Mektep oqýshylarynyń jadyraǵan jaz aılarynda demalyp, densaýlyǵyn nyǵaıtyp, bilim kókjıegin keńeıtetin balalardyń ulttyq demalys lagerin uıymdastyrsaq, utymdy tustary qaısy?
Endi osy kózqaras tóńiregindegi usynystarymyzdy taratyp kórelik. Aldymen, táýelsizdigimizdi alǵaly 27 jyl ótse de tutas oblysta bir lagerdiń bolmaýy juqalap aıtqanda uıat nárse. Ulttyq balabaqshamyz bar, ulttyq mektebimiz bar, nege balalardyń ulttyq demalys lageri bolmasqa?! Ondaı lagerdi qazaqtyń ulttyq qolóneriniń bar baılyǵyn sarqa jumsap, qurqyltaıdyń uıasyndaı jyly, han ordasyndaı ásem etip daıyndaýǵa bolar edi. Tipti jatyn oryndary kıiz úı keıiptes bolsa deısiń.
Toǵyz aı boıy jasandy taǵamdardan mezi bolǵan mektep oqýshylary qazaqtyń ulttyq taǵamdarymen azyqtandyrylsa aǵzalary ózgeshe qýat alar edi. Qazaqtyń jalpaq tilimen aıtqanda, «aǵarǵan iship» qaıtsa. Qymyz ben shubattyń, qazy-qartanyń, jal-jaıanyń qadir-qasıeti týraly az aıtylyp júrgen joq. Ulttyq balalar lagerinde osyndaı taǵamdardy dastarqan mázirine engizý arqyly ǵasyrlar boıy Alash jurtynyń aq dastarqanynan úzilmegen dámdi dáriptemes pe edik!?
Ulttyq balalar lageriniń janynda ulttyq sport túrleri keń óris alsa. Taıǵa taqym tıgizip kórmegen qala balalary tunyq, taza aýada, kórkem, ǵajap tabıǵattyń aıasynda atpen serýendese kúretamyrlaryndaǵy qalǵyp ketken baıaǵy batyr babalarymyzdyń arýaqty aıbaty oınap, jigeri artpas pa edi. Tipti at ústindegi aýdaryspaq, kókpar da balalardy shynyqtyrýǵa, shapshańdyǵyn arttyrýǵa ıgi yqpal eter edi ǵoı.
Balalardyń ulttyq lagerinde san ǵasyrdan beri jalǵasyp kele jatqan ulttyq oıyndar oınatylsa, altybaqan qurylyp, halqymyzdyń rýhanı baılyǵynyń baǵa jetpes baılyǵy – ásem ánderi shyrqalyp, kúıleri tartylsa. Ulttyq lagerdiń tildik, lıngvıstıkalyq baǵyttaǵy paıdasy da orasan. Osyndaı oıyndar oınalýmen erkin qarym-qatynas jasalýdyń arqasynda ana tilimiz jańa bir satyǵa kóteriler edi. Ony aıtasyz, ulttyq lagerde osy kúni kóp aıtylyp júrgen aǵylshyn tilinde sóılesý stılin qalyptastyrýǵa bolady.
Tilshi ǵalymdar til úırenýdiń erkin formasynyń paıdasy týraly jıi aıtyp júr. Ulttyq lagerde kommýnıkatıvtik qabiletterdi damytýǵa sara jol ashylady. Ártúrli tanymdyq baǵyttaǵy jumystardy uıymdastyrýǵa ábden bolar edi. Keıingi jas urpaq óńirdegi san alýan aǵash, shóptiń ataýyn da bilmeıdi ǵoı. Mine, tabıǵattyń tylsymymen tildesip, tynysyn ańǵarýǵa tamasha jol ashylar edi.
Eger ulttyq balalar lageri ashyla qalsa, oblys ortalyǵyndaǵy ólketaný, ádebıet jáne óner, Málik Ǵabdýllın atyndaǵy murajaılardyń kóshpeli kórsetilimin uıymdastyryp, jelkildep ósip kele jatqan jas urpaqqa ólke tynysy, ultymyzdyń ulyq qaıratkerleri týraly mol maǵlumat bere alar edi. Qazaq teatry, oblystyq fılarmonııa da qarap qalmas. Osy jumystardy júzege asyrý úshin aldymen materıaldyq-tehnıkalyq baza, sodan soń daıyn kadrlar qajet. Ekinshi máseleni sheshý op-ońaı. Kókshetaý qalasyndaǵy Janaıdar Mýsın atyndaǵy qazaq pedagogıka kolledjiniń ujymy saqadaı-saı emes pe.
– Men 1966 jyly búkilodaqtyq Artek lagerinde pıoner jetekshisi bolyp jumys istedim,–deıdi bilim salasynyń ardageri Shııap Álıev, – aǵa býyn Artek lageriniń sol zamandaǵy jer jaryp turǵan ataq-dańqyn jaqsy biledi. Bul lagerge keń-baıtaq Keńes Odaǵynyń ǵana emes, alys-jaqyn shetelderdiń bárinen keletin. Dostyq pen mádenıettiń oshaǵy edi. Ol zamanda Artekke barý degen arman. Eger balalardyń ulttyq demalys lagerin utymdy uıymdastyra alsaq, oǵan tek ozat oqýshylardy jiberý arqyly bilim salasyndaǵy yntalandyrýdyń bir jolyn dúnıege ákelýge bolady. Tipti jalǵyz jergilikti ult ókilderi emes, til úırenemin degen, qazaq saltynyń salt-dástúri, ádet-ǵurpyn úırenemin degen ózge ult ókilderi balalaryn da jiberýge bolar edi. Munyń ózi tildi, mádenıetti damytýdyń ozyq úlgisine aınalyp, ulttyq úrdistiń abyroıy asqaqtar edi. Bylaı qaraǵanda qoldan kelmeıtin de sharýa emes. Bul ultqa bólinýdiń emes, qaıta tutastyqtyń tamyryn jaıatyn bastaý kózi.
Ulttyq balalar lagerinde týrızm jolǵa qoıylsa. Aıtalyq, Býrabaıdyń bıiginen alty Alashqa 47 jyl bıligin júrgizgen Abylaı ordasy, qazaqtyń sońǵy qaharman hany Kenesarynyń úńgiri tárizdi tarıhı jerlerdi aralatyp, taǵylym berse, otansúıgishtik tárizdi qasıetti tuma bulaqtyń kózi ashylmas pa. El erteńi jas urpaq az ýaqyt bolsa da ulttyq qundylyqtardyń aq besigine bólenip, tereńdegi tamyrdan nár alyp, bilim kókjıegin keńeıtip bir jasap qalar edi.
Baıqal BAIÁDIL, «Egemen Qazaqstan»
Aqmola oblysy