Tól teńgemizdiń tuǵyry tegeýrindi

Ulttyq valıýta – memleket­ti­lik­tiń basty nyshandarynyń biri. Os­yn­daı joǵary mártebege ıe tól teń­gemizdiń egemen eldiń derbes aqsha-kredıttik saıasatyn júrgizýshi qu­ra­lyna aınalyp, Táýelsizdik jylna­ma­syna altyn áriptermen jazy­l­ǵa­nyna bıyl 18 jyl toldy. Elba­sy­myz Nursultan Nazarbaevtyń eko­nomıkalyq reformalaryn serpindi júzege asyrýdyń memlekettik tut­qa­larynyń biri Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń Ulttyq Banki ulttyq valıý­tamyzdyń odan ári tuǵyrlana túsýin qamtamasyz etip keledi. Bıylǵy jyldyń aıtýly oqıǵa­sy – el Táýelsizdiginiń 20 jyl­dy­ǵynyń keńinen atalýy oblys bank júıesiniń 140 jyldyǵymen tuspa-tus kelip otyr. Dalalyq ólkedegi tuń­ǵysh banktiń 1871 jyly Petropavl qalasynda ashylýy kezdeısoq bolmasa kerek. Toǵyz joldyń tora­by boıyndaǵy shahardyń kórshi Re­seı­diń Batys Sibir aımaǵy men Qa­zaqstannyń jáne Orta Azııanyń or­talyq óńirleriniń kerýen joldary qıylysynda ornalasýy saýda-sat­tyq salasynda mańyzdy oryn aldy. Bastapqyda Reseı ımperııasynyń, keıin Keńes eliniń quramynda bol­ǵan Qazaq eli óziniń derbes aqsha saıa­satyn júrgize almaǵany belgili. 1991 jyly jeltoqsanda egemendigimiz jarııa etilgennen keıin Qazaq­stan naryqtyq ekonomıka talapta­ryna jaýap beretin bank júıesin qurýǵa kiristi. Elimiz aldynda derbes aqsha-kredıttik saıasatyn júrgi­zý jáne respýblıka ekonomıkasyn odan ári reformalaý mindeti turdy. Soǵan baılanysty ulttyq valıýt­a­myzdy engizý qajettigi týdy. Reseı usynǵan rýbl aımaǵyna ený sharty Qazaqstan úshin qolaısyz boldy. Aınalymda qolma-qol aqshanyń jetimsizdigi qıyn jaǵdaı qalyptas­tyr­dy. Ekonomıka turaqsyzdanyp, óndiris quldyrady. Taýarlar men qyz­metter baǵasy buryn-sońdy bol­maǵan dárejede sharyqtady. 1993 jyldyń aıaǵynda ınflıasııa kórset­ki­shi 2297 paıyzǵa jetti. 1993 jyly 13 sáýirde KSRO Memlekettik bankinen bólinip shyqqan Qazaq respýb­lıkalyq bankin Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Ulttyq Banki etip qurý jóninde zań qabyldandy. Osy jyly 15 qarashada aınalymǵa tól teńgemiz engizilip, bank júıesiniń ulttyq normatıvtik jáne quqyqtyq negizderin retteý úrdisi bastaldy. Bul – Prezıdenttiń der kezinde qabyl­da­ǵan kóregendi baılamy edi. О́ıtkeni, osy kezeńde biryńǵaı aqsha júıesin saqtap qalýǵa bolmaıtyny, soǵan oraı óz valıýtamyzdy engizý, derbes aqsha-kredıttik saıasat júrgizý aýadaı qajet bolatyn. Jalpy qolda­nystaǵy rýbl Qazaqstannyń Táýel­siz­digin tejeıtini aıdan anyq edi. Mundaı táýekelge barý el múddesin oılaýdan týǵan birden-bir batyl sheshim bolatyn. Táýelsizdiktiń eleń-alań shaqta­ryn­daǵy sol bir qıyn jyldar esimde umytylmastaı jattalyp qalyp­ty. О́zge jerlerdegideı oblysta da aqsha aıyrbasy óte uıymshyl­dyq­pen ári qysqa merzimde atqaryldy. Aınalymnan 1961-1962 jylǵy úlgi­degi 35,5 mıllıard rýbl bankno­ta­lary alyndy. Olar óńdelip, 16 myń oramaǵa salyndy. Sosyn ınkassa­tor­lyq qaptarmen qoımalarǵa tap­syryldy. Barlyǵy 770 qapqa 20 ton­na eski Keńes aqshasy jınaqtal­dy. Qyzyljar óńiri boıynsha 362 myń adam aqsha aıyrbastap, onyń jalpy somasy 19,6 mıllıard eski rýbl boldy. 1993 jyly 22 qara­sha­dan bastap zeınetaqylar men issapar aqy­lary ulttyq valıýtamyzben berile bastady. Vokzaldarda, áýe­jaı­larda, ortalyq bazarlarda jedel túrde valıýta aıyrbastaý qo­syn­dary ashyl­dy. Osylaısha oblystyń qarjylyq júıedegi jańa ólshemderi Táýelsizdik jyldarynda ýaqyt sy­nynan súrin­beı ótti. Ekonomıkaǵa salmaq túsir­gen munaıdyń álemdik baǵasynyń quldyraýy men kóterilý kezeńderin, eki birdeı álemdik qarjy daǵda­ry­syn bastan ótkerse de, bank sektory turǵyndar senimin aqtaı bildi. Ulttyq qarjy júıesiniń negizgi damý kezeńderin bylaısha sıpattaý­ǵa bolady. Teńgemiz aınalymǵa engennen bastap 1995 jylǵa deıingi aralyqta Ulttyq Banktiń basty mindeti gıperınflıasııany tejeý boldy. Bar kúsh-jiger ınflıasııany tómen­detýge, aqsha-kredıt saıasatyn jetildirýge, ulttyq valıýtanyń ishki-syrtqy turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttaldy. Ekonomıkany nesıeleý ekinshi deńgeıdegi bankterge júkteldi. Naqty qoldanylǵan shara­lardyń nátıjesinde ınflıasııa 60 paıyzǵa deıin tómendetildi. 1995 jyly «Ulttyq Bank týraly» Zań qabyldanyp, zańnamalyq jaǵynan jetildirildi. Uıymdyq, qarjylyq tetikter naqtylandy. 1996-1998 jyldar elde makro­eko­nomıkalyq turaqtylyqqa qol jet­kizýimen erekshelendi. Inflıa­sııa­ny tejeý odan ári jalǵasyp, 60,3 paıyzdan 1,9 paıyzǵa tómen­de­di. Bank júıesin reformalaýdyń birinshi baǵdarlamasy qabyldanyp, halyqaralyq standarttarǵa sáıkes­ten­dirildi. Kapıtal jetkiliktigine, aktıvter sapasyna, menedjment deń­geıine, býhgalterlik esepke, te­le­kom­mýnıkasııalyq baılanysqa basa nazar aýdaryldy. Kapıtaldandyrý deńgeıin kóterýge, basqa da normatıvterdi engizýge qatań talaptar qoıyldy. Sóıtip tutastaı bank júıe­siniń sapalyq damýyna jol ashyldy. 1998-1999 jyldary Reseıdegi qarjy daǵdarysy men mu­naı­dyń álemdik baǵasynyń quldyraýy ulttyq valıýtamyzdyń beriktigine úl­ken syn boldy. Osy kezeńde tól teńgemiz qatań devalvasııaǵa ushy­rap, ınflıasııa 17,8 paıyzǵa deıin kóterildi. Teńgeniń tegeýrinin qal­py­na keltirý maqsatymen erkin aı­yrbas baǵamy engizildi. Munyń ózi qazaqstandyq taýar óndirýshilerdiń básekelestik qarymyn arttyrýmen qatar ekonomıkanyń qaryshtap da­mýy­na qozǵaý saldy. 2000-2006 jyldar ekonomıka­myz­dyń qaryshty damýymen erekshelendi. Inflıasııa turaqty deń­geı­de (6,4-8,4 paıyz) saqtalyp,ishki jal­py ónimniń jyldyq ósimi 10,3 paıyzdy qurady. Baǵa turaqtyly­ǵyna qol jetkizý óndiriske oń áserin tıgizdi. 2007 jyldyń basynda AQSh-tyń ıpotekalyq zaemdar na­ryǵynda oryn alǵan daǵdarys álem­dik qarjy naryǵyndaǵy jaǵdaıdy shıelenistirip jiberdi. Kóptegen elderde oryn alǵan aqsha tapshylyǵyn qazaqstandyq bankter de bastan keshti. Astyq óndirýshi elderde shy­ǵymnyń tómen bolýyna baılanysty bıdaıdyń, ósimdik maıynyń baǵa­lary sharyqtap ketti. Munyń bári ınflıasııanyń ósýin týǵyzdy.Tek tıisti sharalardyń qoldanylýy arqa­synda ǵana bank júıesin birshama turaqtandyrý múmkin boldy. 2007 jyldyń ekinshi jartysynda Ulttyq Banktiń aqsha-kredıt saıasatyna aı­tarlyqtaı ózgerister engizilip, j­a­handyq daǵdarysty eńserý jáne bo­lashaq sapaly ekonomıkalyq ór­leýdi qamtamasyz etý mindetteri qoı­yldy. Úkimettiń, Ulttyq Bank­tiń jáne  Qar­jylyq qadaǵalaý jó­nindegi agent­tiktiń birlesken is-qı­myl baǵ­dar­la­ma­sy qabyldandy. Eko­nomı­ka­ny tu­raqtandyrý shara­la­ry aıasynda memleket qazyna­sy­nan 19 mıllıard dollar qarjy quıyldy. Al aıyrbas baǵamynyń bir sáttik ózgertilýi kútilgen aqsha qunsyz­da­nýyn aıtarlyqtaı tómendetýge, tó­lem balansy jaǵdaıyn jaqsartýǵa, Ulttyq Banktiń altyn-valıýtalyq qoryn saqtaýǵa yqpal etti. 2008 jyldyń sońynda jeke tulǵalardyń depozıtteri boıynsha kepildi qaı­tarym somasy 700 myńnan 5 mıllıon teńgege deıin kóbeıtildi. Daǵdarystan keıingi damý kezeńi 2010 jyly bastalyp, makroeko­no­mı­kalyq ındıkatorlar oń yrǵaqtar­men sıpattaldy. Ishki jalpy ónim ósimi qarqyn alyp, 7 paıyzdan asty. Byltyr Qazaqstannyń bankterdegi depozıtter kólemi 74 trıllıon, eko­nomıkany kredıtteý mólsheri 75 trıl­lıon teńgege, eldiń altyn-va­lıý­ta qory 58,7 AQSh dollaryna jetti. Qazaq­stan Respýblıkasynyń Táý­elsizdigi – memleketimizdiń zor jetistigi. Osynaý az ǵana ýaqyt ishinde elimiz zor áleýmettik-ekonomıkalyq tabys­tar­ǵa jetti. “Aldymen ekono­mıka, sosyn saıasat” qaǵıdatyn usta­nyp, adamdardyń turmysyn jaq­sar­týǵa basa kóńil bólindi. Tur­ǵyn­dar­dyń jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim kólemi 9000 AQSh dol­larynan asty. 1994 jylmen salys­tyrǵanda 12 ese kóp degen sóz. B­ú­ginde oblys­tyń bank júıesi yrǵaq­ty damyp keledi. Kredıttik salym­dar –76,5 mıllıard, shaǵyn bızneske berilgen nesıeler – 13 mıllıard, turǵyndar­dyń tutyný nesıeleri – 9,5 mıllıard, ıpotekalyq nesıeler – 1,9 mıllıard, depozıttik salym­dar – 38,1 mıllıard teńgeni qurap otyr. Osy jyldar ishinde jalpy óńirlik ónim óndirý – 6,6 ese, óner­kásip taýar­lary – 4 ese, negizgi ka­pıtalǵa ınvestısııalar tartý – 18 ese ulǵaıdy. Ekonomıkadaǵy óreli ózgerister bank sektory qyzmetimen tyǵyz baılanysty ekenin eshkim de joqqa shyǵarmaıdy. 20 jylda Táýelsiz Qazaqstannyń tabysty bank júıesi qalyptasty. Ulttyq valıýtamyz –teńgeniń tegeýrini artyp, óz tuǵy­ryna nyq qondy. Osynaý tolaıym tabystardyń, joǵary jetistikterdiń bastaýynda Memleket Basshysy Nursultan Nazarbaevtyń turǵanyn bárimiz maqtanysh etemiz.

Jomart QAJYRAQYMOV, QR Ulttyq Banki Soltústik Qazaqstan oblystyq fılıalynyń dırektory, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty.

PETROPAVL.