Pavlodar oblysynyń Baıanaýyl aýdanyna qarasty qazirgi Jaıaý Musa aýyly burynǵy patsha zamanyndaǵy Dalba bolysynyń ortalyǵy bolǵan (Jýantóbe) kıeli jer. HVII-HH ǵasyrlardyń basynda Qaraqabaq, Saqaý Shıden, Aıdos, Saryshoqy, Qunııaz atanǵan jer, keńes zamanynda Jańatilek, Oktıabrdiń 40 jyldyǵy atyndaǵy, Jaıaý Musaǵa ózgertildi. Onda negizinen Aıdabol babamyzdyń úshinshi balasy Qaraqozydan taraǵan urpaqtary turady. Taqyrybymyzdyń mán-jaıy oqyrmandarymyzǵa túsinikti bolýy úshin áńgimemizdi áriden qozǵaǵaly otyrmyz. Aldymen Aıdaboldyń ákesi Qulboldy týraly birer sóz.
Qulboldy batyr HVI ǵasyrdyń ekinshi jartysy men HVII ǵasyrdyń basynda (shamamen 1540-1630 jyldar) ómir súrgen tarıhı tulǵa. Ol qazaqtyń Haqnazar, Shyǵaı, Təýekel, Esim handarynyń tustasy. El basqaryp, bı-batyr atanǵan qoǵam qaıratkeri, kóshpendiler kósemi bol ǵan. Qart shejireniń aıtýynsha orys pat shasy Ivan Groznyı noǵaılydan qalǵan Qazandy alyp, endi Ertiske aýyz salamyn degenin estigen Qulboldy əýlıe Qulyn dynyń dalasyna asasyn qadap «aýzy túkti kəpirdiń osydan asqanyn kóreıin» depti. Aıtqanyndaı orystar qalyń tumanǵa kıligip, bir-birimen soǵysyp, qyrylǵany qyrylyp, aman qalǵandary keri oralypty.
Qulboldy əýlıeniń kindiginen − Kúlik, Tulpar, Aıdabol, Aqbýra, Qabylan, Shegir, Maılyton atty úrim-butaq taraǵan. Olardyń barlyǵy da HVI-HVII ǵasyrlarda ómir súrgen birtýar dara tulǵalar ekeninde kúmən joq.
Al biz əńgime arqaýy etkeli otyrǵan negizgi keıipkerlerimiz Oljabaı batyr men aty-jóni alty alashqa məlim ənshi-kompozıtor Jaıaý Musanyń uly babalary Aıdabol Qulboldyuly bolsa 1590-1680 jyldary ómir súrgen, kezinde Shash (Tashkent) qalasynyń bıi, datqasy, rýbasy atanǵan. Onyń kindiginen.
− Aqbilek atty bir qyz, segiz ul taraǵan. Barlyǵy da sonaý Shyrshyq, Syr boıynan, Shý, Ulytaý odan Baıanaýylǵa deıingi aralyqty jaılaǵan biri batyr, biri bı, biri rýbasy atanyp, jońǵarlardy qazaq jerinen birjolata qýyp shyǵýǵa sebepshi bolyp, atsalysqan, tarıhta aty qalǵan jandar. Janqozy, Malqozy, Qaraqozy, Aqqozy, Bozqozy, Qosheter, Qojakeldi, Taıkeltir, barlyǵy da Aıdaboldyń balalary. Bular týraly derekter Məshhúr Júsip Kópeevtiń shejirelerinde, M.Tynyshpaevtyń tarıhı eńbekterinde, F.Sherbına basqarǵan dala oblystaryn zertteý ekspedısııasynyń materıaldarynda, Sankt-Peterbýrgtik ólketanýshy Iý.G.Popovtyń, etnograf, tarıhshy F.A.Fıelstrýptyń shyǵarmalarynda jəne t.b. ǵalymdardyń zertteýlerinde moly nan kezdesedi.
Aldymen «On san Orta júzge uran bolǵan» Er Oljabaı týraly. Bul oǵan «Qalmaqqyrǵan» men «Shúrshitqyrǵanda» asqan erlik kórsetkeni jəne Abylaıhandy qalmaqtyń tutqynynan bosatqany úshin Əbilqaıyr, Səmeke han, Əbilməmbet úsheýiniń bergen ataǵy bolatyn. Alaıda ol osyndaı ataqqa ıe bolmaı turypaq, Abylaı han, Qarakereı Qabanbaı, Qanjyǵaly Bógenbaı, Shaqshaquly Jənibek, О́tegen batyr, Malaısary, Jasybaı, Kókjal Baraq, Tóle bı, Qazybek bı, Buqar jyraýlarmen birge Túrkistandy jońǵarlardan bosatýǵa qatysyp, úlken erlik kórsetken. Onyń bul joryqtary týraly zertteý eńbekter men ədebı shyǵarmalar barshylyq. Olar I.Iа.Konshın men G.N.Potanınniń, F.A.Derbın men Əlkeı Marǵulannyń ǵylymı paıymdaýlary. Sondaı-aq Saqaý aqyn, Kótesh aqyn, Jaıaý Musa, Məshhúr Júsip, Shaımerden Toraıǵyrov, Tólepbergen Toǵaıulynyń jyr, dastan, əńgimelerinde aıtylady.
Maqalamyzdyń ekinshi keıipkeri Jaıaý Musa týraly kezinde Shoqan Ýəlıhanov: «Aldaý men arbaýdy qorlyqqa sana ǵan namysker. Onyń kók etekti kópke uqsamaǵan minezi bar. Onysy − tizege salýǵa kelmegeni, tezge basýǵa kón begeni. Janym − arymnyń sadaǵasy dep ant etip, ony ózine boıtumar etken erdiń əli de alysqa ushar, uzaqqa silter tur qy bar. Kózinde ot, júreginde jalyn, óńinde qaırat-jiger taby jatyr. Moıymaǵan, jasymaǵan, Baıan basyna shyqqan jas emendeı eshkimge ıilmegen» dep tolǵanady. Al Jaıaý Musa jaıynda 1978 jyly «Jalyn» baspasynan belgili jazýshy Zeıtin Aqyshevtiń «Jaıaý Musa» atty romany shyqty. Onda avtor bas keıipkeriniń ómir jolyn sýretteý arqyly HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysy men HH ǵasyrdyń bas kezindegi qazaq dala synyń jaı-kúıin, onyń saıasıəleý mettik bet-beınesin jaqsy kórsete bilgen.
Budan shyǵatyn qorytyndy «On san Orta júzge uran bolǵan» Er Oljabaı qazaq jerine jońǵar shapqynshylyǵy kezinde Qabanbaı, Bógenbaı batyrlarmen qatar erligimen aty shyqqan qolbasshylardyń biri bolsa, Jaıaý Musa Baıjanbaev HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysy men HH ǵasyr basynda ənshiligimen, kompozıtorlyǵymen úsh júzge məlim bolǵan Birjan men Jarylqapberdi, Mustafa Búrkitbaıuly sııaqty óner ıeleriniń biri. Eń bastysy ekeýi de Aıda - bol bıdiń ekinshi uly Malqozy rýy nyń urpaqtary. Allaǵa shúkir ekeýi niń atynda da aýyl, mədenıet oshaqtary memleket, jeke tulǵalar tarapynan qoıyl ǵan eskertkishter de bar, bolǵan. Olja baıdyń jatqan qorymy, jerlengen orny Oljabaı aýyly dep atalady. Ol qazirgi Aqmola oblysy, Ereımentaý aýdanynda. Bul jerler patsha ókimeti kezinde Baıanaýyl dýanyna qarasty bolǵan. Al Jaıaý Musanyń jerlengen orny bolsa Pavlodar oblysy, Baıanaýyl aýdanynyń Aqshoqy, ıaǵnı óz atyndaǵy aýyl bolatyn. Osy arada bizder nege ótken shaqpen «bolatyn» dep sóılep otyrmyz. Endi soǵan toqtalaıyq.
Elden jyraq júrsek te, kimniń bolsyn júreginiń bir túkpirinde týǵan jeri jatatyndyǵy belgili. Onyń ústine sol aımaqtyń tarıhyn, ədebıet, mədenıetin zerttep, birneshe kitap shyǵarǵan adamǵa, óziń týyp, ósken jeriń týraly aıtylǵan keleńsiz jaılar kirpideı tıedi eken. Sońǵy bir-eki jyl shamasynda elge baryp, qaıtyp júrgende aýdanda ana jerdiń, myna jerdiń attary ózgertiledi eken. Anaý bylaı depti, mynaý bylaı depti degen qańqý sózderge onsha mən bere bermeıtinbiz. Endi mine solardyń keıbiri shyndyqqa aınalyp, tipti ýshyǵyp bara jatqan sııaqty. Aırandaı uıyp otyrǵan aǵaıyndar arasynda syzat túsip, bir-birin tyńdamaıtyn, qaıta bir-birlerin jazǵyratyn jaǵdaıǵa jetipti.
Buryndary Qaraqabaq, Saqaý Shıden, Aıdos, Saryshoqy, Dalba, Jýantóbe, Túıeqonǵan, Babyr qoryǵy, Qoja qoryǵy, Qunııaz, bertinde keńes ókimeti tusynda Jańatilek, Oktıabrdiń 40 jyl dyǵy, Jaıaý Musa atanǵan aýyl aty endi Oljabaı batyr aýyly dep ózgertilmek eken. Sol aýyldyń týmasy Aldan Altynbekov degen jigit aǵasy kimderdiń yqpalymen ekendigi belgisiz, birazdan beri Jaıaý Musanyń atyn Oljabaıdyń atyna ózgertemiz dep el arasyn dúrliktirip júrgenge uqsaıdy. Alekinshi bir Saılaý Aqaýov degen azamat Jaıaý Musa babamyzdyń atyn ózgertpeımiz dep aýyl turǵyndarynyń arasynan qol jınaýǵa kirisipti. Bul eki azamattyń teketiresinen úrikken Qýandyq degen jigit basqarǵan úshinshi bir top «bastan qulaq sadaqa» demekshi, aýyldyń aty Jaıaý Musa da, Oljabaı da bolmaıdy, burynǵy «Jańatilek» atyn qaıtaramyz dep bilek sybanyp iske kirisken jaılary bar deıdi habardarlar. Bul oqıǵadan tipti, aýdan basshylary da habardar sııaqty. Osy salany basqaratyn aýdan əkiminiń orynbasary Baqyt hanym bərin de ózimiz retteımiz, bekerge shabyl mańdar degenge uqsaıdy.
Biraq el ishindegi dúrmek basylar emes. Bir atanyń balalary top-topqa bólinip, bastaryn qosyp, məjilister jasap, qyp-qyzyl naýqanshylyqpen aınalysýda degendi estip jatyrmyz. Tipti bara-bara Aıdabol urpaǵy ózderiniń ishterinen shyqqan músinshi Bota Mashrapovqa bolashaq «Oljabaı» aýylynyń kire berisine batyr dyń eskertkishin qoıýǵa tapsyrma berip te úlgeripti. Bul ıdeıany byltyr ǵana qurylǵan «Aıdabol qorynyń» basshysy, jergilikti kəsipker Aımuhanbet Qojabekov pen onyń jınalǵan qarjyny ornymen bólip, naqty nysandarǵa durys jumsaý jónindegi orynbasary Jumabek Bekov te qoldap otyr deıdi biletinder. Osy oraıda bizderdiń de óz týǵan elimiz ben jerimizdiń patrıottary retine «Aıdabol qorynyń» basshylyǵy men múshelerine tómendegideı aıtar bazynamyz, talap-tilekterimiz de joq emes. Birinshiden, joǵaryda kezinde Shash qalasynyń bıi, datqasy, rý basy bolǵan Qulboldyuly Aıdaboldyń zıraty qazirgi Tashkent qalasynan 18 shaqyrym jerde ornalasqan Úlken Arǵyn aýylyndaǵy kóne qorymda jatyr dedik (əkesinen keıin Shash qalasynyń bıligin óz qolyna alǵan Aıdaboldyń kenje uly Taıkeltir bıdiń de sol qorymda, əkesiniń janynda jatqandyǵy týraly derekter bar).
Jańadan qurylyp jatqan «Aıdabol qory» bas bolyp, keıingi urpaqtary uly babalarynyń basyna bir qulpytas (eskertkish) ornatsa; ekinshiden, Aıdaboldardyń kishi Otany, qara shańyraǵy sanalatyn «Muryntal» aýylyna, onyń arǵy-bergi jaqtaryndaǵy qalyń qorymdarda jatqan (Qosheter qorymy, Qosqulaq qorymy jəne t.b.) Arap batyr, Sopaq əýlıe, Aqtaý bı, Qaraman abyz, Mustafa balýan, Berdaly ənshi, Jabaı Toǵandyqovtardyń attaryn keıingi urpaqtarǵa jetkizý úshin bastaryna, jatqan jerlerine eń qurymaǵanda Baıanaýyldyń shaqpaq tastarynan eskertkish taqta jazýlar qoıylsa; úshinshiden, sonaý Kókshetaýdyń Zerendisindegi Aıdabol aýylyna bıdiń týǵan jeriniń kóktasynan qysqasha aty-jóni, ómir joly kórsetilgen qulpy tas ornatylsa; tórtinshiden, 1916 jy l ǵy ult-azattyq kóterilisi kezinde pat sha nyń muzdaı qarýlanǵan əskerine qarsy úrikpeı-qoryqpaı 5 myń qol jınap, olarǵa qarsy jalań qol shapqan Jaıma (Belaǵash) jerinde jatqan Bəshreden batyrdyń zıraty da, Oljabaı batyrdikindeı jańartylsa (Bəshreden batyrdyń obrazy qazaqtyń klassık jazýshylary J.Aımaýytovtyń «Qartqoja» jəne Z.Aqyshevtiń «Aqbel asýy» romandarynda tarıhı jəne kórkemdik turǵydan óte sheber somdalǵan); besinshiden, əli kúnge deıin eleýsiz jatqan, kezinde ənshiligimen ataǵy jer jarǵan Mustafa Búrkitbaıulynyń basyna laıyqty belgi qoıylsa; altynshydan, kezinde Baıanaýyl dýanynyń basshysy, qazysy (zasedatel) bolǵan Sekerbaı pań Malkeldiulynyń bul kúnderi tómpeshikke aınalyp, joǵa lýǵa az-aq qalǵan zıraty qalypqa keltirilse; jetinshiden, Aıdaboldyń úlken uly Janqozy tarmaǵynan órbip, ósken Ystyqmurttardan shyǵyp, attary búkil musylman jurtyna məlim bolǵan Jaqyp qajy Buqabaıuly, Jaqııa qajy Buqabaıuly, Aman qajy Tastemiruly, Qojan qajy, Smaǵul qajy, Nurbaı qajy, Júnis molla О́gizbaıuly, Qubash (Qubaıdolla) molla Smaǵulqojauldaryn da umyt qaldyrmaı, este qal dyrý qamyn jasasa.
Bulardyń kópshiligi Ashy ózeniniń boıynda, Aqmyrza qorymynda jatqandyqtary belgili; segizinshiden, kezinde Muryntalda qazaqtyń sońǵy hany Kenesaryny aqkıizge orap, han kótergen, onyń qarýlas, senimdi serigi Nar Sarybatyruly Aqmola oblysynyń Stepnogorsk qalasynyń mańynda jatyr. Zıratynyń aınalasy 300-ge jýyq, bıiktigi 3-4 metrlik qada tastarmen qorshalǵan. Jaı kúnderdiń ózinde kóbine kózashtyrmas alaı-dúleı boran soǵyp turady. Kıeliligi sondaı, onyń basyna baryp duǵa oqýdyń ózi keıde ońaıǵa soqpaıdy; Toǵyzynshydan, Baıanaýyldyń Jambaqy shatqalyndaǵy «Kórpebaı» jurtynda 1942 jyly Lenıngradty qorǵaǵan «Mars» batalonynyń komandıri Sadyq Jumabaev pen osy Uly Otan soǵysy jyldarynda fashıster men arpalysyp júrip 16 jerden jara lanǵan, qazaqtan shyqqan tuńǵysh ushqyshtardyń biri, keıin beıbit zamanda Dinmuhamed Qonaevtyń jeke ushqyshy bolǵan Sadyq Ahmetov dúnıege kelgen. Bular da Aıdabol bıdiń urpaqtary. Osyndaı batyrlardy jas urpaqtyń esinde məńgi qaldyrý úshin nege ıgi sharalar uıymdastyryp, týǵan jerlerine eskertkish taqtalar ornatpasqa. Tize bersek Aıdabol rýynan shyqqan arda tulǵa lar əli de barshylyq.
Olardy keıinge qaldyra turaıyq. Al taıaý jyldary «Aıdabol qorynyń» basshylary men qosshylary osyndaı ıgi isterdiń janynan tabylsa, qarapaıym halyqtyń, Aıdabol bı urpaqtarynyń olarǵa aıtar alǵysy sheksiz bolaryna daý joq. Endi joǵaryda aıtylǵan məselelerge baılanysty ortan jolda úzilip qalǵan oıy myzdy odan əri órbiter bolsaq, negizgi, basty oqıǵadan endi habardar bolyp, el ishinde bas kóterýge jaraıdy-aý degen Oljabaı batyrdyń da, onyń ishinde Jaıaý Musanyń jıenderi Temirhan Dúr manov aqsaqal, ardager jýrnalıst Gúlbarshyn Dúrmanova apaıymyz, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Altaı Qalıaqparov, múgedekter arbasyna tańylǵany bolmasa, kez kelgen qazaq balasy úshin janyn berýge daıar Nurken Salyqbaev jəne Ertis óńiriniń adýyndy aqyny Arman Qanılar da ań-tań bolyp, qoldary jetetin, sózderi ótetin jerlermen, jeke tulǵalarmen kelissózder júrgizip jatqanǵa uqsaıdy. Osyndaı adamzat balasyn qurdymǵa bastaıtyn is-əreketter jóninde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Ə.Nazarbaev óziniń «Bolashaqqa baǵdar: Rýhanı jańǵyrý» atty eńbeginde: «Prag matızm − óziniń ulttyq jəne jeke baılyǵyńdy naqty bilý, ony únemdi paıdalanyp, soǵan səıkes bolashaǵyńdy josparlaı alý, ysyrapshyldyq pen astamshylyqqa, dańǵoılyq pen kerdeńdikke jol bermeý degen sóz.
Qazirgi qoǵamda shynaıy mədenıettiń belgisi − orynsyz sənsaltanat emes. Kerisinshe, ustamdylyq, qanaǵatshyldyq pen qarapaıymdylyq, únemshildik pen oryndy paıdalaný kóregendikti kórsetedi. Naqty maqsatqa jetýge, bilim alýǵa, salamatty ómir saltyn ustaýǵa, kəsibı turǵydan jetilýge basymdyq bere otyryp, osy jolda ər nərseni utymdy paıdalaný − minezqulyqtyń pragmatızmi degen osy. Bul – zamanaýı əlemdegi birden-bir tabysty úlgi. Ult nemese jeke adam naqty bir meje ge bet túzep, soǵan maqsatty túrde umtyl masa, erteń iske aspaq túgili, eldi qur dymǵa bastaıtyn popýlıstik ıdeologııa lar paıda bolady» − dep naqty lap bergen.
Alaıda, joǵaryda bolyp jatqan oqıǵalar Elbasynyń bul rýhanı jańǵyrýyna kereǵar dúnıeler me dep qalasyń. Oıymyzdy qorytyndylaı aıtsaq: birinshiden, bir tulǵanyń atyn ekinshi bir tulǵanyń atymen aýystyrý, nemese ony múlde óshirýge umtylý jaqsylyqtyń belgisi emes. Aýdan basshylary Jaıaý Musanyń atyn endi bolashaq Oljabaı aýylynyń mədenıet úıine beremiz dep jergilikti turǵyndardy aldaýsyratyp jatqan kórinedi. Sonda deımiz-aý, onyń atyn týǵan aýylynan qyzǵanatyndaı Jaıaý Musa babamyz aýdannyń əkim-qaralaryna ne jazyp qoıypty eken?! Ekinshiden, aýyldyń aty Oljabaı da, Jaıaý Musa da atalmaı Jańatilek atansa, odan kim utylyp, kim utady degen suraq týyndaıdy. Úshinshiden, alda-jalda burynǵy Jaıaý Musa aýylyna Oljabaı aty berilip jatsa, Ereımentaýdaǵy Qanjyǵaly týys tar Oljekeńe Baıanaýyldan jańadan aýyl aty berilip jatyr eken, bizder de endi burynǵy Oljabaı aýylyna Bógenbaı babamyzdyń atyn bereıik dep sheshim shyǵarsa, oǵan kim qarsy tura alar deısiz. Tórtinshiden, Oljabaı da, Jaıaý Musa da ataýsyz, ıaǵnı aýylsyz qalsa erteń gi urpaqqa ne betimizdi aıtamyz? Osydan onshaqty jyl buryn Baıanaýyl aýdanynyń burynǵy əkimi Qora baı Shəkirov meniń «Aıdabol Sary batyr» degen kitabyma alǵysóz jazyp berip jatyp: «Qyryqbaı inim! Baıanaýyl bile-bilgen adamǵa tarıhy tunyp turǵan altyn kenish qoı. Batyr, bı, han, jyraýlaryn bylaı qoıǵanda osy Kóktaýdan 99 əýlıe shyqqan. Barlyqtarynyń atyjónderi mende qattaýly. Ətteń, tek sońǵy kezderi el-jerdiń tarıhyn shala biletin atqaminer bilgishter kóbeıip ketti. Naqty biler derek, dəıekteri joq, anadan estidim, mynadan oqydym dep oryndy-orynsyz qulash-qulash maqala, tipti irkes-tirkes kitaptar jazyp, tarıhshy, jazýshy atanyp júrgender de kóbeıip barady. Bunyń sońy jaqsylyqqa apara qoısa», − degen kúmənin da jasyrmaǵan edi. Búgingi kúni Qorabaı aǵamyzdyń sol aıtqan sózi shyndyqqa aınalǵan túri bar. Sonda deımiz-aý, osyndaı tarıhyna kelbeti saı aýdan ortalyǵy men aýyldarynda keıingilerge aqyl aıtyp, jol kórseter kókiregi oıaý, kózi ashyq aqsaqaldardyń bolmaǵandyǵy ma? Tarıh pen ədebıet, mədenıetten habardar oqyǵan, toqyǵan degen azamattar qaıda júr? Əlde olardan da aıyrylyp, qý taqyrǵa aınalǵanymyz ba? Suraq kóp, jaýap joq. Mynaý ótpeli zamannyń qara bulty men nóser jaýyny aqylymyzdy shaıyp, sanamyzdy shynaıy ómirge qajettiligi shamaly kəkir-shúkir, kúlqoqyspen shyrmap tastaǵan ba?!
Qyryqbaı ALLABERGEN,
tarıh ǵylymdarynyń doktory,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory,
«Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi»