Raıymbek aýdanyndaǵy Sarybastaý aýylynyń soltústik jaǵynda Shartas degen jer bar. Shartas bul aýyldan onsha alys emes, bar bolǵany shamamen alty-jeti shaqyrym shamasyndaı ǵana jerde. Shyǵysynda Úısin taýynyń úlken jotasy jatsa, soltústiginde Esekartqan taýy. Bulardyń ortasynda erekshe tartyp alaqandaı jerdi alyp, sizdi qyzyqtyrǵan Shartas kórinedi.
Bul jóninde «Qazaqstan ǵylymy men joǵarǵy mektebi» basylymynyń jaýapty hatshysy qyzmetin atqarǵan dosymyz Jeksen Alpartegi bylaı baıandaıdy: «Bul ǵajaıyp kórinisterdi men 1961 jyly kórgenmin. Ákemiz Shartastyń janynda mal baǵyp jaz boıy otyrdy. Biz taý tastaryna shyǵyp júrip, úńgirlerge de kiretinbiz.Bir úńgirdiń qabyrǵalary shirkeý tárizdes bolyp kelse, zymyran qustyń keskinimen qatar bir-birine aıbat shekken arystandardyń beınelerin jáne jan-janýarlardyń da sýretterin kórgen edik.
Al onyń tómengi jaǵyndaǵy bir jalpaq tasta adam judyryǵy sııatyn tesik ta bar edi.Ol týraly úlken kisiler: «Kezinde bul tesik tasqa Manas batyr atyn baılapty. Aty óte aqyldy bolypty, jaıylymǵa jiberilgende Tekesten sý iship, Tuzdykóldiń tuzyn jalap qaıtady eken» degen áńgime aıtatyn.Al soǵan taıaý jerdegi ústel tárizdi tas ta óziniń ereksheligimen tańdandyratyn.
Ústel bolǵanda kádimgi tórt buryshty, ústi tep-tegis tas. Taýdyń eteginen joǵary bıiktegen saıyn tastar bir-birine mingesken kúıde taýdyń basyna deıin jalǵasa beretin. Olar qoldan jasalǵan músinderge kóbirek uqsasa, shoqpar tárizdes, búrkit beıneli, keıbiri adamǵa da uqsaıtyn tastardy kórip, qyzyǵýshy edik. Taýdy asyqpaı aralap kórgen adam munda kóp syrǵa qanyq bolary sózsiz»-deıdi avtor «Ǵıbrat» degen kitabynda.
Al Shoqan eńbekterinde ǵalym bul óńirge 1856 jyly tamyz aıynda polkovnık M. Homentovskıı basqarǵan orys áskerı-ǵylymı ekspedısııanyń quramyna Shelek jaqtan qosylǵanyn jazǵan. Ekspedısııa Ystyqkól men Kúngeı Alataýynda bolyp, budan keıin ataqty Shalkóde jaılaýyna aıaldaǵanyn bilemiz.
Quramynda júzden astam adamy bar ekspedısııa jer sheneýshi topograftardyń bastyǵy Iаnovskıı men Jetisýdy jaqsy biletin aýdarmashy Bardashov, shekarashylar toby, sonymen qatar alban, jalaıyr rýynyń tarıhty jaqsy biletin adamdarynan jasaqtalsa, áıgili Ábiles Tazabek (Tezektiń baýyry), Bulan Sasybaev, Baıǵozy Tilenshın, Jaınaq Temirbekov jáne basqalardyń bolǵanyn Shoqan jazbalarynda kezdesedi. Ekspedısııadaǵylar taý men tasty kartalarǵa túsirýmen qatar, mundaǵy tarıhı mańyzy bar jerlerge erekshe mán bergenin ańǵarasyz.
Bul Shoqannyń Shalkódege alǵash barǵany bolsa, ǵalymnyń qaıyra kelgenin Qashqar saparynda Shalkóde ózeniniń jaǵasynda qos tikkenin orys jazýshysy Sergeı Makarovtyń «Asqarǵa attanǵandar» degen kitabynda baıandalady.Al, belgili balalar jazýshysy Saparǵalı Begalınniń «Shoqan asýlary» povesinde Shoqannyń Shartasqa áskerı-ǵylymı ekspedısııa quramynda bolǵan Bulan aqsaqal men Baıǵozy qarııany ertip, Shartas alqabyna barǵandyǵyn áńgimeleıdi.Ańyzdy tyńdaǵan Shoqan Baıǵozy qarııanyń áńgimesin súısine tyńdap óz dápterine jazyp alyp, «bul bir anyqtaı túser ańyz eken», dep jazyp alǵany beker áńgime bolmasa kerek-ti. Shirkin, shartas...
Shoqandy yntyqtyrǵan shartas...
Saparbaı PARMANQUL,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy