Jambyl oblysy negizinen elimizdegi agrarlyq aımaqtardyń biri. Munda asyraýshy salany damytýǵa mol múmkindik bar. Kóbinese et pen sút ónimderin óńdeýge baǵyttalǵan oblysta ónerkásip ónimderi arasyndaǵy baǵa teńsizdigi bul kúnde ózekti bolyp tur. Máselen, sońǵy alty aıda Jambyl oblysy jalpy kólemi 32 mıllıard teńge bolatyn tamaq ónimderin óndirgen. Onyń 7326 tonnasy sút ónimderi eken. О́ńirde 17 kásiporyn osy salaǵa baǵyttalǵan bolsa, Merki, Qordaı sııaqty 8 aýdanda sút óńdeý sehy jumys isteıdi. Atalǵan kásiporyndardyń ónimderi ishki naryqta satylyp, sút ónimderimen balabaqsha, aýrýhana jáne mektep sııaqty mekemelerdi qamtamasyz etip keledi.
Búgingi tańda mektep, balabaqsha, emdeý-saýyqtyrý oryndarynyń, sondaı-aq basqa da bıýdjettik qarjylandyrý arqyly azyq-túlikpen qamtamasyz etiletin túrli deńgeıdegi mekemelerdiń sútke degen suranysy joǵary bolyp otyr. Olardyń suranysy qalaı qanaǵattandyrylyp otyr? Aýdandardaǵy sút óńdeý kásiporyndary óz ónimderin atalǵan mekemelerge qansha kólemde jetkizýde, baǵasy kóńilge qonymdy ma? Osy saýaldarǵa jaýap izdegende óńirde ózekti bolyp otyrǵan baǵa turaqsyzdyǵy máselesi aldymyzdan shyǵady. Jambyl oblysynyń ákimi Asqar Myrzahmetov óńir aýdandaryna jumys saparymen barǵanda osy máselelerge aıryqsha nazar aýdaryp, keleńsizdikterdi retke keltirý úshin jaýapty tulǵalarǵa tapsyrma bergen bolatyn.
Qazir sút ónimderi arasyndaǵy baǵa teńsizdigi beleń alyp tur deýge bolady. Atalǵan másele boıynsha óz oıyn bildirgen Jambyl oblysy ákiminiń orynbasary Máden Musaev konkýrs ótkizý nemese bir jerden satyp alý arqyly tegin jáne jeńildikpen ystyq tamaqpen, onyń ishinde sút ónimderimen qamtý, qyzmet kórsetý sharalary jóninde áńgimeledi. Sondaı-aq sút baǵasynyń turaqsyzdyǵyna sebep bolǵan jaıttarǵa da toqtaldy.
«Máselen, oblystyq bilim basqarmasyna qarasty Taraz qalalyq servıstik-tehnologııalyq kolledji memlekettik satyp alýǵa usynylǵan 1 lıtr sút úshin 202 teńge belgilese, «Shalqarov» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi ony 195 teńgeden utyp alyp, jetkizip berip otyrǵan. Al №1 qalalyq balalar aýrýhanasy 1 lıtr sútti memlekettik satyp alýǵa 130 teńgeden usynsa, ony «BekStroı» jeke kásipkerligi 98 teńgege utyp alyp tasymaldaǵan.
«Bir tańǵalarlyǵy, 1 lıtr súttiń bastapqy baǵasy shamamen 100 teńgeden kem emes. Sonda «BekStroı» aýrýhanadaǵy balalarǵa qandaı sút aparyp berip júr? Ne maly, ne sút óńdeıtin sehy joq jeke kásipkerdiń biri − osy. Osy tektes mysaldar jetip-artylady. Bir kásipkerler sút ónimderiniń keıbir túrin úsh ese qymbat baǵamen jetkizip berip júrse, keıbir jeke kásipkerler tenderge jalǵyz ózi qatyssa da, ónim jetkizýdi bastapqy baǵadan arzanǵa utyp alǵan. Ereje boıynsha onymen talasatyn eshkim bolmasa, ónimniń quny sol kúıinde qalýy kerek. Osy tektes olqylyqtar kóp», deıdi oblys ákiminiń orynbasary Máden Musaev.
Bul másele tek sút ónimine ǵana emes, sary maı ónimine de qatysty bolyp shyqty. «Sary maı óniminiń ár kılosyna portalda usynylǵan baǵa 1486 teńge bolsa, ony jetkizýshi 610 teńgege utyp alǵan. Al №1 arnaıy áleýmettik qyzmet kórsetý ortalyǵy sary maıdyń árbir kılosy úshin 1590 teńge usynsa, ony jetkizýshi «Lesnıak» jeke kásipkerligi 519 teńgeden utyp alyp otyrǵan», deıdi oblys ákiminiń orynbasary.
Búginde memleket tarapynan sút ónimderin óńdeıtin kásiporyndarǵa barynsha qoldaý kórsetilip keledi. Aǵymdaǵy jyldyń ózinde 7 nysanǵa 185 mıllıon teńge sýbsıdııa berilgen. Sonymen qatar óńirde sút baǵytynda 24 aýylsharýashylyq kooperatıvi qurylyp, jaqsy jumys istep keledi.
Alaıda, ishki naryqtaǵy jumystyń júıesizdiginen be, áıteýir sút baǵytyndaǵy baǵa máselesi áli de ózekti.
Bul oraıda, oblystyq aýylsharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Berik Nyǵmashev búginde sút ónimderin qaıta óńdeý jumystary óz deńgeıinde emes ekenin aıtty. Budan bólek, kásiporyndar óz ónimderin bıýdjettik uıymdarǵa ártúrli baǵamen ótkizetinin, memlekettik satyp alýdan keıin onyń baǵasy ózgerip, tym qymbat nemese arzan baǵaǵa satylyp jatqanyna da toqtaldy. Aıtalyq, óńirdegi sút jáne sút ónimderin óndiretin barlyq kásiporyndardyń táýliktik qýaty 56 tonna eken. Shamamen bul kórsetkish tutynýshylardyń 50 prosentin qamtamasyz etedi. «Máselen, sútti bir mekeme 98 teńgeden alsa, basqa sehtar 276 teńgeden ótkizedi. Bul kásiporyndar ishki naryq úshin emes, ónimdi tek bıýdjettik mekemelerge tasýmen ǵana shektelgen», deıdi basqarma basshysy. Sonymen qatar kelesi jyldan bastap mundaı keleńsizdikter bolmaıtynyn, memlekettik satyp alý jumystarynyń da baqylaýda bolatynyn, bul úshin barlyq kásiporyndarǵa saralaý júrgiziletinin jetkizdi.
О́ndirgen ónimin shetelge eksporttap júrgen «Kókjıek-2030» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń basshysy Ábdiqalı Begimbetov memleket qoldaý kórsetse, sapaly ónimmen tıisti mekemelerdi qamtamasyz etýge daıyn ekenin jetkizdi. Sondaı-aq kásipker shart boıynsha sútte shlaktyń mólsheri 00,1 prosent bolyp kórsetilgenimen, búgingi sút ónimderinde bul 9 prosentten asyp bara jatqanyna ókinish bildirdi. Osy oraıda oblystyq kásipkerlik jáne ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý basqarmasynyń málimetine súıener bolsaq, oblys aýdandaryndaǵy qaıta óńdeý kásiporyndarynyń qýaty joǵary bolǵanymen, óndirilgen ónim kólemi oǵan saı emes eken. Tipti mal sharýashylyǵy jaqsy damyǵan Sarysý, Moıynqum sekildi aýdandarda áli kúnge deıin shaǵyn bolsa da sút óndiretin birde-bir kásiporyn ashylmaǵan. Demek, olar tıisti mekemelerge qajetti sút ónimderin Taraz qalasynan alady.
Jambyl oblysynda ózderi eshbir ónim óndirmeı-aq, óndirýshi kásiporyn men tutynýshy mekeme arasynda saýda kórigin qyzdyryp, ońaı oljaǵa kenelgisi keletinderdiń jumysyn retke keltirý basty másele. Tipti óńirdegi sút ónimderin qaıta óńdeıtin iri kásiporyndardyń baǵasy arzan ári sapaly ónimderin ótkerýde qıyndyqtar týyndaǵany, sonyń saldarynan kásiporyndardyń qýattylyǵyna qaraı júktemelerin arttyrý múmkin bolmaı otyrǵany týraly másele de kóterilgen bolatyn. Endigi jerde sút ónimderin qaıta óńdeý kásibindegi kemshilikter men ony satyp alý, tasymaldaý máselelerindegi olqylyqtar retke keltirilse, óńirdegi óndiris salasynyń qarqyn alatyny sózsiz.
Hamıt Esaman,
«Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy