Bıyl R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń qurylǵanyna 30 jyl tolyp otyr. Búginde Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy shyǵystaný salasynyń jetekshi ǵylymı zertteý ortalyǵyna aınalǵan ınstıtýt alys-jaqyn sheteldermen yntymaqtasyp, el tarıhyna qatysty qundy derekterdi zertteýmen aınalysyp keledi. Osy oraıda atalǵan ınstıtýttyń bas dırektory, belgili qytaıtanýshy ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Dúken Másimhanulymen shyǵystaný ǵylymynyń damýy týraly áńgimelesken edik.
– Dúken Másimhanuly, 30 jyl – shyǵystaný ǵylymy úshin úlken beles. Osy jyldar aralyǵyndaǵy ınstıtýttyń qalyptasýy men damýyna toqtala ketseńiz?
– Shyǵystaný ınstıtýtynyń qurylýy – Táýelsizdigimizdiń jemisi. Osy jyldarda memleketimiz Shyǵys elderimen dıplomatııalyq baılanysty ǵylymı turǵydan zerdeleý men shetel muraǵattaryndaǵy qazaq tarıhyna qatysty derekterdi zerttep, ǵylymı aınalymǵa engizýge basymdyq berdi. Úsh onjyldyqta ınstıtýt óz baǵdaryn berik ustanyp, qıyn kezeńdi eńserdi. Ǵalymdar zertteý jumysyn toqtatqan joq. 2022 jyldan bastap ǵylymǵa bólinetin qarjy ulǵaıdy. Sonyń nátıjesinde, ınstıtýt shyǵystaný ǵylymynyń jetekshi ortalyqtarynyń birine aınaldy. Irgeli ǵylymı mektep qalyptastyrdy. 2020–2026 jyldar aralyǵynda birqatar nysanaly qarjylandyrý baǵdarlamasy júzege asty. Onyń ishinde «Shyǵys elderindegi Qazaqstannyń syrtqy saıasaty», «Qytaıdaǵy túrkologııalyq derekter men zertteýler», «Vatıkannyń jáne Batys Eýropa elderiniń materıaldary boıynsha Túrki áleminiń erte jáne ortaǵasyrlyq tarıhy men mádenıeti», «Altynordadan keıingi qoǵamdardyń dástúri men mádenıeti» sekildi irgeli jobalar bar. Osy baǵyttarda ǵalymdar keıingi úsh jylda 270 ǵylymı eńbek jarııalasa, onyń 13-i monografııa men ǵylymı eńbekter jınaǵy. Jaryq kórgen ǵylymı maqala sany – 230, «Scopus» jáne «Web of Science» bazalarynda – 30, shetelderdiń ǵylymı basylymdarynda 35 maqala jarııalandy. Sheteldik jáne otandyq halyqaralyq konferensııalarda 200-den asa baıandama jasaldy. Instıtýtta qazir 60 qyzmetker jumys isteıdi, olardyń ortasha jasy 50-ge taıaý. Ǵylym doktory – 10, ǵylym kandıdaty – 16, PhD – 7. «Shyǵystaný» mamandyǵy boıynsha 12 doktorant bilim alyp jatyr. Bul kórsetkish ınstıtýttyń kadrlyq áleýetiniń jyl saıyn nyǵaıyp kele jatqanyn kórsetedi.
– Elimiz jańa tarıhı kezeńge aıaq basqan tusta shetel arhıvterinde saqtalyp kelgen qundy derekterdi elge qaıtarý isi qolǵa alynyp, jandana bastady. Osyǵan deıin qandaı jobalar iske asty?
– Shyǵystaný ınstıtýty shırek ǵasyrdan astam merzimde ulttyq tarıhı sanany jańǵyrtýǵa, shyǵys tilderindegi jazba muralardy zertteýge, elimizdiń Shyǵys elderimen aradaǵy saıası-ekonomıkalyq, tarıhı-mádenı baılanystardy zerdeleýge zor úles qosty. Akademııalyq zertteýlermen shektelmeı, mádenı-órkenıettik murany saqtaý men halyqaralyq ǵylymı keńistikke tanytýǵa baǵyttalǵan mańyzdy ǵylymı mektepke aınaldy. Tarıhymyzdyń aqtańdaq betterin bútindeýge atsalysyp, otandyq, sheteldik dalalyq jáne arheografııalyq ekspedısııalar nátıjesinde kóptegen qundy derekkóz elge ákelinip, ǵylymı aınalymǵa endi. Tyń zertteýler jaryq kórdi. Memlekettiń strategııalyq zertteýlerine atsalysyp, álemdik saıası úderisterdi baǵamdap, halyqaralyq ahýaldarǵa saraptama jasady. Baǵyt-baǵdar usyndy. Ulttyq tarıh pen mádenı murany zertteý men derektik bazasyn jasaý baǵytynda ınstıtýt ǵalymdary irgeli jáne qoldanbaly ǵylymı baǵdarlamalar aıasynda 100-den astam aýqymdy joba júzege asty. Memleket tarapynan ár jyldary júzege asqan «Mádenı mura», sondaı-aq, «Arhıv-2025», «Táýelsizdik bárinen qymbat» sekildi aýqymdy strategııalyq baǵdarlamalar sheńberinde shetelderde saqtalǵan jazba muralarymyz áli kúnge elge toqtaýsyz jetkizilip keledi. Qazir Uly dala tarıhy men mádenıetin júıeli zertteý maqsatynda «Arheografııalyq qaýymdastyq» qurylyp, «Shyǵys arheografııalyq ekspedısııasy» jumys istep jatyr. «Mádenı mura», «Qazaqstandyq shyǵystanýlyq zertteýler», «Qazaqstan jáne Shyǵys elderi», «Uly dala tarıhy men mádenıeti», «Qazaqstannyń epıgrafıkalyq eskertkishteri» ǵylymı serııalary aıasynda 100 shaqty kitap jaryq kórdi.
– Shyǵys elderimen ǵylymı baılanys qalaı damyp keledi?
– Táýelsizdikke deıingi eki jarym ǵasyr boıy qazaq halqynda Shyǵys elderimen derbes dıplomatııalyq baılanys bolǵan joq. Bes-alty urpaq «Qytaı», «Islam álemi» degen uǵymdardan múlde alshaq qaldy. Táýelsizdik alysymen bul elderdiń barlyǵymen dıplomatııalyq baılanys ornatý, olardyń tarıhyn, mádenıetin, mentalıtetin, ishki-syrtqy saıasatyn zertteý – birden kún tártibine shyqty. Shyǵystaný ǵylymyn barynsha jandandyrý – dostyq qarym-qatynasty damytýdyń, memlekettiń ulttyq qaýipsizdigin nyǵaıtýdyń, saýda-ekonomıkalyq, mádenı-gýmanıtarlyq baılanysty durys jolǵa qoıýdyń, shyǵys tilderindegi tarıhı derekterdi ǵylymı aınalymǵa engizýdiń jemisi. Instıtýt ǵylymı qyzmetiniń halyqaralyq deńgeıde tanylýynyń bir kórinisi – 2002 jyldan beri ınstıtýt janynda IýNESKO-nyń «Ǵylym jáne rýhanııat» kafedrasy jumys istep keledi. Keıingi jyldary ınstıtýttyń ǵylymı áleýeti halyqaralyq deńgeıge kóterildi. Sonyń aıqyn aıǵaǵy retinde Vatıkan, Italııa, Majarstan, Fransııa, Germanııa, ózge de Eýropa elderiniń, Túrkııa, Qytaı, Japonııa, Iran, Koreıa, Mońǵolııa qatarly elderdiń aıtýly ǵylymı ortalyqtarymen, ejelden kele jatqan tarıhy tereń oqý oryndarymen áriptestik baılanys ornady. Pensılvanııa ýnıversıteti (AQSh) ázirleıtin álemdik analıtıkalyq ortalyqtardyń «Go to Think Tank Index Report» reıtınginde Ortalyq Azııa jáne Kavkaz aımaǵyndaǵy jetekshi ǵylymı ortalyqtardyń biri retinde baǵalandy.
– Búginde álem syn-qater kezeńinde tur. Osy rette shyǵystaný ǵylymynyń órkenıetter yqpaldastyǵyndaǵy róli qandaı?
– Jalpy, «Shyǵys» uǵymyn – irgeli órkenıetter jıyntyǵy desek, shyǵystaný – tutastaı sol órkenıetterdi zertteıtin ǵylym. Shyǵystaný – Azııa men Soltústik Afrıka halyqtarynyń tili, tarıhy, ekonomıkasy, dini, fılosofııasy jáne mádenıetin keshendi túrde zertteıtin pánder jıyntyǵy. Onyń ishinde egıptologııa, arabtaný, ırantaný, túrkitaný, qytaıtaný, japontaný, únditaný sııaqty kóptegen jeke sala bar. Iаǵnı shyǵystaný – ondaǵan ǵylymı baǵyttyń jıyntyǵy. Jalpy, álemdik geosaıası jaǵdaı kúrdelene túsken saıyn elimizdiń Shyǵys elderiniń jaǵdaıyn tereń zerdeleýge degen strategııalyq qajettiligi de artyp otyr. Sebebi búgingi kúni Shyǵys elderi de ǵalamdyq saıası oıynnyń belsendi oıynshylaryna aınalyp otyrǵany belgili. Atap aıtqanda, arab ıslam álemindegi geosaıası jaǵdaı, Qıyr Shyǵystaǵy eki Koreıanyń qarym-qatynasy, Japonııa-Reseı-Qytaı, QHR-AQSh qarym-qatynasyndaǵy Taıvan máselesi, Úndistannyń ekonomıkalyq damýy men saıası belsendiligi, Ortalyq Azııa aımaǵynyń ıntegrasııasy men ondaǵy iri derjavalardyń múddeler toǵysy, Túrki áleminiń ıntegrasııasy sııaqty túıtkildi máseleler otandyq shyǵystaný ǵylymynyń tikeleı mindet-maqsatyn kúsheıte túsedi. Osy rette álemdik geosaıası ahýaldy zerdeleýde ǵalymdar Shyǵys elderimen ǵylymı baılanystardy damyta bermek.
– Qytaıtanýshy ǵalym retinde qytaıdyń ádebıeti men mádenıetin, sondaı-aq eki el arasyndaǵy tarıhı baılanysty zerttep kelesiz. Sondyqtan eki el arasyndaǵy yntymaqtastyq baılanysqa da toqtalyp ótseńiz?
– Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy qarym-qatynas – tarıhı tamyry tereń, kópqyrly jáne bolashaǵy zor baılanys. Saıası-dıplomatııalyq, qaýipsizdik ólshemi turǵysynan qarastyrsaq, eki el basshylary Qasym-Jomart Toqaev pen Sı Szınpınniń memleketaralyq kezdesýlerinde qol jetken yntymaqtastyq kelisimderi júıeli iske asyp keledi. Búginde eki eldi tek geografııalyq qana emes, myńjyldyqtar boıy qalyptasqan órkenıettik, mádenı jáne saýda baılanystary da biriktiredi. Uly Jibek joly dáýirinen bastaý alǵan ózara yqpaldastyq búgingi kúni jańa mazmunmen jalǵasyp keledi. Qazir eki el arasyndaǵy yntymaqtastyq strategııalyq seriktestik deńgeıine kóterilip, saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı salalarda turaqty túrde damyp otyr.
– Instıtýt ǵalymdary keıingi jyldary Vatıkan arhıvterinen túrkiler órkenıetine qatysty qundy derekterdi elge jetkizdi. Bul zertteýler qanshalyqty ǵylymı aınalymǵa endi?
– Vatıkan sapary – 30 jyldyq tarıhymyzdaǵy asa mańyzdy oqıǵalardyń biri. 2021 jyly Senat tóraǵasy M.Áshimbaevtyń Vatıkanǵa jasaǵan resmı sapary kezinde qazaq halqynyń arǵy-bergi tarıhyna qatysty arhıvtik qujattardyń kóshirmesin Qazaqstan ǵalymdaryna berý týraly Memleket basshysynyń ótinishin jetkizip, Rım Papasy Fransısktiń kelisimin alǵan bolatyn. 2022 jyly mamyrda Vatıkanǵa arnaıy baryp, Shyǵystaný ınstıtýty men Vatıkannyń Apostoldyq arhıvteri, Apostoldyq kitaphana basshylyǵymen áriptestik memorandýmǵa qol qoıý rásimine qatystym. Memorandým aıasynda qazaqstandyq ǵalymdarǵa Vatıkanda saqtalǵan sırek tarıhı qoljazbalarǵa erkin qol jetkizý múmkindigi berildi. Ári osy baǵytta «Vatıkannyń jáne Batys Eýropa elderiniń materıaldary boıynsha Túrki áleminiń erte jáne ortaǵasyrlyq tarıhy men mádenıeti» atty ǵylymı joba ázirlendi. 2024 jyldan beri ınstıtýt ǵalymdary Vatıkan arhıvi men kitaphanasynda birneshe márte ǵylymı issaparda bolyp, 40-shaqty mańyzdy derektik qujatty anyqtap, ǵylymı saraptaýdan ótkize bastady. Bul qujattar ortaǵasyrlyq túrki handyqtary bıleýshileriniń Rım papalarymen hat almasýlaryn, eýropalyq saıahatshylardyń jazbalaryn, dıplomatııalyq jáne saýda baılanystaryn qamtıdy. Eń mańyzdy tujyrym – Vatıkan muraǵattary túrkilerdi tek áskerı kúsh retinde emes, ekonomıkasy damyǵan, baı mádenıeti men tereń dástúrleri qalyptasqan órkenıet ıeleri retinde tanyǵan. Bul jańalyq tarıhymyzdy jańa kózqaraspen oqýǵa múmkindik beredi.
– Shyǵystaný ǵylymyn damytý maqsatynda joǵary oqý oryndarynda mamandar daıarlana bastady. Shyǵys álemin zertteıtin mamandar jetkilikti me?
– Elimizdegi shyǵystaný ǵylymynyń qalyptasýy álemdik úrdistermen sabaqtas órilgenin atap aıtýǵa tıispiz. Atap aıtqanda, álemdik shyǵystaný ǵylymy óziniń laıyqty baǵasyn alyp, gýmanıtarlyq pánder júıesinen ornyn bekemdep, HH ǵasyrdyń sońynda jandana bastady. Sonyń nátıjesinde 1989 jyly Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde shyǵystaný fakýlteti ashylyp, mamandar daıarlaýǵa kiristi. Bul otandyq shyǵystaný ǵylymynyń ınstıtýsıonaldyq negizin qalaǵan mańyzdy qadam boldy. Fakýltette arabtaný, ırantaný, túrkitaný, qytaıtaný, japontaný baǵyttary boıynsha mamandar daıarlanady. Qazir shyǵystanýshy jas mamandar Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, Abylaı han atyndaǵy Halyqaralyq qatynastar jáne álem tilderi ýnıversıteti, Nazarbaev ýnıversıteti qatarly birqatar oqý ornynda daıarlanady. Búginde bul úrdis arqyly elimizde kásibı shyǵystanýshy kadrlardy daıarlaý júıeli sıpat aldy. Demek qazir elimizde shyǵystanýshy mamandarǵa tapshylyq joq.
– Instıtýttyń ǵylymı-uıymdastyrýshylyq qyzmeti, ınfraqurylymyn jańǵyrtý, ǵylymı bedelin arttyrý baǵytynda qandaı nátıjege qol jetkizildi?
– Buryn keńestik kezeńde ǵylymı ınstıtýttardyń negizgi qyzmeti tek akademııalyq zertteýler júrgizýmen shektelse, qazirgi zamanda ǵylymı ortalyqtar halyqaralyq ǵylymı keńistikke shyǵý, sıfrlandyrýdy engizý, ǵylymı nátıjeni qoǵamǵa taratý, ǵylymı dıplomatııany damytý sııaqty mindetterdi qatar alyp júredi. Osy turǵydan alǵanda, ınstıtýt zertteý ádisnamasyn ózgertýden bastap, zertteý nysanyna pánaralyq órister ashý, ǵalymdardyń belsendiligi men ujymnyń halyqaralyq bedelin kóterýge baǵyttalǵan keshendi jumysty iske asyryp jatyr. Eń aldymen, ınstıtýttyń ǵylymı zertteý jumysy jańa sapalyq deńgeıge kóterildi. Keıingi bes jyl ishinde ınstıtýtta baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý jáne granttyq qarjylandyrý sheńberinde ondaǵan ǵylymı joba júzege asty. Keıingi bes jylda 20 shaqty monografııa, júzdegen ǵylymı maqala jáne analıtıkalyq eńbek jaryq kórdi. Ekinshi mańyzdy baǵyt – ǵylymdy sıfrlandyrý jáne derekter bazasyn qalyptastyrý. Instıtýttyń úsh tilde jumys isteıtin veb saıty iske qosyldy. Ǵylym jáne joǵary bilim salasynda capany qamtamasyz etý komıteti usynatyn ǵylymı basylymdar tizbesine enetin «Qazaqstan shyǵystanýy» atty elektrondy ǵylymı jýrnaly álemdik ǵylymı ortaǵa jyldam tanyldy. Qazirgi kezde jýrnalǵa ǵalymdar materıaldaryn jarııalap turady. Úshinshiden, ınstıtýttyń halyqaralyq ǵylymı baılanysy aıtarlyqtaı keńeıdi. Keıingi bes jylda ınstıtýt álemniń 40-tan asa jetekshi ǵylymı ortalyqtarymen yntymaqtastyq ornatty. Atap aıtqanda, Japonııanyń Toıo býnko memlekettik arhıvimen, Tokıo shet tilder ýnıversıtetimen, Qytaıdyń Shańhaı, Shaansı, Ýhan, Beıjiń ýnıversıtetimen, QHR №1 arhıvimen, QHR Gýmanıtarlyq ǵylymdar akademııasymen, Ázerbaıjan UǴA, Irannyń Allame Tabatabaı, Pákistandaǵy Islamabad halyqaralyq ıslam jáne Italııanyń Sapıensa ýnıversıtetterimen, Vatıkannyń apostoldyq arhıvimen jáne kitaphanasymen, Túrkııa, Reseı, Qyrǵyzstan, Mońǵolııa, Qyrǵyzstannyń jetekshi joǵary oqý oryndary, irgeli ǵylymı ortalyqtarymen baılanys ornady. Tórtinshiden, ınstıtýt ǵylymı dıplomatııa men qoǵamdyq ǵylymdy damytý baǵytynda da belsendi jumys júrgizip keledi. Besinshiden, ınstıtýtta ǵylymı kadrlardy daıarlaý isi jolǵa qoıylǵan. Instıtýt Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetimen birlesip magıstratýra men doktorantýra baǵdarlamalaryn júzege asyryp, jas ǵalymdardy daıarlaý isin júıeli túrde júrgizip jatyr. Nátıjesinde, keıingi jyldary birneshe magıstrlik jáne doktorlyq dıssertasııa qorǵalyp, jańa ǵylymı býyn qalyptasyp keledi.
– Instıtýt ǵalymdarynyń aldaǵy jospary men jobalary týraly aıtsańyz?
– Qazirgi álemdik geosaıası jaǵdaı aldymyzǵa jańa mindetter qoıyp otyr. Japonııa, Vatıkan men Batys Eýropa muraǵattarynan bastalǵan arhıvtik izdenisterdi tereńdete túsetin bolamyz. Japonııa arhıvterinde Alash arystarynyń hattary, japon saıahatshylary men zertteýshileriniń Ortalyq Azııa týraly jazbalary, eski túrikshe, uıǵyrsha, shaǵataısha, mońǵolsha derekter saqtalǵan. Osy baǵaly materıaldardy ǵylymı aınalymǵa engizý josparly júrgizilmek. Qytaı, Iran, Arab elderi, Ońtústik jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa elderin zertteýler jalǵasyn tabatyn bolady. Aldaǵy ýaqytta tıisti mınıstrliktiń qoldaýymen ınstıtýt bazasynda dıssertasııalyq keńes ashylyp, ınstıtýtqa jumys alańy jetkilikti jańa ǵımarat bólinse, nur ústine nur bolar edi. Jas mamandardy sheteldik jetekshi ortalyqtarmen birlesip daıarlaý, ǵylymı kadrlar isin jandandyrmaqshymyz. Memleket qoldap otyrsa, ǵylymnyń da, ǵalymdardyń da múmkindigi artyp, ınstıtýttyń san-salaly qyzmeti jyldan-jylǵa nátıjeli bola bermek. Instıtýttyń negizin salyp, joqtan bar jasap, ǵylymı mektepterin qalyptastyryp ketken barlyq ardager ǵalymǵa alǵystan basqa aıtarymyz joq. Aldaǵy jyldary da ujymymyz bilikti jas ǵalymdarmen tolyǵyp, otandyq shyǵystaný ǵylymyn bıik belesterge kóteredi dep nyq senimmen aıta alamyn.
– Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken –
Elvıra SERIKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»