Qurban aıt – ulyq mereke

Qurban aıt (meıramy) Ora­­za aıtynan 70 kúnnen keıin Zýl­hıdja aıynyń 10 kúni bastalady. Grıgorıan kún­tizbesi boıynsha bul kún bıyl 21 tamyzǵa kelip otyr. Al qajylyqqa attanǵandar Ara­fa jotasynda 20 tamyz kúni qul­shylyq etedi. Sondyqtan bul kún «Arafa kúni» dep atalady. Qajylyqqa barmaǵandar osy kúni aýyz bekitip, oraza us­­tasa Allanyń rızalyǵy úshin jaǵymdy amal (arabsha «mu­s­tahab») bolyp sanalady.  Ábý Qatadan qalǵan hadıste: «Arafa kúniniń orazasy ótken jáne keler jyldardyń kúnálaryna káfárat (keshirim) bolady...» delingen eken.

Barlyq musylmandar bi­le­­­tin bolsa da Allanyń rı­­zalyǵy úshin qurbandyq shalý­dyń qaıdan shyqqanyn eske sala keteıik. Bul dás­túr Ibrahım (Yby­raıym) paı­ǵambar zamanynan qal­ǵan. Ibrahım paı­ǵambar (ıvrıtshe Avraam, latynsha Abraham t.s.s.) Islamǵa deıin, barlyq bir Qudaıǵa taby­nýshy dinderde paıǵambar dep tanylǵan adam. Quran Kárimde Ibrahımniń ómiri men qyzmeti týraly molynan baıan­dalǵan. Ol jastaıynan-aq óziniń taıpalastaryna jáne ákesi Azar tabynǵan putqa senýdiń durys emestigin tanyp, bir Allany ýaǵyzdaıtyn bolǵan. Sol úshin rýlastary ony óltirýge deıin barǵanda, Al­lanyń qudiretimen aman qalady. Qartaıǵan shaǵyn­da Alla oǵan ul beredi. Osy balasymen birge tasqyn qı­ratqan Mekkedegi Qaǵbany qal­pyna keltiredi.  Alla ony synamaq úshin Jábireıil perish­te ar­qyly súıikti uly Smaıyldy qur­bandyqqa sha­lý­ǵa buıyrady. Qansha qı­nalsa da Ibrahım paıǵambar Allanyń ámirin eki etpeı balasyn qurbandyqqa shal­maq bolyp, baýyzdaǵaly jat­qanda Alla aspannan kók qosh­qardy túsirip, balasynyń or­nyna sony qurban qylýǵa bu­ıyrady. Sol kezden bas­tap adal maldy (jylqydan bas­­qa) qurban shalý dástúri qalyp­tasqan jáne ol Ibrahım paıǵam­bardyń súnneti deline­di.

Merekeniń «Qurban aıty» nemese «Qurbandyq meıramy» (Qurban baıram)  atalýy túrki sózi, arabsha ataýy «Id ál-Ádha» dep atalady. Qurbandyq adamnyń Allaǵa adaldyǵyn kórsetip, oǵan rýhynyń jaqyn­daýy­nyń belgisi degen túsinik qalyp­tasqan. Qajy saparynda atqa­rylatyn qulshylyqtyń eń shyr­qaý shegi de osy qurban sha­lý bolyp sanalady.

Jaǵdaıy bar, jolaýshy emes mu­sylmanǵa qurbandyq shalý – ýəjip, musylmandyq min­det. Qurbandyqqa túıe, sıyr jəne qoı (eshki de) tóli shalynady. Biraq mal­dyń aýrý, aqsaq, tym aryq bolmaýy­ da eskeriledi. Sony­men qatar qoı­ men eshki bir, qara mal eki, túıe bes jas­tan kem bol­maǵany durys. Paı­­ǵam­­barymyz Muhammed (s.ǵ.s) qurbandyqqa soıylǵan mal­dyń árbir bólshegi saýap bolady degen eken.

Keıbir musylman el­derinde qur­bandyq, eger kózi­niń tiri­sinde tapsyr­ǵan bolsa,  qaıtys bolǵan týystarynyń atynan da shalynady. Bizdiń elge de ony jasaýǵa bolady, biraq mundaıda soıylǵan maldyń eti tutasymen sadaqaǵa taratylady. Bir qoshqar nemese qoı bir otbasynyń atynan shalynady. Al qara mal nemese túıeni jeti otbasy birigip, qurbandyqqa shalýǵa bolady. Qurbandyqty aıt namazynan keıin (birinshi kúni) úshinshi kúni kún batqanǵa deıin shalady. Qurbandyq duǵasy: «Allahým­ma házá mınká ýá ıláıká, fa­ta­qa­bbál mınnı», qazaqsha maǵy­nasy «O, Rabbym, muny О́ziń berdiń, ári О́zińe arnap otyrmyn, menen qabyl ete kór». Duǵany aıtyp bolǵan soń, «Bısmıllá, Allahý Akbar» dep maldyń tamaǵynan baýyzdaı­dy.

Qurbandyq etin úshke bólip taratady. Bir bóligi ózine qa­lyp, ony  otbasymen birge meı­ram dastarqanyna arnap asady, ekinshi bóligi aǵaıyn-týys, kórshilerge beriledi, úshinshi bóligi kómekke muqtaj kisilerge taratylady.

Qasıetti Qurban aıt – álem­­­degi bar­lyq musylman ba­la­sy úshin ulyq mereke. Islam memlekettik din sanalatyn elderde qurban aıtta 4-5 kúnnen dem alyp, toılaıdy. Al Túrkııa men Qatarda bul kúnderi 10 kúnnen dem alady. Saýd Arabııasy tipti eki apta toılaıdy. Bizdiń elde ol úsh kún toılanady, biraq demalys alǵashqy kúni ǵana beriledi. Reseıdegi Adygeı, Bash­qurt­stan, Tatarstan, Daǵystan, Cheshenstan, Ingýshetııa, Ka­barda-Balqar, Qarashaı-Sherkes sııaqty musylman respýb­lıkalarynda da bul kún mereke sanalyp, halyq demalady.

Jaqsybaı SAMRAT,

«Egemen Qazaqstan»