1998 jyly jańa elordamyz dúnıe júzine jarııalanyp, Elbasy Nursultan Nazarbaev onyń tóńiregine orman egýdi tapsyrǵan shaqta «Astananyń mańaıyndaǵy jerler – jazyq dala, orman ósirýge asa qolaıly emes», dep atalǵan bastamaǵa senimsizdik tanytqandar da tabyldy. Degenmen, búginde Astana ormanynyń aýmaǵy 75,1 myń gektarǵa jetip, Shortandy aýdanyna qaraı 100 shaqyrymdaı aýmaqqa deıin sozylǵan.
Tirshilik bar jerde oǵan keri áserin tıgizetin bıotıkalyq faktorlar, ıaǵnı zııankester men aýrýlardyń qatar júreri tabıǵı zańdylyq. Qazirgi kezde elimizdiń kóptegen eldi mekenderinde, sonymen qatar Astana qalasynyń da jasyl jelekterin zııankesterden qorǵaýda hımııalyq óńdeýdiń kemshilikteri eskerilmeıdi. О́ńdeý barysynda alǵashqy kezde zııankester joıylyp jaqsy nátıje kórsetkenimen, keıinirek onyń jasyryn zııany oryn ala bastaıdy. Máselen, qaıtalap óńdeýden soń az ýaqytta keıbir zııankesterdiń (kene, ósimdik bıtteri t.b.) qoldanylǵan ınsektısıdterge beıimdelý úrdisi júrip, tózimdilikteri artady.
Sondyqtan ormandy zııandy aǵzalardan qorǵaý sharalary ǵylymı turǵydan negizdelgen bolýy tıis. Bul rette jyl boıyna júıeli túrde zııan keltirýdiń aldyn alý sharalary men jasyl jelekterdiń ormanpatologııalyq monıtorıngisi júrgizilýi, zııankesterdiń popýlıasııasy baqylanýy, onymen kúresý ádisteri (bıologııalyq), karantındik jáne basqa sharalary keshendi atqarylýy qajet. Basymdyq hımııalyq óńdeýge berilse de, qoldanylatyn ınsektısıd birinshi kezekte adamǵa, qorshaǵan ortaǵa, jan-janýarlar álemine, sonymen qatar paıdaly faýnaǵa qaýipsiz bolý kerek. Biraq ókinishke qaraı, mundaı ınsektısıdter múldem joqtyń qasy.
Insektısıdterdi paıdalanǵanda az ýaqytta zııankesterdiń jappaı azaıýy baıqalǵanymen, sondaı-aq ońaı jáne kórneki bolyp kóringenimen, olardyń tabıǵı jaýlaryn (entomofagtar) joıyp, qalǵan popýlıasııasynyń kóbeıýine múmkindik týǵyzady da hımııalyq óńdeýdi qaıta jalǵastyrýdy qajet etedi. Qaıta-qaıta jáne esepsiz óńdeý, zııandy aǵzalardyń ınsektısıdke degen tózimdiligin qalyptastyryp, ekonomıkalyq jáne bıologııalyq turǵydan tıimsiz etedi. Sonymen qatar ekinshi dárejedegi zııankester qatarynyń tabıǵı jaýlary joıylǵannan soń, olar negizgi qatarǵa shyǵady da kóp mólsherde hımııalyq preparattarmen óńdeýdi talap etedi.
Bizdiń zertteýlerimiz ben keıbir aqparattar boıynsha, mundaı qarqyndaǵy hımııalyq óńdeýdi paıdalaný, ınsektısıdterge zııankesterdiń turaqtylyǵyn qalyptastyratyndyǵy, nátıjesinde Astana jasyl beldeýinde kezdesetin ekinshi dárejedegi zııankesterdiń jappaı kóbeıýine qolaıly jaǵdaı jasalatyndyǵy baıqaldy. Mundaı jaǵdaıda japyraq jáne qylqan kemirgish zııankes býnaqdeneliler sanynyń artýy aǵashtardyń japyraqtaryn jep, jalańashtap, álsiretip, aýrýlar men diń zııankesterine qolaıly jaǵdaı týǵyzady. Sonyń saldarynan ekpe aǵashtardyń biraz bólikteriniń múldem qýrap ketýine soqtyrady.
Qazirgi kezde pestısıdterdi shamadan tys qoldanyp, búrký barysynda qorshaǵan ortanyń lastanýy (sý qoımalarynyń, topyraq, aýa) jáne pestısıd qaldyqtarynyń adam aǵzasynda qalyp qoıýy (ártúrli onkologııalyq jáne allergııalyq, bedeýlik jáne t.b. aýrýlar týdyrady), sonymen qatar janýarlar men ósimdik áleminiń azýy baıqalýda. Demek pestısıdterdi qoldaný kezindegi keleńsiz nátıjeler eskerilip, ony eń sońǵy shara retinde paıdalaný qajet. Bul zııankesterge qarsy qorǵaýdyń keshendi júıesin, ıaǵnı ekologııalyq qaýipsiz bıologııalyq ádisti basymdyqpen qoldaný máselesin ózekti etedi.
Osy oraıda J.Jıembaev atyndaǵy Qazaq ósimdik qorǵaý jáne karantın ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkerleri 2016 jyldan bastap «Jasyl aımaq» respýblıkalyq memlekettik kásipornynyń mamandarymen birlese otyryp, Astana ormanynda ósirilip jatqan aǵashtyń 60-tan astam túri men aǵashtardyń turaqty plantasııasyndaǵy sany 50 myń dana aǵashty-butaly 62 túrli tuqymdyqtarǵa keshendi qorǵaý sharalaryn ázirleýde.
Aımaq ekpelerinde maral, bulan, elik, sýyr, dala qarsaǵy, ondatr, qoıan jáne kishi tyshqandar mekendeıdi. Munymen qosa, balqaraǵaı torǵaıy, sur shil, sur sandýǵash, kók qarǵa, jasymyq, shıqyldaq, máskeý torǵaıy tárizdi qanattylar da kezdesedi. Qalyptasqan dástúr boıynsha 2017 jyly Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen olardyń qatary taǵy da 150 qyrǵaýylmen tolyqty. Atalǵan is-sharalar arqyly zııankester oshaǵyna jol bermeý, qorshaǵan ortany lastamaý múmkindikteri men bıologııalyq qorǵaý tásilderine basa nazar aýdarylýy tıis.
Bizdiń ınstıtýt ǵalymdary pestısıdterdi paıdalanýdyń keri áserin jete túsine otyryp, ósimdik qorǵaýdyń ekologııalyq qaýipsiz ádisterin jasaýdy maqsat etýde. Máselen, ǵylymı qoldaý men der kezinde atqarylǵan qorǵaý sharalaryna baılanysty búginde Astana jasyl beldeýiniń, jalpy orman alqabynyń ormanpatologııalyq jaǵdaıy aǵymdaǵy jyly ótken jyldarmen salystyrǵanda áldeqaıda jaqsara tústi.
18 jyldyń ishinde jasyl beldeýdiń kólemi Býrabaı ulttyq parkimen teńeskendigin eskersek, ǵylym men tájirıbe ushtasqan orman alqabynyń kólemi dál osy qarqynmen ósse, keler jyly Býrabaıǵa deıin jalǵasyp, odan ári Pavlodar, Qaraǵandy jáne Qostanaı óńirlerine de boılary sózsiz.
Qazirgi kezde ınstıtýt Qazaqstanda jappaı óndiriletin jáne keń qoldanys taýyp otyrǵan aýyl sharýashylyǵy óndirisinde, sonymen qatar eldi mekenderdiń ishinde jáne aınalasyna egilgen orman-parkterin zııankes býnaqdenelilerden bıologııalyq qorǵaý maqsatynda bıopreparattar men bıo-agentterdi qoldanýdy nasıhattaýda. Bul bıoádisti damytyp, qorǵaý sharalaryn ekologııalandyrý, turǵyndardyń densaýlyǵyn jáne qorshaǵan ortany saqtaýda taptyrmas tásil.
«Adamzattyń tabıǵatsyz kúni joq, tabıǵattyń oǵan aıtar tili joq», degendeı, Jer-Anamen tildesip, Qazaqstannyń barlyq aýmaǵyn jasyl beldeýlep, oblystar men aýdandardyń aralyqtarynda ashyq jatqan alańdardy jasyl alqappen jaıqaltý − bizdiń basty boryshymyz!
Nurjan MUHAMEDIEV,
Qazaq ósimdik qorǵaý jáne karantın ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń orman jáne jasyl jelekterdi qorǵaý sektorynyń jetekshisi,
Gúlnaz MEŃDIBAEVA,
orman jáne jasyl jelekterdi qorǵaý sektorynyń ǵylymı qyzmetkeri