«Kaspıı konstıtýsııasy» qabyldandy

Álem elderiniń qulaǵy túrik bolýy da, bes birdeı memlekettiń basshylary jıylyp, keńes qurýy da teginnen tegin emes, másele­niń barynsha mańyzdy ekendi­gin ańǵartady. Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesin anyqtaý máselesin jıyrma jyldan astam ýaqyt talqylaǵan taraptar ózara tereń dıplomatııalyq qarym-qatynasta, ortaq sý aıdynynyń qaýipsizdigi men qazynasyn, tabıǵı bolmysyn saqtaýdyń mańyzdylyǵyn jete uǵynyp, Sammıtke tyń daıyndyqpen, tııanaqty pikirmen keldi. Bul jetistikter – buǵan deıin ótken tórt Sammıt pen birneshe ekijaqty, úshjaqty kezdesýdiń, «Kaspıı bestigi» memleketteriniń syrtqy is­ter mınıstrleriniń birneshe ret kezdesip, mándi máseleden mánerli mámilege qol jetkizýge deıingi jetilý baspaldaǵynan ótýiniń jemisi.

Táýelsizdik alǵaly beri ashylǵan alǵashqy teńiz portynyń tusaýyn kúni keshe kesken Aqtaý búgin taǵy bir aıtýly tarıhı oqıǵa ortalyǵyna aınaldy. Elimizdegi oblys ortalyqtary arasynda tuńǵysh ret bes birdeı memleket basshylaryn tórine toǵystyrǵan Mańǵystaýdyń mereıi bıik. Asa aýqymdy máse­leni ózek etken alqaly jıyn Aqtaýda joǵary deńgeıde uıym­dastyryldy.

Memleketter basshylaryn qarsy alý rásiminen soń, Nursultan Nazarbaev jáne Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Prezıdenti Ilham Álıev, Iran Islam Respýblıkasynyń Prezıdenti Hasan Rýhanı, Reseı Federasııasy­nyń Prezıdenti Vladımır Pýtın, Túrikmenstan Prezıdenti Gýrbangýly Berdi­muhamedov Besinshi Kaspıı sammıtiniń plenarlyq otyrysyna qatysty.

Besinshi Kaspıı Sammıti­niń plenar­lyq otyrysynda alǵashqy bolyp sóz alǵan N.Nazarbaev: «Men sizderdi Kaspıı teńizi jaǵalaýynda qarsy alǵany­ma qýanyshtymyn. Bizdiń kezdesýimiz Kaspıı teńiziniń halyqaralyq kúnimen sáıkes kelip otyr jáne bul tarıhı sheshimder qabyldanatyn kún», deı kele, jıynda Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesin anyqtaý jáne kópjyldyq jumys barysynyń nátıjesin shyǵarý, Kaspıı teńiziniń resýrstary men aı­maqtyq halyqaralyq taqyryp syndy máselelerdiń qaralatynyn habarlady.

Elbasy buǵan deıin ótken Kaspıı sammıtteriniń róline erekshe toqtalyp, olardyń kelissóz úderisine qajetti saıası serpilis ákelgenin jáne qaıshy ustanymdar boıynsha kelisimge qol jetkizilgenin jáne Kaspıı óńiri tarıhynyń biregeıligin ári mádenıetiniń alýan túrliligin, munda adam resýrstary­nyń mol ekenin jáne baı tabıǵı qor shoǵyrlanǵanyn, sonymen qatar teńizdiń geografııalyq turǵydan tıimdi ornalasýynyń arqasynda zor geosaıası mańyzǵa ıe bolyp otyrǵanyn atap ótti.

– Búginde Kaspıı mańy elderiniń áleýeti zor jáne qarqyndy damyp kele jatyr. Bizdiń elderimizdegi turǵyn­dardyń jalpy sany – 240 mıllıon. Osynyń bári Kaspııge qatysty máse­leler keshenin birlesip sheshý qajettigin týǵyzdy, – dedi Memleket basshysy.

Qazaqstan Prezıdenti Konvensııanyń Kaspıı teńiziniń sýyn, túbin, qazba baılyqtaryn, tabıǵı resýrstary men áýe keńistigin qosa alǵanda, Kaspııge qatysty taraptardyń quqyqtary men mindetterin retteıtin negizgi jan-jaq­ty qujat bolyp sanalatynyn aıtty. Sonymen qatar Memleket basshysy Kaspıı mańy elderiniń qaýipsizdigin qamtamasyz etý, tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý jáne olardy boldyrmaý, áskerı qyzmetter máselelerine aıryqsha nazar aýdardy.

Nursultan Nazarbaev Konvensııa­ǵa qatysýshy elder qyzmetteriniń negizin qalaıtyn qaǵıdattarǵa erekshe toqtalyp, sonyń ishinde Kaspıı teńizi aımaǵyn beıbitshilik, tatý kórshi­lik jáne dostyq óńirine aınaldyrý qajettigin, ony beıbit maqsatta paıdalanyp, elderdiń egemendigi men aýmaq­tyq tutastyǵyn qurmetteý kerek­tigin, sondaı-aq Kaspıı teńizinde tarap­tarǵa qatysy joq qarýly kúshter bol­maýǵa tıis ekenin aıtty.

Memleket basshysy Konvensııanyń Kaspıı mańy elderi arasyndaǵy ynty­maqtastyqty nyǵaıtýǵa zor múmkindik beretinine toqtalyp, osy baǵyttaǵy birqatar qosymsha sharalardy atap ótti.

– Kaspıı teńiziniń saıası turǵydan turaqsyz aımaqqa jaqyndyǵy qaýipsiz­dikti qamtamasyz etý maqsatynda Kaspıı mańy memleketteriniń ózara tıimdi ári naqty is-qımyldardy pysyqtaýyn talap etedi. Osyǵan oraı áskerı qyzmet salasyndaǵy senim sharalary úshin besjaqty kelisim jasaýdy usynamyn, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.

Nursultan Nazarbaev ınvestısııalyq yqpaldastyqty odan ári damytyp, energetıkalyq jáne geologııalyq barlaý salasyndaǵy jobalardy júzege asyrý úshin Konvensııa men qol qoıylatyn qujattardyń múmkindikterin tolyq kólemde paıdalaný qajettigin atap ótti.

Memleket basshysy kólik-tranzıt qýatyn arttyrý úshin tarıf saıasatyn jetildirip, Konvensııaǵa qatysýshy elderdegi tasymaldaý jaǵdaıyn jaqsar­týdy usyndy.

– Kaspıı teńiziniń keremet ekolo­gııalyq júıesin saqtaý úshin bıolo­gııalyq resýrstardy zańsyz kásipke aınaldyrǵandarǵa qarsy kúres júrgizý jóninde arnaıy qujat qabyldaý qajet, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.

Sońynda Nursultan Nazarbaev Konvensııaǵa jáne birqatar ekijaqty qujattarǵa qol qoıý Kaspıı mańy mem­le­ketteriniń dostyq qarym-qatynas­taryn kórsetetinin, sondaı-aq birlesip tyǵyz yntymaqtastyq ornatyp, Kaspıı teńizine uqyptylyqpen qaraý kerektigin aıtty.

– Men áriptesterime – barlyq eldiń basshylaryna, sondaı-aq Konvensııa­ny ázirlegen arnaıy jumys tobyna óte mańyzdy jumys atqarǵany úshin rızashylyǵymdy bildiremin. Sizder bolmasańyzdar búgingi jetistikke jetpes edik. Aqtaý sammıtiniń qorytyndylary arqyly Kaspıı teńizindegi jan-jaqty is-qımyldarymyzdy ilgeriletýge úles qosylatyn bolady, – dedi Nursultan Nazarbaev.

Bes memlekettiń múddesi tolyq eskerilip, ortaq mámilege qol jetkizgen Konvensııaǵa qol qoıý kópten kútken tarıhı sát, tarıhı sheshim bolatyn. Sondyqtan bes memleket kóshbas­shylarynyń bátýalastyq jáne barlyq taraptardyń múddelerin ózara esepke alý negizinde tujyrymdalǵan bazalyq halyqaralyq shartqa – Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konvensııaǵa qol qoıýy joǵary deńgeıdegi kezdesýdiń basty oqıǵasy boldy. Kaspıı teńiziniń jańa quqyqtyq rejimin tanytatyn Konvensııany tıimdi oryndaý jáne Kaspııdegi yntymaqtastyqtyń ártúrli aspektilerine sholý jasaý maqsatynda Kaspıı mańy memleketteriniń ókiletti ókilderi deńgeıinde turaqty besjaqty konsýltasııalar tetigin qurý týraly sheshim qabyldady. Alǵashqy konsýltasııalar Konvensııaǵa qol qoıylǵan kúnnen bastap alty aıdan keshiktirilmeı ótkizilýi tıis.

Sóz alǵan Ázerbaıjan Respýb­lı­ka­synyń Prezıdenti Ilham Álıev Kaspıı teńizine qatysty jasalyp jat­qan jumystar jaıynda baıandap, teńiz­diń mártebesin anyqtaýdyń kezegi jetken másele ekendigin alǵa tartsa, Iran Islam Respýblıkasynyń Prezı­denti Hasan Rýhanı, Reseı Prezı­denti Vladımır Pýtın jáne Túrikmen­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti Gýrbangýly Berdimuhamedov Kaspıı teńiziniń ózi ǵana emes máseleleriniń de, qaýipsizdiginiń de ortaqtyǵyn, sondyqtan ony jaǵalaı meken etken kórshilerdiń ózara dostyq qarym-qatynasty odan ári nyǵaıtyp, teńizge qatysty máselelerdi kúrdeliligine qaramaı sheshýge qol jetkize alǵan­dyǵyn rızashylyqpen atap ótti jáne Aqtaý sammıtin joǵary deńgeıde uıym­dastyryp, qonaqtardy jyly shyraımen qarsy alǵan qazaqstandyqtarǵa, Mańǵystaý jurtshylyǵyna, Elbasyna alǵystaryn jetkizdi.

* * *

Sammıttiń plenarlyq otyrysy qorytyndylanǵan soń Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Besinshi Kaspıı sammıtiniń qorytyndysy bo­ıynsha buqaralyq aqparat quraldary ókilderi úshin brıfıng ótkizdi.

Memleket basshysy jýrnalıster aldynda sóılegen sózinde Besinshi Kaspıı sammıtiniń Kaspıı teńiziniń halyqaralyq kúni qarsańynda ótýiniń sımvoldyq máni bar ekenin atap ótti.

– Biz áriptesterimizben birge Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesin retteý jónindegi kóp jylǵy jumystardy qorytyndyladyq. Kópjaqty tájirı­belik is-qımyldardy ilgeriletýge qatysty jumystardyń jaǵdaıy men keıingi atqarylatyn sharalardy talqyladyq. Saýda, ekonomıka, kólik jáne qaýipsizdik salalaryna baılanys­ty mańyzdy kelisimderge qol qoıdyq, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.

Memleket basshysy júrgizilgen kelisimderdiń tabystylyǵyna toqtalyp, Konvensııany daıyndaý prosesinde barlyq el Kaspıı óńiriniń saıası turaqtylyǵy men damýyn, sondaı-aq onyń tabıǵı baılyǵynyń qorǵalyp, kóbeıtilýin qamtamasyz etý múddesin kózdegenin aıtty.

– Kóp jylǵy sińirgen eńbektiń sharyqtaý shegi búgin Kaspıı teńi­ziniń quqyqtyq mártebesi týraly Konvensııaǵa qol qoıýmen aıaqtaldy. Konvensııa «Kaspıı teńiziniń konstıtýsııasy» bolyp sanalady. Munda teńiz jaǵasyndaǵy memleketterdiń quqyqtary men mindetterine, sondaı-aq óńirdiń qaýipsizdigine, turaqtylyǵy men órkendeýine kepil bolýǵa qatysty barlyq keshendi máselelerdi retteý qarastyrylǵan, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.

Nursultan Nazarbaev brıfıngke qatysqan jýrnalısterge Konven­sııanyń Kaspıı jaǵasyndaǵy elderdiń yntymaqtastyǵy úshin barlyq baǵyt­tar boıynsha tıimdi zańdy baza qalyptas­tyratynyn jáne árbir taraptyń qyzmeti úshin negizge alynatyn ustanymdardy anyqtaıtynyn aıtty.

– Atap aıtqanda, Kaspıı teńizin beı­bitshilik, tatý kórshilik jáne dos­tyq aımaǵyna aınaldyrý, ony beı­bit maqsatta paıdalaný, egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵyn qurmetteý, Kaspıı teńizinde taraptarǵa qatysy joq qarýly kúshterdi boldyrmaý máseleleri qamtylǵan. Biz aýmaqtyq sý kólemin 15 teńiz mıl etip bekittik. Osyǵan oraı onyń syrtqy shekarasy memlekettik mártebege ıe bolady. Aýmaqtyq sýǵa on mıldik balyq aýlaý aımaǵy jalǵasady. Árbir memleket balyq aýlaý kásibinde erekshe quqyqqa ıe bolady.

Teńizdiń balyq aýlaý aımaǵynan tys bóligi ortaq sý keńistigi bolyp qala beredi. Memlekettik teńiz shekarasynan tys aýmaqta Kaspıı jaǵasyndaǵy elderdiń týy bar kemeleri erkin júze beretin bolady. Basqa teńizge jáne álemdik muhıtqa shyǵý erkindigi jónindegi ýaǵdalastyqtyń mańyzy zor. Árbir memleket óz bóliginiń shegindegi teńiz túbiniń baılyqtaryna qatysty egemendik quqyǵyn júzege asyrady. Sondyqtan teńiz túbi arqyly magıstraldy qubyr­lar men kabelderdi júrgizý ekolo­gııalyq talaptardy saqtaǵanda ǵana múmkin bolatyny qarastyrylǵan, – dedi Memleket basshysy.

Qazaqstan Prezıdenti osy usta­nym­dardyń saqtalýy Kaspıı jaǵa­syndaǵy elderdiń kólik ınfra­qury­lymynyń damýyna, Kaspıı óńiriniń tranzıttik áleýetiniń artýyna sondaı-aq Kaspııdiń ekologııalyq júıesi men bıologııalyq resýrstarynyń keremet popýlıasııasynyń qorǵalýyna septigin tıgizetinin atap ótti.

Sonymen qatar Nursultan Nazarbaev Kaspıı teńizi boıynsha ynty­maq­tastyqty odan ári damytý jóninde birqatar qosymsha sharalardy, sonyń ishinde, áskerı qyzmet salasyndaǵy kelisilgen senim sharalary jóninde bes­jaqty arnaıy kelisimniń qorytyndysy, Kaspıı jaǵasyndaǵy elderdiń saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynastaryn, ásirese ınvestısııalyq yntymaqtastyq jáne energetıkalyq saladaǵy jobalardy júzege asyrý jónindegi máselelerdi jandandyrý, saıasat tarıfin jetildirý jáne tasymaldaý jaǵdaıyn jaqsartý, sondaı-aq bıologııalyq resýrstardy zańsyz kásipke aınaldyrǵandarǵa qarsy kúres jóninde qujat qabyldaýdy usyndy.

Sońynda Memleket basshysy Aqtaý sammıti Kaspıı mańy elderi aýqymdy mindetterdi birlesip sheshe alatynyn taǵy bir ret kórsetkenin aıtyp, qabyldanǵan halyqaralyq sharttar men qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtar «Kaspıı bestiginiń» áleýetin tolyqtaı ashýǵa múmkindik beretinine senim bildirdi.

Sondaı-aq sammıt qorytyndysy boıynsha Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Prezıdenti Ilham Álıev, Iran Islam Respýblıkasynyń Prezıdenti Hasan Rýhanı, Reseı Federasııasynyń Prezıdenti Vladımır Pýtın, Túrikmenstan Prezıdenti Gýrbangýly Berdimuhamedov málimdeme jasady.

* * *

Besinshi Kaspıı sammıtiniń qorytyndysy boıynsha mynadaı qujattarǵa qol qoıyldy:

1. Kaspıı teńiziniń quqyqtyq már­tebesi týraly konvensııa;

2. Kaspıı teńizinde terrorızmge qarsy kúres júrgizý salasyndaǵy yn­ty­maqtastyq týraly hattama;

3. Kaspıı teńizinde uıymdasqan qylmysqa qarsy kúres júrgizý salasyn­daǵy yntymaqtastyq týraly hattama;

4. Kaspıı mańy memleketteriniń úki­metteri arasyndaǵy saýda-ekonomı­kalyq yntymaqtastyq týraly kelisim;

5. Kaspıı mańy memleketteriniń úkimetteri arasynda kólik salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisim;

6. Kaspıı teńizinde janjaldyń aldyn alý týraly kelisim;

7. Shekara vedomstvolarynyń yn­tymaqtastyǵy men ózara is-qımyly týraly hattama.

Ortaq aıdynnyń áskerı qaýipsizdigi, qazynasynyń qorǵalýy – onyń jaǵa­laýyndaǵy memleketterdiń bar­lyǵyna qajetti, barlyǵy úshin mańyz­dy másele. Jeke múddeni saqtap, ortaq múddege maqsat-murattaryn toǵystyra alǵan taraptar kıeli Mańǵystaýdan mańyzdy máselede mándi mámilege kelip taras­ty. Jalpy, Aqtaý sammıtine sheteldik hám otandyq jýrnalısterdi qosqanda barlyǵy 400-ge jýyq BAQ ókilderi tirkeldi.

Jıyn aıasynda Kaspıı mańy memle­ketteriniń altynshy sammıtin Túrik­menstanda ótkizý usynyldy. Bul usy­nysty Túrikmenstan Prezıdenti Gýrban­gýly Berdimuhamedov ortaǵa tas­tady.

Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

Mańǵystaý oblysy