Nazarbaev ýnıversıtetiniń gýmanıtarlyq jáne áleýmettik ǵylymdar mektebinde HIH Halyqaralyq túrki til bilimi konferensııasy óz jumysyn bastady.
17-19 tamyz aralyǵynda ótetin dástúrli ǵylymı jıyn tarıhy 1982 jyly Berklıde Kalıfornııa Ýnıversıtetinde bastalǵan bolatyn, sodan beri jetekshi ýnıversıtetterde Stambýlda, Londonda, Ankarada, Maınsede, Ýpsalada, Izmirde, Segede, Oksfordta jáne basqa da akademııalyq ortalyqtarda ótkizilgen. Jıyn eki jyl saıyn bir ret, Túrkııa men odan tys jerlerdegi ýnıversıtetter arasynda ótip otyrady. Bul kezdesý Ortalyq Azııada tuńǵysh ret ótip otyr. Ýpsala ýnıversıtetiniń professory Eva Chato: «Bul ǵylymı konferensııa óz tarıhynda tuńǵysh ret túrki áleminiń júreginde, altyn qazyǵynda ótip otyr. Túrki halyqtary Eýrazııa keńistiginde tarydaı shashylǵan. Qazaqstan sol keńistiktiń týra ortasynda ornalasqan. Bul jıyn túrki tilderde sóıleıtin ulttardyń bas qosqan ortalyǵynda ótýimen de qundy. Men ózim, túrki áleminiń ortalyǵyna kelgenime asa qýanyshtymyn», dedi.
Túrki akademııasynyń qoldaýymen ótken konferensııanyń ashylý saltanatynda sóz sóılegen akademııa basshysy Darhan Qydyráli Qazaqstandaǵy túrkitaný ǵylymynyń jańa kezeńin Halyqaralyq Túrki akademııasynyń Astanada qurylýymen tikeleı baılanystyrýǵa bolatynyn atap ótip, túrkitaný ǵylymyna eńbek sińirgen ǵalymdarǵa arnaıy marapattar tapsyrdy.
«Túrki akademııasy túrki lıngvıstıkasyna baılanysty birshama jumys atqardy. Ekspedısııalaryn uıymdastyryp, sózdikter shyǵardyq. Olardyń arasynda Ámir Nájiptiń HIV ǵasyr túrki tilderiniń tarıhı-salystyrmaly tórt tomdyq sózdigi, Kóne túrki sózdigi, «Manas» sózdigi de bar. Sonymen qatar, joıylý qaýpi bar túrki tilderine baılanysty arnaıy ensıklopedııalyq kitap shyǵaryp, IýNESKO-nyń shtab páterinde úlken halyqaralyq jıyn ótkizdi. Bıyl túrki lıngvıstıkasy úshin aıtýly jyl. О́ıtkeni osydan 125 jyl buryn V.Tomsen túrki jazýynyń kiltin taýyp, ony dúnıe júzine pash etken bolatyn. Sodan beri túrkologııa jáne túrki lıngvıstıka salasynda kóptegen jumystar atqarylyp, irgeli eńbekter jazyldy. Sonyń ishinde osynda otyrǵan ǵalymdardyń da eńbekteri bar. Biz Tomsenniń osy jańalyǵyna oraı jıyn ótkizip, arnaıy medal shyǵaryp, túrkologııaǵa eńbegi sińgen ǵalymdardy marapattaǵan bolatynbyz. Búgin de túrki lıngvıstıkasyna eńbek sińirip júrgen áriptesterimizdi osy konferensııa aıasynda marapattasaq dep otyrmyz. Bul biz úshin de – úlken mártebe», dedi Túrki akademııasynyń basshysy Darhan Qydyráli.
Halyqaralyq Túrki akademııasynyń V.Tomsen medalimen Frankfýrt ýnıversıtetiniń professory, qazirgi túrki tilderi men kóne túrki tiline baılanysty irgeli zertteýlerimen túrkitaný ǵylymyna eren eńbek sińirgeni úshin Irına Nevskaıa, A.Mıskevıch ýnıversıtetiniń professory, qyrym tatarlarynyń jáne qazaq tilderine baılanysty zertteýleri úshin Genrık Iаnkovskıı, al Túrki akademııasynyń arnaıy altyn medalimen Ýpsala ýnıversıtetiniń professory, salystyrmaly túrki til bilimin zertteýde jetistikke jetkeni úshin Eva Chato marapattaldy.
Túrki tilderiniń ortaq jáne jekelegen ózekti máselelerine arnalǵan bul konferensııa túrkitanýdaǵy mańyzdy ǵylymı jıyndardyń qatarynda. Túrki til biliminiń kóne jáne búgingi zańdylyqtary ǵalymdar úshin asa mańyzdy bolyp otyr.
Úsh kúngi ǵylymı jıyn aıasynda «Sibirdiń joıylyp bara jatqan túrki tilderiniń qujattamasy», «Túrki jáne basqa da transeýrazııalyq tilderdegi ártúrli mándilik pen rettilik» taqyryptarynda semınarlar ótip jatyr.
Baǵashar TURSYNBAIULY,
Sýretterdi túsirgen Erlan Omar
«Egemen Qazaqstan»