyǵarý jóninde sheshim qabyldap, bas redaktorlyǵyna meni bekitkende esh oılanbastan orynbasarlyqqa Jumabekti qaladym. Jáne ony on jeti jyl orynbasar, birinshi orynbasar bolyp ujymyn ýysymda ustaǵan «SQ»-nyń basshylyǵynan enshibasym bolsyn dep attaı qalap surap aldym.
Sosyn jasym elýdiń órmek júzinen aýǵanda taıanysh tiregim, myqty qolqanattarym kúshti ári ushqyr bolsyn dep, ujymdy kileń otyzdyń ar jaq-ber jaǵyndaǵy jas qalamgerlerden jasaqtadym. Jastardyń jańashyl keletini, kashanda tyń óristerge tartatyny, jattandylyqtan qashatyny aıan. Munyń ózi gazettiń betashar sanynan-aq shań berip, oqyrmandardy eleń etkizdi. Onyń ústine balamaly jolmen saılanǵan halyq qalaýlylarynyń oılary, sony pikirleri udaıy jarııalanyp, basylym shyraıyn asha tústi. Munda myqty jýrnalısterdiń uıysýyna muryndyq bolǵan Jumabektiń de eńbegi eresen edi. Qylaýsyz senimmen qanattanǵan ol ujymnyń kúndelik tirshiligin shyrq úıirip, talap bıiginde ustap, basshy retinde meniń bolashaqty baǵdarlap, alda atqarar isterdi oılastyrýyma óris ashty.
Ras, alǵashqy jyldar onyń óz otbasyna ońaı bolǵan joq. Áýeli anasy, araǵa jyl salmaı ákesi qaıtys boldy. Aldy kámeletke endi ǵana tolǵan shıetteı ini-qaryndastary panasyz qalǵan soń kóshirip ákelýine týra keldi. Olardyń qam-qareketi, kúlli aýyrtpalyǵy bir óziniń moıynyna tústi. Áıteýir eki sábı syılaǵan, adal sút emgen jary Álıma qabaq shytpaı, qıyn shaqta medeý bolyp, aýyrtpashylyqty birge kóteristi.
Alaıda basqa túsken qıynshylyq zil batpan bolǵanymen, qyzmetine keri áser tıgize alǵan joq. Jarqyldap júrip, jumysyn atqardy, jaırańdap júrip, jigitterdi basqardy. Sonyń arqasynda gazetimizdiń mazmuny baıyp, tyń máseleler kóterýde kóptegen basylymdardyń aldyn orap ketip júrdi. Osyǵan baılanysty Parlamentke jeke gazettiń keregi joq degen másele jıi qoıylatyn boldy. Osy usynysty qoldaıtyn bedel ıeleri de tabyldy. Áýeli meni «Aqıqat» («Qazaqstan kommýnısi») jýrnalyna bas redaktor etip jiberdi. Aqyry Parlamenttiń ózin taratyp, bir jarym jyldan soń onyń gazetin de jaýyp tyndy.
Zańdy túrde meniń ornymdy basqan Jumabek Kenjalın gazet taraǵan soń qyzmetkerleri túgel jumysqa ornalasqansha otyryp, «Aqıqatqa» keldi. Árıne, basshy bolyp keldi. Al jasym asyp, zeınetker atalǵan men bólim redaktory bolyp qaldym. Sol jumysta ári aqylshy, ári aıǵaıshy bolyp seksenge kelgenshe otyrdym. Jumabekti jýrnalǵa da kóp qutaıtpaı «Qazaq ádebıeti» gazetine bas redaktor etip jiberdi. Bul qarjy tapshylyǵynan basylymdardyń qalamaqyny bylaı qoıyp, qyzmetkerleriniń jalaqysyn da taýyp bere almaı, ábden tıtyqtaǵan shaǵy edi. Ásirese qazaq baspasóziniń hali múshkil boldy. Kóbine jabylyp qalý qaýpi tóndi. О́zi qoǵamdyq qana uıym bolyp qalǵan Jazýshylar odaǵynyń múshelik jarna esebinen gazet-jýrnal ustaýǵa shamasy kelmeıdi.
Tildiń ustyny da, uıytqysy da baspasóz. Jón-josyqsyz jekeshelendirýdiń saldarynan onyń ózi ıesiz qaldy. Demek, jabylǵaly turǵan gazet-jýrnaldardyń basyn biriktirip, bir orynnan basqaratyn, bir jerden qarjylandyratyn ortalyq kerek. Osyndaı bas ıe bolatyn ortalyq dep «Qazaq gazetteri» atty jaýapkershiligi shekteýli seriktestik quryldy. Osy uıymǵa bas dırektor etip Jumabek Kenjalındi taǵaıyndady. Jaýapkershiligi, qıyndyǵy at-kópir osynaý asa kúrdeli jumysta Jumabektiń uıymdastyrýshylyq qabileti, ádebıet pen mádenıetke, tilge degen qamqorlyǵy almastaı alýan qyrynan kórindi. Jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı, baspasóz janashyrlaryn izdep, demeýshilerin taýyp, taralymnan túsken tıyn-tebendi memleket beretin bolmashy qarjyny elep-ekshep, birin-birine selbestirip, seriktestikke qarasty «Ana tili», «Qazaq ádebıeti», «Uıǵyr ávazı» gazetterimen «Aqıqat», «Juldyz», «Mysl», «Prostor» jýrnaldaryn qıly kezeń, qıyn jyldarda murtyn qısaıtpaı aman saqtap qaldy.
Araǵa jeti-segiz jyl salyp, Jazýshylar odaǵy bir amalyn taýyp, óz basylymdaryna ózi ıe bolyp, ózi shyǵaratyn jaǵdaıǵa jetti. Alaıda almaǵaıyp kezeńde aýyr shaqta tól basylymdaryn japtyrmaı, aman saqtap qalǵan Kenjalınge kúlli jazýshylar qaýymy qaryzdar desek, asyra siltep, artyq aıtqan bolmaspyz.
Odaq basylymdary bólinip shyqqan soń da jańadan ashylǵan «Úrker» jýrnaly men «Ekonomıka» gazetin qosyp, alty basylymnyń basyn biriktirip, seriktestik jumysyn odan ári de oıdaǵydaı jalǵastyrdy. Biraq qazaq baspasózine degen qater áli aıyǵa qoıǵan joq. Burnaǵy jyly jekeshelendirý jeleýimen «Qazaq gazetteri» satylymǵa qoıylyp, Jumabek barmaǵan jeri, ashpaǵan esigi qalmaı, ulttyq namysy bar aǵaıyndardy, ana tiliniń shyn janashyrlaryn sala júrip, seriktestikti áreń aman alyp qaldy. Osynyń bári júrekke salmaq, júıkege júk emes pe?! Onyń ómirden erte ketýine de osyndaı oqys oqıǵalar sebepshi shyǵar.
Iá, erte ketti-aý ómirden. Orystyń asa daryndy synshysy N.Dobrolıýbov qyrshynynan qıylyp, jasy jıyrma beske jetpeı opat bolǵan qaraly jıynda sóılep, uly demokrat jazýshy Nıkolaı Chernyshevskıı «Men de qoǵamǵa áli paıdasy tıetin adamnyń birimin ǵoı, biraq mynaý óndirdeı óren ketkenshe, meniń barǵanym jón edi» degen eken. Sol aıtqandaı, joly da, jóni de bizdiki edi, biraq jazmyshtan ozmysh bar ma bul jalǵanda?!
Sarbas AQTAEV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qaıratkeri
ALMATY