Qudaıǵa shúkir, qazir baılar baıyǵan saıyn baıyp, dúnıeleriniń esebine jete almaıtyn jaǵdaıǵa jetti. Buǵan qýanbasaq, qyzǵanysh degen ishmerezdik, qolymyzdy júrek tusyna qoıyp aıtaıyn, bizden tabylmaıdy endi.
«Bermese de baı jaqsy, jemeseń de maı jaqsy». «Elde bolsa eringe tıedi» degendi de mise tutamyz. О́kinishtisi sol, búginde ishine maı baılanǵandar Shyǵaıbaı, Qarabaılaryńyzdy jolǵa tastap ketip júr. Ilýde bir bolmasa, baıshykeshter jarly-jaqybaıǵa, kedeı-kepshikke qol ushyn sozypty degendi estimeısiz. Estiseńiz de, kez kelgen adamnyń dýanaǵa ustata salar tıyn-tebenindeı birnárseni tastaı salǵanyn estısiz. Tipti aıtýǵa turmaıdy. Sonysyna qaramaı túımedeı tirligin taýdaı etip kórsetýge tyrysatyndaryn qaıtersiz. Bir «jomarttardy» bilemiz. Jyl saıyn jańa oqý jyly qarsańynda jetim balalarǵa kıim-keshek ápergensıdi. Mundaıda ol BAQ ókilderin shaqyrýdy da umytpaıdy. Sodan soń ony qolyńyzǵa maısham alyp tappaısyz. Tyrp etpeı jatyp alady. Jazdaı qoń jınap, qystaı barmaǵyn soryp jatatyn aıý sııaqty. Mundaılarǵa ne deýge bolady?
Búginde adamdar arasynda ashkózdik degen aýrý barynsha dendep barady. Baıyǵan ústine baıysam, tolǵan ústine tolsam degen álde kedeı jalmańdaǵan, ashkózdene alasurǵan bireýler. Qashan toıady? Qashan ashkózdigin tyıady? Bir Qudaıǵa ǵana aıan. Qazaq baı-manaptary men shirengen sheneýnikteri jıǵan-tergenderin o dúnıege ózderimen birge alyp ketetindeı ash keneshe jabysyp ajyraǵysy kelmeıdi. Olar úshin baqyt degen baılyq qana tárizdi.
Múmkindikteri bola tura baılyqqa umtylmaǵandar, qolynda bardy ózgege bólip bergender qazaqta da kóp. Men sonyń shyrqaý shyńynda qazaq halqynyń dara da aıaýly perzenti Dinmuhamed Qonaev tur dep sanaımyn. Talaı jyl el basqardy. Zeınetkerlikke shyqqanda memleket esebinen berilgen tórt bólmeli páterinen basqa dúnıesi bolmaǵan. Máskeýdiń mysyqtileýli mystandary indete kelip tergep-teksergende bir tıyn da artyq dúnıe jımaǵany belgili bolyp, ózderi sońynda keshirim surap qutylǵanyn bilemiz. Dinmuhamed atamyz akademık esebinde memleket esebinen bólinetin jalaqysyn balalar baqshalaryna aýdaryp otyrǵanyn da kezinde kitaptardan oqyp bildik. Ne degen tazalyq! Ne degen ımandylyq! Ne degen adaldyq!
Qytaıdyń 38 jastaǵy iri kásipkeri Lıý Szınchong mýltımıllıoner edi. Ol bir-aq kúnde bar baılyǵynan jerinip shyǵa keldi. Sóıtip bar dúnıe-múlkinen bas tartty. О́zi qarapaıym lashyqqa kóship bardy. Onyń mundaı qadamǵa barýyna dosymen birge saıahattap júrip jol apatyna túsýi sebep bolǵan kórinedi. Búginde Lıý Szınchong qarapaıym lashyqta turyp, ǵumyr keshýdi asqan baqyt dep sanaıdy. Lıý jol apatynan keıin býddıstik fılosofııany oqýǵa birjolata den qoıady. Bul ǵylym materıaldyq jaǵdaı adamǵa kóp qaıǵy-qasiret ákeledi dep úıretetini belgili. Osynyń nátıjesinde ol el qatarly qarapaıym ómir súrýdi qalady.
«Men barlyq dúnıe-múlkimdi taratyp berdim. Onyń ishinde 8 avtokólik, jekemenshik úı, qala syrtyndaǵy han saraıyndaı ǵımarattarym boldy. Qazir men kishkentaı lashyq satyp alyp, sonda turyp jatyrmyn. Bul jerde men dinı mátinderdi oqımyn», deıdi ol.
Sıýn Shýıhýa degen qytaı azamaty óziniń týǵan aýylynda qaıyrymdylyq isterge bilek sybana kirisip ketipti. Ol kindik qany tamǵan aýylyndaǵy qulaǵaly turǵan eski úılerdi traktormen súrdirip tastap, barlyq turǵyndaryna sý jańa baspana saldyryp bergen. Jomarttyq dep osyny aıtar bolar!
Kúni keshe telearnalardan Qyzylorda qalasynda atam zamanǵy kóp qabatty úıdi kórsetti. Turǵyndary kóship keteıin dese, barar jer, basar taýy joq. Al bıliktegiler óz qotyrlaryńdy ózderiń qasyńdar dep miz baqpaıdy. Almaty jaqta da osyndaı oqıǵa boldy. Tipti bir otbasynyń mal qorasynda turyp jatqanyn kórsetti. Shymkent mańaıynda alty-jeti balasy bar bir jesir kelinshek bireýdiń qulaıyn dep turǵan kepesinde ómir súrip jatqanyn da telearnalardan kórip-bildik. Bul kelinshek aıtýǵa aýyz barmaıtyn jaman keselmen syrqattanady eken. Sonysyna qaramaı, balalaryna tamaq taýyp berý úshin jantalasyp júr. Kórip otyryp kóńil qulazydy. Kúresýge dármen joq. Jalańaıaq jýrnalıspiz. Qolymyzdan kelse, osyndaı múminderge shaıla da bolsa turǵyzyp bergiń keledi-aq. Biraq búginde 8 sotyq jer alý aspandaǵy Aıdy alýdan qıyn bolyp tur. Júreginde meıirim oty sónbegen jan-aý dep áldekimderge aıtyp ta kórdik. «Qaı jetimdi jarylqaı beremin» dep qolyn bir-aq siltedi. Áne, bizdiń baı-baǵylandar óstedi. Jıǵan dúnıelerin kórtyshqan sııaqty inderine tasıdy. Qoldarynan kelgender, esebin tapqandar aqshalaryn, basqalaryn shetelderge jóneltedi. Tipti sheteldiń qaı bankinde qansha qarjysy bar ekenin «umytyp» qalatyndar da bar. Bularǵa ne aıtarsyz? Qazaqty bir qurtsa osy ashkózdik, qanaǵatsyzdyq, toıymsyzdyq qurtady. Ury-qary jaılaǵan eldiń erteńi bulyńǵyr. Muhammed paıǵambarymyzdyń «Bir jetimniń basynan sıpaǵan janǵa jeti peıishtiń esigi ashyq» degenin nege umytyp kete beremiz?
Keshegi jaýgershilik zamandarda babalarymyz jetim-jesirin qańǵytqan joq. Muny tarıhtan jaqsy bilemiz. Myna jaqtan jaý antalap turdy. Ana jaqtan dushpandar jerimizge suǵyna kirdi. Mine, osyndaı alasapyran kezde de babalar el birligin jadynan shyǵarǵan joq. Urysa júrip, julysa júrip, soǵysa júrip el qorǵady, eshkimdi de alalaǵan joq. Alalaý, bólekteý, ydyratý, jaý joq jerden jaý tabý keıin bastaldy. О́ziniń jeke múddesi úshin baýyryn da aıamaıtyn qatygezder kóbeıdi. Mıllıardtardy juǵynyna juq kórmeıtin ashqaraqtar molaıdy. Bulardan qandaı jaqsylyq, meıirimdilik kútýge bolady? Olar ult múddesi úshin kúrese ala ma? Mundaı ashkózdilik meńdep turǵan qoǵamdy izgilik nurymen sýarmasa, erteńimiz qarańǵy.
Qazir baıyǵandardyń kópshiligi halyq qalaýlysy atanbaqqa talpynady. Nege? О́ıtkeni depýtat mandaty olarǵa úlken qalqan. Bıznesterin qorǵaıdy, bıliktiń marapattaryna ıe bolady, úlken astaýlardan as ishedi. Osyndaı baqaıeseppen depýtattyqqa bir qol jetkizip alǵan soń saılaýshylaryn tars umytatyndardy da kórip júrmiz. Keshegi jastyq bolyp ıilip, kórpe bolyp jaıylyp júrgen «ıgi jaqsyny» tanymaı qalasyń. Is bitken soń «mańǵyt, aýyzyna sańǵyt» dep jaıyna ketedi. Olar jetim-jesirlerge qaraılasý bylaı tursyn, esiginen syǵalatpaıdy. Biren-sarany bolmasa jetim-jesirge úı áperipti degendi estı qoımaımyz. Munyń ornyna «oıbaı, nesin aıtasyz, sheteldiń pálen degen ánshilerin toıyna shaqyryp, dollardy sýsha shashypty», «toıynda pálenbaı dollardyń tortyn jasatypty» degenderdi estısiz. Búginginiń baılary kókparshy bolyp aldy shetinen. Kókpar berip, dodaǵa birneshe mashına tigip jatady. Attaryń osylaı aspandatady. Budan qoldary bosasa baıaǵyda ólip, súıegine áldeqashan qyna bitip ketken «uly» babalaryna as beredi. Artynsha osy babasynyń atyna kóshe beriledi. Esimin el estimegen batyrlar kóbeıdi búginde. Olarǵa kesene, eskertkish turǵyzyp áýre bolyp jatqan bir jurt. Iаpyraı, qaıda baramyz? Rýhanı jańǵyrý degenimiz osy ma?
Menińshe, dál qazirgi jaǵdaıda shekten tys baıyp ketkenderdi Úkimet arnaıy tizimge alýy kerek. Olardy baılyǵynyń bir bóligine jarly-jaqybaıǵa turǵyn úı salyp berýge mindetteý qajet. Qazir baspanaǵa qol jetkize almaı otyrǵan kedeıler kóp. О́z elinde, óz jerinde bireýdiń bosaǵasynda júrgen halyq ekeý bolsa biri – qazaq. Bireý bolsa naǵyz sonyń ózi. Mundaı soraqylyqty basqa elderden tabýyńyz qıyn. Iаpyraı, qalaı ǵana yntymaǵy jarasqan el bolamyz?
Qazaq baılary ashkózdilikten arylmaı el bolýymyz kúmándi. Talaspaımyz, qyzǵanbaımyz, baı bol, baqytty bol. Biraq baı bolýǵa túrli kedergiler qolbaılaý bolǵan qandasyńa kómek berýdi de umytpasańshy. Adamnyń meıirimi júreginde. Júregińe úńil. Aqyretińdi oıda. Erteń ana dúnıege baılyǵyńdy arqalap kete almaısyń. Ras, urpaǵyńa qalar. Biraq atam qazaq «ákeniń maly ulyna mal bolmaıdy» dep tekke aıtpaǵan.
Shyǵys shynarlarynyń biri Rýdakıdiń myna rýbaıy ashkóz alarmandarǵa arnalǵan sııaqtanady maǵan.
Jahandy jarqyratqan alaýlary,
Qanshama jasampaz da kirdi kórge,
Qaldy artta gúl jamylǵan alańdary.
Qolynda bári bolǵan bekteriń de,
Jamylyp tek kebinge ketpedi me?
Sondyqtan Izgilikti iske umtyl,
Baılyqqa jetkenin ne, jetpediń ne?!
Iá, izgilikti iske umtylmaı, adasqanymyz adasqan. Qansha jerden baı-baǵylan bolǵanyńmen, júregińde izgilik sáýlesi bolmasa, túptiń túbinde tabar «tabysyń» – Tozaq!
Alash ardaqtylarynyń biri Mirjaqyp Dýlatuly «Adamnyń aldymen adam sıpaty bolýy shart. О́zinen basqanyń tilegin tileı almaǵan, aryn, ımanyn jeke basynyń paıdasy úshin qysqa kúnde qyryq satatyn soǵylǵandardan qany tamyp turǵan ultshyl artyq», degen eken. Iá, el tilegin tileı almaıtyndardan arylýymyz kerek. Taǵy da Mirjaqypqa júginelik: «Qaı istiń bolsa da negizi túzelmeı ózi órkendemek emes, kóshtiń beti túzelmeı boljaýly jerge jetpek emes». Elimizdiń boljaýly jeri, Qudaıǵa shúkir, shyrqaý shyńda. Endeshe, kóshtiń betin túzeıik. Ashkózdilikten, ashqaraqtyqtan, toıymsyzdyqtan arylaıyq. Osy rette súıikti paıǵambarymyz Muhammedtiń «ózi toıyp, kórshisi ash otyrǵan jan musylman emes, onyń aqyrette barar jeri – tozaq» degeni esten shyqpaǵany abzal.
Sabyrbek OLJABAI, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi