Jaqynda Elbasy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan Respýblıkasynyń dıplomatııalyq qyzmetine ózgerister engizý» týraly zańǵa qol qoıdy. Mamandar bul jolǵy ózgerister, dıplomatııalyq qyzmetti quqyqtyq turǵydan jetildirgenmen, negizgi baǵytty taǵy da aınalyp ótkenin aıtyp otyr.
Máskeýdegi Halyqaralyq qatynastar memlekettik ınstıtýty nemese QHR-daǵy Beıjiń, Shanhaıdaǵy halyqaralyq saıasat ýnıversıteti, Dıplomatııalyq ýnıversıtet tárizdi tek qana Syrtqy ister mınıstrliginiń balansyna qaraıtyn derbes oqý ornynyń bizge de qajettiligi jaıly másele pisip-jetildi. Osydan 4 jyl buryn sol kezdegi Syrtqy ister mınıstri Erlan Ydyrysov bizge bergen suhbatynda SIM mamandarynyń 40 paıyzy sheteldik joǵary oqý oryndarynda daıyndalǵanyn, 50 paıyzy shetelde kásibı biliktiligin kótergenin, QazMÝ, Abylaı han atyndaǵy Halyqaralyq qatynastar jáne álem tilderi ýnıversıtetiniń túlekteri ekenin aıtqan. Sandy kóbeıtip, sanatqa ilinbeı qalatyn keıbir oqý oryndarynyń túlekterin SIM-niń esepke almaıtynyn sol kezde bilgen edik. Demek bilim júıesiniń qazirgi qol jetken múmkindigimen álemdik talaptarǵa jaýap beretin syrtqy saıasat salasy mamandaryn jetkilikti túrde daıyndaı almaımyz. Osy oraıda máseleniń kúrmeýin sheshý úshin barlyq múmkindikterdi qarastyra otyryp, kúsh-jigerdi bir ortalyqqa shoǵyrlandyrý, oǵan álemdik saıasattyń tamyrshysyna aınalǵan ózimizdiń, sheteldiń mamandaryn tartý qajet.
Sarapshy-maman Toǵjan Qojalıeva kez kelgen salada basymdyq túpki nátıjeniń qorytyndysyna qarap baǵalanatyn kózqaras ústemdikke ıe bolyp kele jatqanyn aıtady. О́tken jyly «Atameken» kásipkerler palatasy Úkimetke bilim granttary JOO túlekteriniń jumysqa ornalasý qorytyndysyna qarap berilsin degen usynyspen shyqqan. Eger, sol usynysty Úkimet qoldasa, syrtqy saıasat salasy mamandaryn daıyndaý tárizdi óte jaýapty jáne qıyn mamandyqtardy daıyndaý salalyq vedomstvalardyń qaraýyna ótkizilýi ábden múmkin. Bul ádis maman daıyndaýda sandyq emes, sapalyq deńgeıge kóterilýimizge jol ashady.
«Keıde tosynnan júrgizilgen shok-terapııadan aǵzadaǵy jasýshalar oıanady. Maman daıyndaýǵa qatysty kez kelgen oń sheshim ultymyzdy jańa sapalyq deńgeıge kóteredi. 1991 jylǵy Qazaqstan men qazirgi Qazaqstan múldem bólek. Sondyqtan keıbir baǵyttarda mamandardy daıyndaǵan kezde álemdik tájirıbelerdi eskergen durys shyǵar», – deıdi Toǵjan Qojalıeva.
«SIM talaby qatal» dep, dıplomat mamandardy daıyndaımyn degen tábetin shektep jatqan joǵary oqý ornyn kórmedik. Osy mamandyqty ıgersem degen jastardyń qatary jyldan-jylǵa ósip keledi. Tipti ózimizdiń JOO-larda daıyndalǵan mamandar aldaǵy onjyldyqtardaǵy osy mamanǵa degen qajettiliktiń ornyn toltyryp tastady degen pikir bar. Naryqtaǵy usynysty kúni buryn boljaıtyn keıbir JOO halyqaralyq saıasat fakýltetin kóptep ashyp tastap, túlekterdi shaqyryp jatyr. Resmı málimet boıynsha jyl saıyn qazaqstandyq jáne sheteldik JOO-lardan 500 den astam túlek halyqaralyq saıasat salasy boıynsha bilim alyp shyǵady. Al Syrtqy ister mınıstrligi nemese elde tirkelgen sheteldik dıplomatııalyq korpýstardyń mamandarǵa degen jyl saıynǵy qajettiligi 5 nemese 10 mamannan aspaıdy. Al ózge 480 maman jumyssyzdardyń qataryn toltyrady nemese nesibesin ózge jaqtan izdeıdi. Sondyqtan «Bizdiń elde dıplomat mamandary qalaı daıyndalady?» degen suraq búgin de, erteń de ózekti. Túlekterimizdiń «dıplomat bolsam» degen asqaq armany – JOO úshin bıznes.
«Qazaq dıplomattaryn daıyndaý máselesin bir júıege keltirý kerek» degen pikirdi dıplomatııalyq qyzmette júrgen mamandardyń ózi aıta bastady. Kásbı ortada shyńdalmaǵan jáne jahandyq geosaıasattyń qoınynan memlekettik múddeni sýyryp alýdy teorııalyq turǵyda negizdeı almaǵan jas mamandarymyzdyń kemshiligi ár tustardan baıqalyp qalady eken.
Fılosofııa ǵylymdarynyń doktory Dáýletbek Raev Bilim jáne ǵylym mınıstrligi salalyq mamandardy daıyndaýdy ıgere almaǵandyqtan, osy másele ózekti bolyp otyrǵanyn aıtady. Shetelde jekelegen mınıstrlikter ǵana emes, kompanııalar da óz mamandaryn daıyndaýǵa tapsyrys beredi. Tipti keıbiriniń qaraýynda birneshe JOO bar. Al bizge bul úrdis jańalyq, sol sebepti oǵan qaýiptene qaraımyz.
«Bizge keler jyly qansha dıplomat-mamandar qajet ekenin bilmeımiz. Monıtorıng jasap jatqan eshkim joq. Qazir 156 elde elshi bar. «Olarǵa qandaı maman kerek?» degen saýalǵa jaýap joq. Mysaly, SIM-de, shetelderdegi mekemelerde bizdiń keıbir túlekterimiz baspasóz bóliminde otyr. Al ol jerde syrtqy saıasat salasyna mamandanǵan jýrnalıster otyrý kerek», deıdi Dáýletbek Raev.
Birer jyldan beri dıplomat mamandaryn daıyndaý Syrtqy ister mınıstrliginiń qaraýyna ótse degen usynys qaıta kóterilip júr. Bul tájirıbe bizde bar. Mysaly, ulttyq qaýipsizdik qyzmetkerlerin daıyndaıtyn akademııa UQK-niń balansynda. Sebebi bul salany tabıǵatyna múldem jat mekemege senip tapsyrýdyń múmkin emestigi belgili.
Professor bizben áńgimesinde bul másele áli qazanda qaınap jatqanyn, biraq qaqpaq ashylmaǵanymen máseleniń pisip-jetilgenin aıtty. Syrtqy ister mınıstrliginiń osydan birer jyl buryn Abylaı han atyndaǵy Qazaq halyqaralyq qatynastar jáne álem tilderi ýnıversıteti halyqaralyq baılanys fakýltetimen ilespe aýdarmashylardy daıyndaý týraly jasaǵan kelisimi bar.
«Qazir bizdiń ýnıversıtet úshin osy mamandardy daıyndaýǵa qosymsha grant bólindi. Onyń ózi úlken jeńis. Múmkin keleshekte, qajet mamandardy bizdiń túlekterimizdiń arasynan tańdap alýǵa nazar aýdarylatyn shyǵar dep úmittenemin», deıdi Dáýletbek Raev.
Dıplomat-mamandardy daıyndaý isi eki túrli baǵytta jalǵasyp kele jatqany belgili. Alǵashqysy qazaqstandyq jáne sheteldik joǵarǵy oqý oryndarynda, ekinshisi L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııalyq ulttyq ýnıversıteti quramyndaǵy dıplomatııalyq akademııada júzege asýda. Bul derbes bilim ordasy emes, qurylymdyq bólimshe. Máskeý halyqaralyq qatynastar memlekettik ınstıtýty sııaqty dıplomat mamandardy daıyndaıtyn derbes qurylym bizde joq. Qazaqstannan shyqqan kásibı dıplomat Ǵanı Qasymov Máskeýdegi dıplomatııa ınstıtýty 1944 jyly Iosıf Stalınniń buıryǵymen ashylǵanyn, 1991 jylǵa deıin KSRO Syrtqy ister mınıstrliginiń balansynda bolǵanyn, ondaǵy oqý baǵdarlamasy aımaqtyq jáne memlekettaný – Taıaý Shyǵys elderi, Latyn Amerıkasy men Afrıka jáne QHR, Úndistan, AQSh baǵyty boıynsha daıyndalatynyn aıtady. Bir sózben aıtqanda, Reseıde aımaq jáne memleketaralyq baǵyttardaǵy syrtqy saıasat salasy mamandary bizdegideı uzaq ýaqyt Syrtqy ister mınıstrligi qabyrǵasynda emes, ınstıtýt qabyrǵasynda daıyndalady.
«Bir salaǵa baǵyttalǵan kásibı dıplomattardy daıyndaýdyń quny qymbat. Onda stýdent 2-kýrstan bastap alys-jaqyn shetelderdiń Syrtqy ister mınıstrlikteriniń ortalyq apparatynda tájirıbeden ótedi. Bul másele memleketaralyq kelisimder kezinde sheshimin tapqan. Eger, qazaqstandyq JOO Máskeý halyqaralyq qatynastar memlekettik ınstıtýtymen birigip mamandar daıyndaý týraly kelisimge kele alsa, bul – úlken jeńis. Biraq bul kúrdeli, eki el prezıdentteriniń kelisimimen sheshiletin másele. Qazaqstan, syrtqy saıasat salasynda eldiń múddesin saýatty jáne tabandy qorǵaý úshin bizdiń ózimizdiń derbes halyqaralyq ınstıtýtymyz bolýy kerek. Muny keshiktirýge bolmaıdy», deıdi Ǵanı Qasymov.
JOO túlekteri arasynan shetel tilin meńgergendi dıplomatııalyq qyzmetke tartý oń sheshim, biraq bul jetkiliksiz. Dıplomatııanyń tabıǵatynda tildi meńgerýden de mańyzdy qyrlar kóp. Solardyń ishindegi eń ózektisi – kelissózderdi júrgizý tásili, mámilegerlik qabileti. Prezıdentter kezdesýi kezindegi quny mıllıardtarǵa baǵalanatyn kelisimsharttar – dıplomattardyń eńbeginiń jemisi. Ǵanı Qasymov, osy tusta RF, QHR jáne Ortalyq Azııa elderi bizben kórshi bolǵandyqtan, bizdiń ulttyq múddemizdiń túıinin osy baǵytpen sabaqtastyrý mańyzdy ekenin aıtady. «Joǵaryda atalǵan eldermen bir kezderi bir memleket quramynda bolǵanymyzdy esten shyǵaryp, baılanystarymyzdy joǵary deńgeıde, alǵa júrgizýimiz kerek», deıdi Ǵanı Qasymov.
«Bizge tek Reseı baǵytynda emes, qyrǵyz, ózbek baǵyty boıynsha kásibı turǵyda dıplomattardy daıyndaý kerek. Bizde ondaı mamandar joq. Bizdiń JOO-lar Ortalyq Azııa baǵyty boıynsha mamandar daıyndamaıdy. Jekelegen baǵyttar boıynsha mamandar daıyndaý baǵdarsyz baǵytty betke alyp barady. Qytaı baǵyty endi ǵana qolǵa alyndy. Biraq bul memlekettiń ǵalamdyq saıasattaǵy ornymen jáne bizdiń ekonomıkadaǵy QHR úlesimen salystyrǵanda olardyń qatary az. Osylardy ortalyqtandyryp, bir júıege toptastyratyn kez keldi», deıdi Ǵanı Qasymov.
Qyrǵyzstanda Syrtqy ister mınıstrligine qaraıtyn T.Dıhambaev atyndaǵy Dıplomatııalyq akademııa, О́zbekstanda Álemdik dıplomatııa jáne ekonomıka ınstıtýty, Qytaıda memlekettik syrtqy ister ýnıversıteti jáne Beıjiń halyqaralyq qatynastar ýnıversıteti bar.
«Dıplomatııalyq akademııanyń jeke qurylym bolǵany dıplomatııa tabıǵatynyń jan-jaqty ashylýyna múmkindik beredi. OA-daǵy kórshilerimizdiń saıasatymen ulttyq múddemizdiń túıinin sabaqtastyryp, baılanystyra júrý mańyzdy. Bul másele bizde ǵana emes, sizderde de ózekti. Qazir ekonomıkalyq dıplomatııaǵa basymdyq bere bastaǵandar kóp. Kúni búginge deıin dıplomatııany tek saıasatpen baılanystyryp kelgen JOO-lar endigi jerde sabaq kestesin qaıta túzeýge týra keledi. Bul óte kúrdeli. Bul mindetti dıplomat daıyndaýdy qolǵa alý arqyly oryndaımyz», deıdi Alısher Faızýllaev.
Múmkin, bizge de osy máseleni qaıta oı eleginen ótkizýdiń kezi kelgen shyǵar. Sebebi qazir saıası emes, ekonomıkalyq dıplomatııanyń zamany. Ekonomıkany sıfrlandyrý kezeńinde dıplomatııanyń osy qyryna kóbirek mán bergenimiz jón bolar edi...
Gúlbarshyn SABAEVA,
jýrnalıst
ALMATY