Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵytta tyǵyz baılanys ornatyp otyrǵan senimdi seriktesteriniń aldyńǵy qatarynda AQSh pen Qytaı memleketteri bar. Biz úshin bul eki eldiń júrgizip otyrǵan saıasatynan, ekonomıkalyq turǵydaǵy qadamdarynan habardar bolyp otyrǵanymyz mańyzdy. Sondaı-aq olardyń ózara qatynastarynyń jaı-kúıin de nazarda ustaǵanymyz abzal. Osy oraıda AQSh pen Qytaıdyń búgingi tańdaǵy baılanysyna qatysty máselelerge oı júgirtip kórsek.
D.Tramp ákimshiligi sońǵy kezderi Qytaıǵa qatysty ekonomıkalyq saıasatyn kúsheıtip, eń aldymen eki el arasyndaǵy «ádiletsiz saýda» atty «olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa» talpynyp otyr. Vashıngton AQSh-qa ımporttalatyn jalpy somasy 50 mlrd dollar turatyn qytaılyq taýarǵa, onyń ishinde shilde aıynyń ózinde 34 mlrd dollardyń taýaryna qosymsha 25% kedendik salyq salý týraly sheshim qabyldady. Oǵan qosa, prezıdent D.Tramptyń aıtýy boıynsha, «eger Qytaı úkimeti qarsy shara qoldanatyn bolsa, onda biz budan on ese, ıaǵnı jalpy somasy 500 mlrd dollardyń ımportyna qosymsha salyq salýdy qarastyramyz» dep qaıtpas minez kórsetip otyrsa, Qytaı tarapy «onyńa kóne qoımaımyz» degen keıip tanytýda.
Vashıngton Beıjińnen kelesi úsh máseleniń sheshimin talap etip otyr: birinshiden, 2017 jylǵy 375 mlrd dollarǵa jetken eki el arasyndaǵy saýda aınalymyndaǵy AQSh-qa tıimsiz aıyrmashylyqty 200 mlrd dollarǵa qysqartý, ekinshiden, ıntellektýaldy menshikti qorǵaý, úshinshiden, «Qytaı óndirisi 2025» atty Qytaı úkimetiniń ındýstrııalyq baǵdarlamasyn túbegeıli ózgertý (kásiporyndarǵa bólinip otyrǵan úkimettik sýbsıdııalardy toqtatý).
Al Qytaı tarapy bul talaptarǵa tómendegideı jaýap qaıtaryp otyr: birinshiden, amerıkalyq ónimderdiń ımportyn keń kólemde ulǵaıtý, biraq naqty sandyq mindettemelerdi moıynǵa almaý, ekinshiden, patentterge qatysty zańnamalardy kúsheıtip, ıntellektýaldy menshikti qorǵaýdy qamtamasyz etýge qatysty jumystardy kúsheıtý, úshinshiden, «Qytaı óndirisi-2025» baǵdarlamasyn ózgertýge qatysty AQSh tarapynyń talabyn qabyldamaý.
AQSh-tyń bul pozısııasynyń astarynda Qytaı ekonomıkasynyń tez qarqynmen damyp, sonyń arqasynda jańa tehnologııalar salasyndaǵy eki eldiń álem naryǵyndaǵy básekelestigi kúnnen-kúnge artyp otyrǵany jáne bul úrdisti barynsha tejeýge degen umtylystyń jatqany belgili bolsa, Amerıkanyń aıtqanyna kónbeı otyrǵan Qytaı memleketiniń basty maqsaty – 2030 jylǵa deıin álemniń birinshi ekonomıkasyna aınalý. Sondaı-aq Beıjińniń túpki maqsatynda álem elderin, ásirese kórshi memleketterdi Qytaıdyń saıası yqpalyna kiretin aımaqqa aınaldyryp, AQSh negizin qurap otyrǵan búgingi tańdaǵy álemdik saıası júıe men halyqaralyq tártipti ózgertýge degen umtylys jatqany anyq.
Alaıda saýda-sattyq, ınvestısııa jáne qarjy salasy sııaqty mańyzdy salalardaǵy AQSh pen QHR-dyń ekonomıkalary arasyndaǵy ózara baılanystar kúnnen-kúnge tereńdep, biriniń múddesi birine táýeldi bop otyrǵany da aqıqat. Qytaılyq ımporttyq taýarlarǵa salynatyn kedendik salyqtardy ósirýge baǵyttalǵan saıasatqa kóptegen amerıkalyq kompanııalardyń qarsy bolyp otyrǵany – naq sonyń dáleli. Bul degenimiz, ózara salyqty kóbeıtý arqyly emes, salıqaly saıasat júrgizý arqyly ekijaqty jáne kópjaqty saýda-sattyq jasaý jolyn júıelendirý AQSh pen QHR ǵana emes, jalpy halyqaralyq qoǵamdastyqtyń múddesine saı ekenin bildiredi.
Osy turǵydan Qytaı úkimeti álemde qalyptasqan erejelerdi qabyldaýǵa jáne saýda saıasatynda olardy saqtaýǵa kepildik bere ala ma degen saýal qazirgi tańdaǵy eń ózekti máselege aınalyp otyr. Ol úshin eń aldymen AQSh-tyń ózi Dúnıejúzilik saýda uıymynyń qaǵıdattary sııaqty halyqaralyq qoǵamdastyq arasynda qalyptasqan turaqty erejelerdi ózine yńǵaıly ýaqytta birjaqty buza salmaı, olardy qatań saqtaý arqyly ózgege ónege kórsetip, Eýropalyq odaq jáne Japonııa sııaqty saıası jáne ekonomıkalyq turǵydan senimdi áriptestermen yntymaqtastyqty kúsheıtýi tıis. Barlyq derlik sarapshylardyń osyǵan qatysty pikirleri «Tramp ákimshiligi Saýda kólemin shekteý arqyly Qytaıdyń tehnologııalyq damýyna tejeý qoıýdy oılamaı, óz eliniń tehnologııalar salasyna qajetti reformalar júrgizý arqyly Qytaıdy aldyna jiberip qoımaýdy oılaǵany AQSh úshin áldeqaıda tıimdirek bolar edi» degenge saıady.
Bir jaǵynan, ekonomıkalyq alyp elge aınalǵan Qytaı da AQSh-pen ashyq teketireske barmaýdyń jolyn qarastyryp, ózi úshin de, ózge úshin de jaýapkershiligi joǵary áreket jasaýy tıis. Damýshy memleketten damyǵan memleketke aınalamyn dese, halyqaralyq qoǵamdastyqta qalyptasqan tártip pen erejelerdi qabyldap, sheteldik kompanııalardyń qytaılyq naryqqa kelýine kedergi jasamaı, memleket jetekshilik jasaıtyn ekonomıkalyq modelden naryqtyq ekonomıkaǵa tolyqtaı kóshý Qytaı memleketi úshin dál qazir óte mańyzdy.
Álemdegi eki alyp eldiń saýda salasyndaǵy saıasaty álem ekonomıkasyna qandaı áser etip, nendeı jańa problemalar týdyratynyna alańdaýshylyq artyp otyrǵanda AQSh pen oǵan odaqtas memleketterdiń basshylary arasyndaǵy dostyq pen senimge negizdelgen tyǵyz qarym-qatynastar bılikke Tramp kelgeli dástúrden aýytqyp otyrǵany da halyqaralyq qatynastar júıesine qalaı áser etetini kóptiń nazaryn ózine aýdartyp otyr.
Mysaly, álemdegi úshinshi ekonomıka bolyp tabylatyn, tehnologııalyq jaǵynan dúnıedegi eń damyǵan elderge jatatyn Japonııa soǵystan keıin Azııadaǵy AQSh-tyń eń senimdi odaqtasy bolyp kele jatqanymen, Tramp ákimshiligi saıasatynyń kesirinen kezinde eki el birlese bastaǵan Tynyq muhıty jaǵalaýynda ornalasqan memleketter arasyndaǵy mańyzdy kelisimshartqa (TPP11) AQSh-syz qol qoıýǵa májbúr bolyp otyr. Japonııa úkimeti úshin, sondaı-aq Eýropalyq odaqpen Ekonomıkalyq áriptestik jaıyndaǵy kelisimshartty (EPA) tez arada ratıfıkasııalap, oǵan qosa Qytaı, Úndistan sııaqty alyp eldermen Shyǵys Azııa aımaǵyndaǵy jalpy ekonomıkalyq yntymaqtastyq jaıyndaǵy kelisimshartqa (RCEP) qatysty kelissózderdi óz betinshe júrgizý tıimdi bolyp otyr. Sóıtip, naryqtyq ekonomıkalyq qaǵıdattarǵa negizdelgen demokratııalyq damyǵan memleketter AQSh pen QHR sııaqty alyptardyń arasyndaǵy ekonomıkalyq qarym-qatynastar nasharlaǵan jaǵdaıda óz ekonomıkalaryna tıetin keri áserdiń aldyn alý joldaryn qarastyrý úshin budan bylaı AQSh-syz jınalyp, AQSh-syz sheshimder qabyldaýy ábden múmkin.
Shilde aıynyń ortasynda Eýropalyq odaqtyń basshylary Donald Týsk pen Jan-Klod Iýnkerdiń Beıjińde Qytaı basshylyǵymen kezdesýin aıaqtaı sala birden Tokıoǵa jol tartyp, EO men Japonııa arasyndaǵy Ekonomıkalyq áriptestik jaıyndaǵy kelisimshartqa qol qoıýy halyqaralyq qatynastar tarıhynda jıi kezdese bermeıtin dıplomatııalyq qadam boldy desek, artyq ketpespiz.
Eýropalyq odaq pen NATO-daǵy jáne Japonııa sııaqty odaqtas memleketterdiń basshylarymen Tramptyń til tabysa almaı otyrǵany jáne sonyń kesirinen Reseı men Qytaıdyń daýsy qattyraq estilip (mysaly, jaqynda OAR-da ótken BRIKS sammıtindegi málimdemeler), ásirese Qytaıdyń AQSh-tyń ornyna álemdegi birinshi oıynshyǵa aınalyp ketkendeı áser qaldyratyn saıası qubylmaly kezeńde osy elderdiń ortasynda ornalasqan Qazaqstan úshin tıimdi dıplomatııa júrgizý óte mańyzdy. Alyptar tireskende arasynda qalyp qoımaýdyń amalyn jasap, álemdegi alys-jaqyn eldermen aralasty jandandyrǵanymyz jón.
Saıası-áskerı alyptardyń aıtqanyna qulaq asyp, kóńilderin aýlamaý durys bolmas, degenmen halyqaralyq saýda-sattyq jáne ekonomıkalyq júıede orny úlken, halyqaralyq tártipke baǵynyp, álemdik erejelerdi qatań saqtaýdy basty abyroı sanaıtyn Japonııa sııaqty damyǵan memlekettermen yntymaqtastyǵymyzdy odan ári tereńdetýge kúsh salý kópvektorly dıplomatııamyzdaǵy tepe-teńdikti saqtaý turǵysynan da, damyǵan elge aınalǵymyz keletin memleket ekenimizdi kórsete alý úshin de, jaqyn keleshektegi «posttramptyq» kezeńdegi halyqaralyq qatynastar turǵysynan da múddemizge saı ekeni sózsiz.
Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» baǵdarlamasy Qazaqstannyń belsendi qatysýynsyz kózdegen maqsatyna jetýi múmkin emes ekenin eskere otyryp, oǵan qosa, joǵaryda atalǵandaı, Japonııa men Eýropalyq odaq arasynda saýda kóleminiń artýy kútilip otyrǵan búgingi tańda shyǵysymyz ben batysymyzdaǵy ekonomıkalyq damyǵan elderdiń ózara qatynasyn geosaıası turǵydan da, ekonomıkalyq turǵydan da barynsha memleketimizdiń múddesine paıdalana bilý – zaman talaby.
Batyrhan QURMANSEIIT,
japontanýshy, dıplomat, PhD doktory