Áziret sultan álemi

Al endi birinshi máselege toqtalaıyq. Biz Abaı, Shákárim sııaqty oıshyldardy qazaq halqynyń maqtanyshy retinde qabyldap úırendik. Abaı dese, qazaq, qazaq dese, Abaı elesteıdi degendeı. Biraq Qoja Ahmet Iаsaýıge kelgende buqara halyqtyń tanymy áli buldyr. Onyń aty atalǵanda kópshiliktiń kózine arab pen parsy tilin yǵystyryp, túrki tilinde hıkmet taratqan aqylman abyz nemese 99 myń mashaıyq, 12 myń hanzadanyń rýhanı ustazy emes, esil ómirin jer astynda ótkizgen dárýish qana elesteıtin sııaqty. Bul – ult tulǵasynyń beınesin qasaqana kómes­kilendirý jumysynyń nátıjesi. Shyn má­ninde halqymyz  Muhammed paıǵambar­dan keıin Qoja Ahmet Iаsaýıdiń esimin ataıdy. О́ıtkeni túrkiler ıslamdy arab­tar arqyly emes, Áziret sultannyń hıkmet jyrlary arqyly qabyldady. Iаsaýı­diń «Meniń hıkmetterim pármen-subhan, oqyp bilgenge bar maǵynasy Quran» deıtini sodan. 

Iаsaýıdiń qazaq halqynyń maqtany­shy bolatyn bir dáleli – hıkmetterdiń qazaq poezııasymen tabıǵı qabysyp, halyqtyń kórkem oılaý júıesine sińip ketýi. Fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, ıasaýıtanýshy Bolat Qorǵanbek keltirgen derek osyny naqty aıǵaqtaıdy. «Qazaq poezııasynda negizinen eki for­ma qalyptasqan. Biri qara óleń, biri jyr úlgisi. Ekeýiniń de ózine tán turaqty ólshemi bar. Qara óleńde sońǵy býnaq 4 býynǵa negizdelse, jyr úlgisinde de sońǵy býnaq 3 býynmen aıaqtalady. Osy poetıkalyq qurylym Qoja Ahmet Iаsaýı hıkmetteriniń de negizgi formasyn quraıdy. Basqa halyqtardyń aýyz ádebıetinde mundaı dástúr kezdespeıdi. Bul qubylys qazaq jurtynyń Iаsaýı hıkmetterin poezııalyq úlgi retinde qabyldap, ony uzaq ýaqyt boıy sanasynda saqtap kelgenin ańǵartady. Iаsaýı hıkmetteri XII ǵasyrda dúnıege kelip, hatqa túsken XV ǵasyrǵa deıin ne­gi­zinen aýyzsha taraǵany belgili. Osy kezeńderde qazaq halqynyń negizin qu­raǵan rý-taıpalardyń ádebıeti de jazba emes, aýyzsha sıpatta órbidi. Qazaq handyǵy qurylǵannan keıin de bul úrdis jalǵasyn taýyp, halyqtyń kórkem sóz murasy aýyzsha dástúr arqyly saqtalyp otyrdy», deıdi ǵalym.

Kelesi áńgime «Áýlıeler sultany­nyń» zerttelip, dáriptelýine qatysty. Qoja Ahmet esimi eń alǵash Máshhúr Júsip Kópeıulynyń shyǵarmashylyǵynan, Júsipbek Aımaýytuly men Mirja­qyp Dýlatulynyń maqalalarynan kórinedi. Al onyń murasyna qatysty irgeli eńbekterdi H.Súıinshálıev, Á.Qońyratbaev, M.Jarmuhameduly sııaqty ǵalymdardan kóremiz. Al «Dıýanı hıkmettiń» ǵylymı aınalymǵa engen alǵashqy qazaq tilindegi aýdarmasy – 1901 jyly Qazan baspasynan shyqqan Mańǵyshlaý Tynyshlyqulynyń eńbegi. Biraq bul tárjime kásibı aýdarma talaptaryna sáıkes kelmeı, aınalymǵa túse qoıǵan joq. Sodan beri jıyrmadan astam aýdarma nusqasy jasaldy. Solardyń ishinde kóp elenbeı qalǵan tárjiman – Syrash Bıtenov edi. Bul adam Iаsaýı hıkmetterin eń alǵash qazaq tiline qalyptaǵan jandardyń biri. Mamandyǵy – kenshi. Týyp-ósken jeri Qyzylordanyń Qazaly aýdanynan. 1961 jyly Qaraǵandynyń shahtasyna jumysqa turyp, sonda qalyp qoıǵan. Al kóne mátinderge áýestiginiń syry óziniń kúndeliginde aıtylady. «Kenshi bop júrgen kezimde bir úlken kisi Qurandaǵy bir sózdi túsinbeı, «maǵynasyn bilip bershi» dep meni meshitke jumsady. Mine, meniń ǵylymǵa degen qushtarlyǵym osy sátten bastaldy. Sodan bir aptada arab qarpin  úırenip aldym. Sóıtip júrgenimde Atanyń hıkmeti qolyma túse ketkeni. Endi ony qalaı oqý kerek? Eshkim eski túrkishe bilmeıdi. Sosyn onyń  amalyn izdep, aqyry taptym. Almatydan shyǵatyn uıǵyrdyń «Iаna haıat» degen gazetin, qyrǵyzdyń «Alatoo», ózbektiń «Sharyk juldyz», tatardyń «Qazan otlary» degen jýrnaldaryn jazdyryp alyp oqydym. Osylardy oqı-oqı tilimdi jattyqtyrǵan soń «Dıýanı hıkmetti» oqyp qarasam, eski túrik tili degenimiz osy tilderdiń túp tórkini eken», deıdi S.Bıtenov. Osy tusta Iаsaýı tili qazaq tilinen alshaq degen uǵym qalyptaspaýy kerek. Aýdarma avtorynyń ana tili – qazaq tili bolǵandyqtan hám ony jetik biletindikten, týystas tilderdegi ortaq sóz qoldanystardy meńgergisi kelgenin este ustaý kerek. Áıtpese, Qoja Ahmet Iаsaýı shyǵarmalaryn birjola ózbek, tájik, uıǵyr tilderine ıtere salǵysy keletinder kezdesedi. Bul durys emes. Kezinde muny Rábıǵa Syzdyqova «Iаsaýı hıkmetteriniń tili» eńbeginde jazǵan bolatyn. Sóıtip, Iаsaýıdiń 148 hıkmetin aýdarǵan Syrash Bıtenov 1987 jyly «Ortalyq Qazaqstan» gazetiniń redaksııasyna kelgen. Redaktor Nurmahan Orazbek keńestik júıege qaramastan, táýekel dep Iаsaýı hıkmetterin gazetke jarııalap jiberedi. Sol hıkmetterdi gazetke qalyptaǵan jýrnalıst – belgili aqyn Ońaıgúl Turjan edi. Keıin ol áýlıeniń hıkmetin aýdarǵan kenshiden suhbat ta alǵan.

Iаsaýı hıkmetterin aýdarǵan taǵy bir qalamger – belgili dramatýrg Qaltaı Muhamedjanovtyń týǵan aǵasy Ábı Muhamedjanov. Bul kisilerdiń ákeleri óte taqýa adam desedi. Balalaryna dinı esim bergen. Qalıollasy – Qaltaı, Ábıbollasy – Ábı, Ibrahımi – Qyrǵyzbaı atanyp ketken. О́mirin din jolyna arnap Áziret Sultannyń «Dıýanı hıkmetin» toǵyz jylda aýdaryp shyqqan. Bul aýdarmanyń sapasy men ǵylymı qundylyǵy týraly bizdiń «Egemen Qazaqstanda» jazylǵan edi. Shyǵys ádebıetin qanyp ishken Qaltaı Muhamedjanovtyń týǵan aǵasynyń dindarlyǵy men eski mátinderge júıriktigi kózkórgen zamandastarynyń esteliginde tur.

Iаsaýı hıkmetteriniń ózge tilderge aýdarylýy da onyń murasynyń aýqy­myn ańǵartady. Alaıda bul baǵyttaǵy eńbekter kóp emes. HH ǵasyrdyń basynda Tashkentte N.Lykoshın keıbir hıkmetterdi orys tiline aýdaryp jarııalaǵan. Keıin Adelına Adalıs, Vladımır Iýdın sekildi zertteýshiler jekelegen hıkmetterdi tárjimalap, ǵylymı aınalymǵa engizdi. Al 2000 jyly Naǵıma Saǵyndyqova 149 hıkmettiń orys tilindegi nusqasyn usyndy. Ol ortaǵasyrlyq sopylyq mátindi ózge tilge jetkizýdiń kúrdeliligin atap ótip, negizgi mazmun men stıldi saqtaýǵa aıryqsha mán bergenin jazady.

Keıingi jyldary bul baǵyt jańa serpin aldy. Máselen, aýdarmashy Alekseı Kýrpıakov jetekshilik etken top «Dıýanı hıkmettiń» alǵashqy 85 hıkmetin orys tiline poetıkalyq ólshemin saqtaı otyryp aýdardy. Úsh jylǵa sozylǵan bul eńbek barysynda túpnusqadaǵy 12 býyndy yrǵaqty jetkizýge erekshe kóńil bólingen. Degenmen Iаsaýı murasyn jahandyq deńgeıde tanytý úshin hıkmetterdi aǵylshyn tiline sapaly ári júıeli aýdarý máselesi kún tártibinde tur. Sebebi aǵylshyn tili arqyly bul rýhanı qazyna álemdik ǵylymı qaýym men keń oqyrmanǵa jol tartady. Sondyqtan bolashaqta Iаsaýı hıkmetterin túpnusqaǵa barynsha jaqyn, kórkemdik qýatyn saqtaı otyryp aǵylshyn tiline tárjimalaý – mańyzdy mindetterdiń biri.

Búgingi qoǵam aqparatty kóbine kıno men serıal arqyly qabyldaıdy. Sondyqtan Qoja Ahmet Iаsaýı ómiri men ilimin zamanaýı tilde sóıletetin tarıhı fılmder men sahnalyq qoıylymdar qajet. Bul turǵyda túrik aǵaıyndar alǵa shyǵyp, 2021 jyly Iаsaýı týraly serıal túsirip úlgerdi. Al bizde qadaý-qadaý derekti fılmder túsirilgenimen, kórkem fılm túsirilgen joq. Teatrlarda da sol jaǵdaı. Jer-jerdegi avtorlardyń óz yjdaǵatymen Iаsaýı týraly pesa jazylǵanyn estımiz. Biraq olardyń keń aýqymda sahnalanyp, turaqty repertýarǵa enýi júıeli sıpat alǵan joq. Osy rette Premer-mınıstrdiń orynbasary – Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva aqpan aıynda «Dramatýrgter men rejısserlerdiń nazaryna» dep, ulttyq mádenı murany álemdik deńgeıde tanytatyn spektaklderge suranys baryn atap ótken edi. Bul bastamalar Iаsaýı taqyrybyna qa­lam tartam degen shyǵarmashylyq ıele­ri úshin naqty múmkindik bar ekenin kórse­tedi. Endeshe, endigi mindet – sol múmkin­dikti mazmuny tereń, kórkemdik deńgeıi bıik týyndylar arqyly kádege jaratý.

Bul baǵytta jańa medıanyń múm­kindikteri de nazardan tys qalmaı otyr. Máselen, «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıi janynan «Ǵylymı jarııalanymdar jáne medıa kommýnıkasııa» bólimi qurylyp, Iаsaýı ańyzdaryn jasandy ıntellekt kómegimen mýltfılm formatyna kóshirý jumysy bastalǵan. Qazirdiń ózinde tórt ańyz daıyndalǵan. Bólim basshysy Álııa Beldibekova ázirge tórt ańyz daıyndalǵanyn aıtady: «Iаsaýı murasyn JI arqyly nasıhattaý óte sátti joba. Qaralym artty, qyzyǵýshylyq kóbeıdi. Biz osylaı júzge jýyq ańyzdy mýlt­fılm formatynda jasaýdy jos­parlap otyrmyz. Sonymen qatar Iаsaýı hıkmetterin balalarǵa túsinikti tilde jetkizetin medıa joba ázirleýdi kózdep otyrmyz», deıdi.

Iаsaýı oqýlarynyń turaqty ótkizilip turýy – quptarlyq is. Jastaıynan hıkmetpen sýsyndaǵan urpaqtyń rýhanı irgesi berik bolady, ómirlik baǵdarynda da adasýy sırek. Mundaı tárbıe adamnyń ishki ımmýnıtetin kúsheıtip, syrtqy yqpaldarǵa qarsy tura alatyn tanym qalyptastyrady. Alaıda Iаsaýıdi nasıhattaý naýqanshyldyqqa ulasyp, onyń murasyn tek maqtannyń quralyna aınaldyryp almaý mańyzdy. Ol úshin Qoja Ahmet Iаsaýı iliminiń tereń rýhanı álemine boılap, mazmunyn túsinip qabyldaý qajet. Sonda ǵana onyń ádebı de, mádenı de máni tolyq ashylady.