Qalaı aıtsaq ta, ekonomıkalyq jáne áleýmettik damý eshqashan toqtap qalǵan emes. Álem elderi sekildi elimiz de barlyq salada keıde qarqyndy, keıde baıaý damyp keledi. Al sıfrly damýdyń serpini de, sıpaty da basqasha bolyp otyrǵanyn damyǵan elder tájirıbesinen kóremiz. Elbasy Nursultan Nazarbaev «sıfrly tehnologııany qoldaný arqyly jańa ındýstrııany órkendetýge tıis ekenimizdi» mindettedi. О́tken jyly qabyldanǵan «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy ındýstrııany órkendetýdi ǵana emes, ekonomıkany keshendi jáne qarqyndy damytýdy kózdeıdi.
Osy máselelerdi oblysta sheshý úshin aldymen jedel jumys tobyn quryp, kún saıyn uıymdastyrylǵan «aqyl shabýylyna» barlyq qyzyǵýshylar men múddeliler tartyldy. Sondaı shuǵyl jumystyń arqasynda óńirdegi sıfrlandyrýdyń jol kartasy jasaldy. Oǵan memlekettik baǵdarlamanyń barlyq baǵyty boıynsha 77 joba belgilengen edi, sońyraq taǵy 17 joba engizildi.
Onyń arasynda oblysymyzda aýyl sharýashylyǵy men densaýlyq saqtaý salalarynda qanatqaqty sanalatyn mańyzdy jobalar bar. Sıfrlandyrý isi elimiz, ásirese óńir úshin damýdyń jańa satysy bolǵandyqtan, damyǵan elderdiń ozyq tájirıbelerimen tanystyq, sheteldik sarapshylardy shaqyrttyq. Bul baǵdarlama IT mamandarynyń, ǵalymdardyń qatysýymen ǵana júzege aspaıdy. Sondyqtan jalpy jurtshylyq úshin aqparattyq-túsindirý jáne kompıýterlik saýattylyqty kóterý jumystary júrgizilýde.
Búginde sıfrlandyrýdyń jol kartasyna aýyl sharýashylyǵy, densaýlyq saqtaý, bilim berý, qaýipsizdik, kólik, shaǵyn jáne orta bıznes, áleýmettik jáne «Smart Sıtı» boıynsha kirgen 94 jobanyń 40-y ómirge joldama aldy. Árıne, basym kópshiligi aýyl sharýashylyǵynyń enshisine tıedi. Al qalǵan 54 joba jyl aıaǵyna deıin júzege asyrylady.
Sıfrlandyrý boıynsha negizgi kúsh egin sharýashylyǵyna ozyq tehnologııalar engizýge, mal sharýashylyǵynda «aqyldy» fermalar uıymdastyrýǵa baǵyttalǵan. Engizilgen sıfrly tehnologııalardan kúter nátıje kóp. Bastysy 3,5 mıllıard teńgege túsken osy jumystardy qanatqaqty sharýashylyqtar óz qarjysyna atqaryp keledi. Qostanaı oblysy egis alqabynyń kólemdiligimen de erekshelenedi. Saladaǵy sıfrlandyrý isi aýyl sharýashylyǵy jerlerin túgendeýden bastaldy.
Naqty egin sharýashylyǵy tehnologııalaryn engizý S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıteti ǵalymdarymen tyǵyz baılanys jasaı otyryp, oblystaǵy qanatqaqty «Troıana» jáne «Sadchıkov» jaýapkershiligi shekteýli seriktestikterinde bastaldy. Búginde bul sharýashylyqtarda agrohımııalyq jumystar boıynsha alqaptardy zertteý jumystary aıaqtaldy, mıneraldyq tyńaıtqyshtardy salýdy saralaý kartogrammasy jasaldy, kóptegen jumystardy qatar júrgizý úshin tehnıka parkin jańǵyrtý da qolǵa alynǵan.
Mal sharýashylyǵynda «Aqyldy et fermasy», «Aqyldy sút fermasy», qus sharýashylyǵynda «Aqyldy qus fabrıkasy» jobasy sátimen bastaldy. «Aqyldy et fermasy» jobasy oblystaǵy iri ári burynnan tehnologııalyq daıyndyǵy bar «Qazaqstan et odaǵynyń» múshesi jáne «Qostanaı oblysy et klasteri» jobasynyń operatory «Terra» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginde júrgiziledi. Munda 8800 bas iri qara bar. Sıfrlandyrý jobalarynyń arqasynda sharýashylyqta ushqyshsyz ushý apparaty qoldanylady.
Mamandar osy quralmen fotosýret túsirý arqyly mal azyǵyna egilgen shópterdiń pisýin baqylaýǵa, jetilý kartasyn jasaýǵa jáne ýaqtyly agrotehnıkalyq sharalar júrgizýge múmkindik aldy. Sıfrlandyrý elementterin engizgende mal jeminiń quramyn baqylaý, jem salý, der ýaqytynda tarazyǵa tartyp, salmaq qospaıtyn tıimsiz maldy qatardan shyǵaryp tastaý jumystary qadaǵalanady. Al «Aqyldy sút fermasy» jobasy boıynsha «Sadchıkov» seriktestiginiń tájirıbesi jetkilikti.
Munda 770 saýyn sıyr baǵylady. Bıylǵy sáýir aıynda avtomattandyrylǵan SmaXtec júıesi engizildi. Bul arqyly mamandar sıyrdyń fızıologııalyq jaǵdaıy men analyqtardyń ónimdiligin baqylaıdy. Osy ozyq tehnologııa sharýashylyqta ár saýyn sıyrdan saýylatyn súttiń mólsherin 6 tonnadan 7 tonnaǵa deıin kóbeıtýge, ár 100 sıyrdan alynatyn buzaý sanyn 70-ten 90-ǵa deıin ósirýge múmkindik beredi.
Rýdnyı qalasyndaǵy «Jas qanat-2006» qus fabrıkasyndaǵy jumystyń 90 prosenti sıfrlandyryldy. Satylap júrgizilgen ozyq tehnologııanyń engizilýi kásiporyndy ónim óndirýdiń jańa satysyna kóterdi. Kásiporynda 2006 jyly 7 mıllıon jumyrtqa óndirilse, 2018 jyly bul kórsetkish 250 mıllıonǵa deıin jetti. Jyl sońynda oblystaǵy smart tehnologııalar engizilgen 6 qanatqaqty agrofırmanyń ekonomıkalyq tıimdiligi 1,5 mıllıard teńge bolady.
Osy sharýashylyqtardyń bazasynda basqa fermerler úshin úzdik tehnologııany úıretetin oqý ortalyǵy ashylmaq. Oblystaǵy 3,5 myń agroqurylym arasynan «aqyldy tehnologııalardy» engizýge ynta bildirgen aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshileriniń barlyǵy osy ortalyqtardan bilmegenin úırenedi. Keıinirek bul tájirıbeniń aýqymyn keńeıte beremiz.
Jańa isti tosyrqamaı tezirek júzege asyrýda ǵalymdar men aýyl sharýashylyǵy mamandarynyń, kásipkerler, sharýashylyq jetekshileriniń yntymaǵy kóp máseleni sheshedi. A.Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıtetinde qurylǵan «Parasat» sıfrly haby jańa tehnologııalardy tartýdyń, salany damytýǵa kóldeneń turatyn kedergilerdi ysyryp tastaıtyn ınnovasııalyq sheshimderge izdenis jasaýdyń ortalyǵyna aınalmaq.
Jalpy oblystaǵy agroónerkásip keshenin sıfrlandyrýdyń ekonomıkalyq tıimdiligi jyl boıyna 20 mlrd teńgeden asyp jyǵylady nemese aýyl sharýashylyǵyndaǵy jalpy ónimniń kólemi 5 prosentke artatynyna mamandar senimdi.
«Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha atqarylatyn jumystar aýyl sharýashylyǵynda ǵana emes, bilim, densaýlyq saqtaý, qaýipsizdik, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy, kólik jáne qalany basqarý salalarynda da tıimdiligin kórsetip úlgerdi. Oblystaǵy mektepter túgeldeı kompıýtermen jáne mýltımedııalyq quraldar-jabdyqtarmen qamtamasyz etildi.
Mektepterdiń barlyǵy keń jolaqty ınternetke qosylǵan. Degenmen mektepterdiń Wi-Fi jelisine qosylýy erekshe nazarda bolady. Bilim oshaqtarynda elektrondy jýrnal men «Kúndelik», «BilimLand» platformasynyń engizilýi boıynsha oblysymyz respýblıkada ekinshi orynda tur. Bul ata-ananyń da, muǵalimniń de altyn ýaqytyn únemdeıdi. Elektrondy jýrnal men «Kúndelikte» balanyń úlgerimi, tártibi alaqandaǵydaı kóz aldynda jazylyp turady.
Jyl aıaǵyna deıin balabaqshalarǵa ata-analardyń kezekke turýy, ótinish berýi avtomattandyrylmaq. Ata-ana úıde otyryp, sábıin ornalastyrýǵa ótinish berip, kezegin baqylaıtyn bolady. Bul máselede tazalyq, ashyqtyq, ádilettilik saltanat quratynyna kámilmiz.
Oblystyń densaýlyq saqtaý salasynda 37 sıfrlandyrý jobasy júzege asyryldy. Memlekettik baǵdarlamanyń arqasynda óńirdegi densaýlyq saqtaý mekemeleriniń barlyǵy kompıýtermen jabdyqtaldy. Internetke qalalar men aýdan ortalyqtaryndaǵy mekemeler de 100 prosent qosylǵan. Al aýyldyq jerlerde bul jóninen áli kemshilikter bar, ınternetke qosylǵandar bar-joǵy 22,8 prosentti quraıdy. Jyl aıaǵyna deıin bul kórsetkishti 93 prosentke jetkizemiz.
Al qalǵan 7 prosent tym shalǵaıdaǵy jáne 20-30 adam ǵana turyp jatqan eldi mekenderge tán. Olardy da aldaǵy ýaqytta ınternetke qosý isi jalǵasyn tabady. Oblysta medısına qujattaryn qaǵazsyz júrgizý isi birtindep engizilip keledi. Medısınalyq qujattamanyń 121 oqý-esep formasynyń 21 túri sıfrlandyryldy. Jyl aıaǵynda onyń sany 84-ke jetedi. Adamdardy mobıldik qosymshalarmen qamtý isi birden artty. Sıfrlandyrýdyń arqasynda osy salada 2 mlrd teńge nemese bıýdjet qarjysy 15,3 prosent únemdelgen.
Qostanaılyqtar turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵynda, kólikte, qalanyń sanıtarlyq qyzmetinde engizilgen «aqyldy» qyzmetterdiń basyn quraıtyn Smart City jobasynyń lebin sezinip qaldy. Osy jumystar júrgizilgeli qalanyń tazalyǵyn qamtamasyz etýde kólik paıdalanýǵa ketetin qarjy 25 prosentke deıin únemdelgen.
Kósheni jaryqtandyrýda, baǵdarshammen qamtamasyz etýde sıfrly tehnologııalar barynsha paıdalanylýda. Qostanaı qalalyq ákimdiginde qurylǵan «109» nómirli biryńǵaı dıspetcherlik qyzmeti jolaýshy tasymaldaıtyn kólikterdi, sanıtarlyq qyzmetti, baǵdarsham, barlyq kommýnaldyq qyzmet jumystaryn qadaǵalaıdy. О́ıtkeni osy ortalyq qala turǵyndarynyń ótinishteri men aryzdaryn qabyldaıdy, mańyzdy máseleler de sol boıynsha sheshimin tabatyn bolady.
Smart Kostanay mobıldik qosymshasynda josparlanǵan 45 servıstiń 23-i qazirdiń ózinde jumys isteıdi. Bul qala ákimdigi men turǵyndar arasyndaǵy kópir deýge bolady. Qalalyqtar úıden shyqpaı otyryp tek qyzmet aqysyn tólep qana qoımaı, atqarýshy bılik josparlaǵan máselelerdi talqylap, óz usynystaryn aıtyp otyrady. Jańadan salynyp jatqan «Iýbıleınyı» shaǵyn aýdanynda 22 úıge kommýnaldyq qyzmet kórsetkishterin berip otyratyn jalpy jáne jeke prıborlardy, «aqyldy» shamdar, baǵdarshamdar, aýlalarǵa baqylaý kameralaryn qamtyǵan qondyrǵylar ornatylady.
Mundaı «aqyldy» turǵyn aýdandar qurý jylyna bıýdjettiń 110 mln teńge qarjysyn únemdeýge múmkindik beredi eken. Sıfrlandyrý adamdardyń áleýmettik turmysyn kóterip qana qoımaıdy, eń bastysy qaı salada bolsyn qarjyny únemdeıdi, bıýdjetke túsetin túsimniń artýyna yqpal etedi. Árıne, únemdelgen qarjy halyqtyń ál-aýqatyn kóterýge jumsalary sózsiz.
Meıirjan MYRZALIEV,
Qostanaı oblysy ákiminiń orynbasary
QOSTANAI