Dúbirge toly dúnıe

KELDIBEKOV О́Z ERKIMEN ERIKSIZ KETTI

Qyrǵyz eliniń saıası ómirinde taǵy bir úlken jańalyq boldy – jeltoqsannyń alǵashqy kúni jańa saılanǵan prezıdent Almazbek Atambaev merziminen birshama burynyraq qyzmetine kirisse, arada eki aptaǵa jetpeıtin ýaqytta parlament tóraǵasy Ahmatbek Keldibekov qyzmetinen óz erkimen ketti. О́z erkimen degen sóz oqıǵanyń syrt­qy kórinisi ǵa­na, shyn máninde oǵan parlament spı­keri májbúr boldy. Iаǵ­nı, óz erkimen eriksiz ketti. Solaı, «óz erkimen» ketpese, depýtattar ony daýys berý arqyly ketirer edi. Keldibekovke taǵylǵan aıyp­tardan keıin onyń tóraǵa bolyp qalýy múmkin emes edi. Osy jerde aıta ketetin bir jaı: spıkerge qarsy máseleni «Atameken» partııasy kóterdi. Al Keldibekov – parlamentte eń kóp orny bar, sondaı-aq belgili dáre­jede keshegi Bakıevke ish tartatyn partııa sanalatyn «Ata­jurt» par­tııasynyń ókili. Spıker bolý da sonyń arqasy edi. Bul máseleniń kún tártibine shyǵýy da sol saıası kúshter, partııalar kúresiniń bir kórinisi ekeni anyq. Keldibekovke taǵylǵan basty aıyp – tóraǵa bolyp saılanǵan soń, ótken jańa jyl merekesi kezinde 4 kún boıy óziniń qyzmetke taǵaıyndalýyn «Kaprız» deıtin taýdaǵy kýrortta qylmysker top jetekshisi Qamshy Kólbaev degenmen birge atap ótipti. Ony depý­tat­tyq komıssııa «depýtat má­r­te­besi jáne depýtattyq ádep kodeksi jónindegi bapty buzǵandyq, sol arqyly depýtat ataǵyna kir keltirdi» dep baǵalaǵan. Árıne, qyl­mys­tyq toptyń basshysymen ja­qyn júrý, aralasý – úlken aıyp. Oǵan taǵylǵan basqa aıyptar da osal emes. Ol bireýdiń jeke ushaǵymen Astrahan qalasyna sapar shegip qaıtypty. Oǵan úkimettiń qarjysy ketpegenimen, parlament basshysyna sonaý jer túbine qydyryp júrýi jaras­paı­dy-aq. Onyń esesine bir qora depýtatty Malaızııaǵa aparyp, serýendetkeni Qyrǵyzstandaı kedeıleý eldiń qaltasyna aıtar­lyq­taı salmaq tú­siripti. Biraq, ony spıker aıyp kór­meıdi. Ol ózine taǵyl­ǵan bir aıypty ǵa­na moıyndapty. О́z­­iniń kómekshi­leri­ne, tanystaryna – 33 adamǵa memlekettik «mártebeli» avto­kó­lik nó­mirlerin taratqan eken. Endi bul úshin basqalardyń jaza­lan­ǵanyn alǵa tosyp, aqtalady. Sóıtse de, osyndaı usaq nárse­men spıker­diń aınalysýy, áýes bolýy da, onyń usaqtyǵyn ań­ǵart­paı ma? Keldibekov kóp nárseni mo­ıyn­damaıdy. О́ziniń qaıyna­ta­syn qoǵamdyq keńesshi etip ju­mys­qa ornalastyrýyn óte oryn­dy sanaıdy. «Tek týystar ǵana shyndyqty aıtady, – deıdi ol. – Eger meniń múmkindigim bolsa, eldiń ár aımaǵynan ózime keńes­shi­ler alar edim. Meniń qaıy­n­atam OK-de jumys istegen. Ákim bolǵan. Onyń keńesterin tyńdaý­ǵa bolady». Biraq onymen depýtattar kelise qoıǵan joq. Depýtattyq komıssııa onyń júrgen jerinde «baı-manaptyq minez kórsetip, astatók dastarqan jaıdyratynyn, qyryp mal soı­dy­ratynyn», el taryǵyp jatqan­da, qymbat kýrorttarǵa baryp, dúnıe shashatynyn aıyp kórse, Keldibekov: «Barlyq adam dema­la­dy, meniń de demalýǵa quqym bar», dep áriptesterine keııdi. Keldibekov ketti. Onyń ornyna QSDP ókili Asylbek Jıenbekov saılandy. «Atajurt» partııasy fraksııasynyń ony ótkizbeı tastaý áreketinen túk shyqpady. О́ıt­keni, parlamentte qurylǵan jańa koalısııada bul partııa joq. Koa­lısııaǵa QSDP, «Respýblıka», «Ar-namys» jáne «Atameken» par­tııalary birigip otyr. Ol úki­met basshysyn da taǵaıyndady.

 * * *

KО́SEMNEN KEIIN KО́SEM KELE ME?

Koreıa halyq-demokratııalyq respýblıkasynyń kósemi, ózderinshe aıtqanda, «qymbatty joldas, uly kósem jáne KHDR marshaly» Kım Chen Ir qaıtys boldy. Bir eldiń ǵana emes, álemdik saıasattaǵy belgili tulǵa dúnıeden ozdy. Oǵan álem jurtshylyǵy nazar aýdaryp otyr. Dúnıeden ót­ken, onyń ústine jańa ótken adam týraly ǵaıbat sóz aıtýdyń jóni joq. Onyń qa­za­syn aza tutyp, eńi­regende etekteri to­lyp jatqan el bar, halyq bar. Kósem retinde, rýhanı basshy retinde ol talaılardyń janyna jaqyn boldy, olardyń ómirine baǵyt-baǵdar berdi, olar­dyń júregine saqtalatyndaı boı­tumarǵa aınaldy. Ony eshkim de julyp tastaı salmas. Biz áste de olardyń sezimine tıiskeli otyrǵanymyz joq. Árkim­niń óz kózqarasy, óz talǵamy bar. Bireýge jaqqan ekinshige jaqpaı­dy. Tulǵa, saıasatker, basshy týra­ly bizdiń de óz paıymdaýymyz aı­qyn. Ol basqalardyń, ásirese, Kım Chen Ir týraly pikirlerimen úı­lese bermeıtini de zańdy. Oqyr­man bizdiń pikirlerimizdi de osy turǵydan qabyldar. KHDR – álemdegi eń jabyq, qupııasy kóp el. Halqy ashqursaq deımiz. Soǵan qaramaı, ıadrolyq qarýy bar. Sonysymen aınalasyn ǵana qorqytyp qoımaıdy, búkil álem halqyn shoshytady. Mun­daı­dy basqadan qaıyr surap turyp, shoqparymen qorqytady dese bolar. Bul elde halyqtyń talaı ret asharshylyqqa ushyraǵany, oǵan álemdik uıymdardyń, jeke mem­leketterdiń tarapynan qaıyrym­dy­lyq kómek kórsetilgeni de shyn­dyq. Taǵy bir shyndyq – ol ıad­ro­lyq baǵdarlamasyn, ras bolsa, sondaı qarýyn árkez saýdaǵa salady. Álemniń AQSh, Qytaı, Reseı, Japonııa sııaqty jetekshi elderi ony­men kelissóz júrgizýge májbúr. Osyndaı saýdaly saıasat júr­gizip kele jatqan eldiń eki-aq dosy bar – Reseı men Qytaı. Solarmen ǵana qarym-qatynasta, solarmen ǵana aralasady. Belgili dárejede qoldaý da kóredi. Bul elge yqpal etetin de solar ǵana. Mine, sol eldi 63 jyl tarıhynda eki-aq adam – Kım Ir Sen men endi dúnıeden ozyp otyrǵan Kım Chen Ir basqardy. Bılik ákeden balaǵa mura­gerlik jolmen berilip kele jatyr. Kım Ir Sen 46 jyl bılik tizginin ustasa, Kım Chen Irdiń úlesine 17 jyl tıdi. Endi bılik Kım Chen Irdiń kishi uly Kım Chen Ynǵa aýysatynyna jurt kúmánsiz. Búginge deıingi bılik basynda bolǵandardyń saıasatynda eshqan­daı aıyrmashylyq joq. Qatań sosıalıstik dıktatýralyq júıeni ustandy. Ol jaqsylyqqa jetkizgen joq. Tarıh bir halyqty ekige bólip, olar ustanǵan júıelerdi jarystyryp, salystyryp kórip edi, aıyrmashylyq aspan men jerdeı boldy. Bireýinde, basqasyn bylaı qoıǵanda, halyq ashqursaq, ekinshisi, álemdegi eń damyǵan elge aınaldy. Sıfr tilimen aıtsaq, ońtústiginde soltústigine qaraǵan­da IJО́ kólemi 40 ese, jan basyna shaqqanda 20 ese joǵary. Endi aldaǵy ýaqytta sol júıe jalǵasa bere me, deıdi jurt. Bas­qa­sha tańdaý joq sııaqty. Áli 30-ǵa jetpegen (bireýler 27, 28, 29 deıdi) Kım Chen Ynnyń tájirıbesi joq. Tek qalyptasqan júıege ıelik etse, sonyń ózi úlken olja bolmaq. Árıne, bul – alǵashqy kezeńniń máseleleri. Odan ári ómir ózgerýge tıis, deıdi sarapshylar. Osy jerde jurt talaı oıdy alǵa tartady. Jańa kósem dáýirin­degi KHDR-ǵa Qytaı qatty yqpal etpek, onyń Batystyń jetegine ketýine jol bermeıdi. Reseı de qarap qalmas. Ásirese, onyń aqparat quraldary búgingi kúnderi Kım Chen Ir jaıynda aıtarlyqtaı jyly da jaǵymdy habarlarǵa kóp oryn berdi. Biraz jurt eki Koreıanyń qosy­lýyn da sóz qylady. Jurt shyn mánindegi demo­kra­tııalyq el týraly áńgimeni qozǵaı bermeıdi. Mamadııar JAQYP.