Táýelsizdik dámi tym tátti

Táýelsizdik! Aty urandaı, uranǵa aı­nalǵandaı. Táý etkizip, tańdaı qaqty­ra­tyn, jarqyn jolǵa bastap, jaqsylyqqa jolyqtyratyn, ajy­­­­ra­ǵandy qaýyshtyryp, baýyrdy tabystyratyn, júrekke qýanysh nuryn quıyp, shattyqqa tol­ty­ryp shomyldyratyn qasterli sózdiń qatparynda qandaı qudiret-kúsh búgip jatyr. О́zeginde onyń bári-bári saırap jatyr. Ańsatyp atqan aq tańy, tańdaıdan ketpes tátti dámi, shyrqap salar ásem áni jatyr.

*  *  *

Arqa tósi aq ulpaǵa orandy. Yrymy jaqsy aǵaıyn qut-bereke dep qýandy. Aýyq-aýyq aq­shu­naq aıaz oınaqtap bet shymshylaıdy. Anda-sanda tentekteý boran tepkilep etek-jeńge jarmasyp qamshylaıdy. Erkelep kelip, jorǵalap kelip jo­nar­qany osqylaıdy. Kirpikten túsip aqmo­n­shaq tamshylaıdy. Yldıdan yzǵyp joǵary soqqan yz­ǵy­ryq ysqyryp sabalaıdy. Dúnıe dúr silkinip, totydaıyn taranyp, jan-jaǵyna qaranyp shy­ńyl­tyrdan shilter toqyp, muzdan oıý oıyp, áshekeı japsyryp jarqyraıdy. Qar jaýyp tur tolastamaı. Nur jaýyp tur kirshiksiz pák kóńildi ylastamaı. Aınalany aq mamyqqa bólep tastaǵandaı. Toı qýanyshyna ta­bı­ǵat tamsandyryp tamasha bir taralǵy syıyn tartý etip jatqandaı. Qar jaýyp tur, jan-ja­ǵyna aıamaı shashý shashqandaı. Jer-Ana bıyl erekshe emirenip eljirep ıgiligin ıip tókti. Dán egip terlegen dıqan myqty-ǵoı. Tolaǵaıdyń shyńyna shyqty-ǵoı. Astyq úıip erledi. Namysty qoldan bermedi. Dala ánmen terbelip, kúımen kerildi. Qanjyǵamyz maılanyp, ol­jaǵa keneldik. Qyrqa qyzyrǵa, qyrman qyzylǵa, qamba qazynaǵa, qora qozyǵa toldy. Birde kóldetetin, birde shóldetetin tarpań ta­bı­ǵattyń nazary oń bolyp Uly kúnge kótergen kórimdigi kóz tartty. Toı kerýenge teń-teń etip júk artty. Elde bolsa eringe tıedi. Qýanatyn jó­nimiz bar. Qýanyshqa jetken kúnimiz bar. Jer­uı­yq­taı zaman ornatyp, tolaǵaı tabysqa, jeńisti jarysqa jetkizgen Kóshbasshymyz bar. Túzý joldan taımaı, tartqanymyz kerek tek alǵa. Oryndalmaq sonda alǵa qoıǵan máńgilik mu­rattar men uly mindetter. Bostandyqty baıandy etip, shyǵarmyz shyrqaý bıikke. Shoǵyrlanyp qonsyn izgilikter. Taýqymetti tartqanbyz, ata-baba amanatyn artqanbyz. Artta qalmaýdy armandap alǵa qaraı adymdaımyz. Adymdaı bersek Táýelsizdiktiń tu­ǵy­ryn myzǵymas etip nyǵyzdaımyz. Irgemizdi tu­tas etip tyǵyzdaımyz. Keshegi ker zamannyń bu­ǵaýynan bulqynyp shyqqanymyzdy ýaǵyzdaımyz. Kók jelkendi kerip shyr aınalǵan dúnıe aı­dy­nynda aman-esen adaspaı júzer temirqazyq tań­daımyz. Tańdaǵanymyz jón eken. Tórt qubyla­myz teń eken. Qabyrǵaly qara orman qazaqtyń bar armany sol eken. Arman árıne taýsylmaıdy. Kók júzine Samuryqtaı samǵaımyz. Kóp kórme­sin. Ishi kúıse tuz jalasyn, syrty kúıse muz ja­lasyn. Til-kóz tasqa. Baqyt bersin basqa. Aıta­ry­myz joq odan basqa.

*  *  *

Talaıly tarıh qoınaýyna boılaǵan saıyn ót­kenimizdi oılaımyz. О́tkenimiz jumaq emes, tumaq edi. Endeshe, Qazaq eli taram-taram tarıh al­dyn­da qaryzdar emes, kerisinshe tarıh paryzdar edi. Myń ólip, myń tirilip bostandyqqa bet alǵan. Tulpardyń tuıaǵy, qyrannyń qııaǵy nege tozyp, nege qıylyp edi. Tozǵany – týǵan topyraqty týlaq etpeý, qıylǵany – asyldy aıaq etpeý edi. Taǵdyrsheshti qıly kezden jyǵylmaı-súrin­beı mamyrajaı mezgilge beıbereket kelmedi. Qa­sı­etti aty men zatyn saqtap, burynǵylardyń sar­qyty salynǵan aq sandyq pen kók sandyqty bul­dyr-buldyr dáýirde ýaqyt kóshine artyp, taýlary bult óńgerip samal esken ushy-qıyrsyz Uly dala tósine sálemettegen. Ǵasyrlar qoı­naýy­nan órshil rýhyn, tekti turqyn tamyrynda týlatyp izbasar urpaqqa udaıy ustatqan. Bilektiń bileýdeı kú­shi­men, shashaqty naızanyń egeýli ushymen eńký-eńký jer shalyp, eliniń óti men shetin túgendeýdi qalt jibremegen kim edi? Túgendegen qazaq edi. Tar jol, taıǵaq keship, birde janyp, birde óship nur syılar kúnge saryla kóz tikken sansyz jurt saryýaıymǵa salynbady. Salynǵany ne kerek. Sandalyp keter me edi, qaıter edi? Qaıratqa minip, jiger janyp qadalǵan qanjarǵa qasqaıyp qaısarlyq tanytty. Qaıralǵan júzi muqalmady. Qynaptan sýyrylǵan qaıqy qylysh jarqyldady. Qazaq ne kórmedi. Bárin kórdi. Kóre berdi. Júrekke taǵdyr salǵan jazýdy jibekteı jippen jaza berdi. Qanatyn qomdap, denesin somdap ilgeri umtyldy. Elim dep eńirep tolarsaqtan saz keshti, talaı qyrshyn baz ketti. Sýdy da ishti, ýdy da ishti. Tún uıqysyn tórt bólip shyńǵa órmeledi. Irgemiz sógilmedi, abyroıymyz tógilmedi. Úrkin­shi­lik­te úrkip taý asyp, qyr basyp josyǵan aǵaıyn-baýyr atajurtqa oralar kúndi zaryǵyp tosty. Qaratúnekti qaq jaryp kúlimdep Kún shyqty. Úrker týdy jymyńdap, úmit oty jarqyrap. Irkit ishken ıtómir, zapyran qusqan zarzaman joq boldy. Tostaǵan toltyryp úrip isher baq qondy. Qamshynyń sabyndaı qyp-qysqa merzimde ǵasyrǵa bergisiz is tyndyryp, ajal tóger tajal qarýdan soqa soqtyrǵan erlerdiń eregi Erińnen qaıtyp qana aınalyp ketpeısiń. Samaly jupar esken Saryarqa saýyrynda, erkelegen Esildiń jaǵalaýynda eńseli elorda turǵyzyp, aıshyqty Aqorda ornatty. Dala men qalaǵa, óńir men ólkege qan júgirdi. Qaıda barsań qaınaǵan qyzý tirlik. Tilegenderi tek bereke-birlik. Tórteý túgel bolsa tóbedegi keledi. Berekege kim jeteledi. Bul – anyq. Oǵan halyq óte qanyq. Qarap turyp qııal ma eken dep qalasyń. Qaraǵan saıyn mereıiń ósip, meıiriń qanyp, bizdiń el osyndaı dep qanat baılap qalasyń. Qýanyshyń qoınyńa syımaı tulpar minip keń dalada kósilt­kiń, suńqar bolyp kók júzinde samǵaı bergiń keledi. Mal qalǵansha, tal qalsyn. Ataly sózge júginip, taqyr jerge shybyq shanshyp, tal tigip, ný orman ań-qusymen shýlady. Taýdy buzyp, tasty jaryp, telegeı tolqyn týlady. Bárin aıtta birin aıt, bitken istiń biregeıin aıt. Burnaǵy jylǵy jeltoqsanda elordada eleń­detip Sammıt ótti saltanatty. Saltanatqa sap túzep saıasattyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken sań­laqtar jıyldy. Jel tımegen júzderin Arqanyń aıazyna aımalatyp, alqaly otyrysqa alaqotan otyrdy. Ertegi aıtýǵa emes, erteńniń jaıyn keńesýge kelgen aqjaldar men kókjaldar kemel keleshek týrasynda keleli oı tolǵady. Elbasynyń kóregendigi kóz uryp turdy. Aqy­lymen arbap, qıyǵymen barlap, danalyǵy­men daralap birtalaı sharýanyń basyn bátýaly etip, baǵamdady. Kósemdigi men sheshendigi basym bo­lyp, asyǵy alshysynan tústi. Jer júzi aldynda eńsemizdi bıiktetip, mereıimizdi ústemdetip báre­keldi degizdi. Sóıtip kók júzine, tarıh tórine ta­ǵy bir márte kóterildik. О́zgeniń qańsyǵyn emes, ómirdiń tańsyǵyn tań­dap alyp, qaınaǵan iske bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp qyzý kiristik. Jumyl­ǵa­n­y­myz jaqsy boldy. О́mir ornynda tapjylmaı turmaıdy. О́zgeredi, órisi keńeıip órken jaıady. Zymyraǵan zaman talaby mine osyndaı. Álemde údeı túsken údemeli úrdisten shań qaýyp qalmaý jolynda shoqtyǵy bıik shoǵyr-shoǵyr tyń bastamalarǵa den qoıyldy. Ozý úshin álbette ozyq bilim qajet. Bilimi men biliktiligi – oqý oshaǵynyń deńgeıine baılanysty. Básekege túsý baǵytynda oqý-bilim túbegeıli ózgerip már­te­besi artty. Talǵam solaı, talap kúshti. Endigisi ýaqyt enshisinde. Áleýmettik-mádenı jáne basqa ómir de órshil. Jaǵalaı jańalyq kóp. О́ndiristiń ekpini kúshti. О́ńirlerde erteli-kesh ónerkásip kórigi gúrildep bir tynbaıdy. Aýyl ajarlanyp, turmys bazarlanyp keledi. Keshegi kúni esikten syǵalap, bosaǵada ımenip turǵan tilimiz tórge shyqty. Alaıda, alaqaılap bórkimizdi aspanǵa atý áli erterek. Tilimizdi áspettep, salt-dástúrimizdiń shashbaýyn kórkem­dep órip jatsaq qanekı! Jerimizdiń asty men ústi tunǵan baılyq. Kól-kósir qazynaǵa suq kózin tigip, suǵanaq qolyn júgirtkisi keletinder de tabylyp qalady. Tabalap qarap, eriksiz tańdaı qaǵatyndary da taby­lady. Jaratqan sodan saqtasyn. Dúnıejúzilik jaǵrapııa kartasyna kóz jiber­seń Qazaqstan aýmaǵy boılyqqa da suǵynyp, endikke de enip jatyr. Al sol kartany túrtkilep qarasań keıbir eldiń endigi men boılyǵy túgil, aýmaǵy da kórinbeıdi. Bar bolǵany shartty belgi-sanmen tańbalynypty. Keń-baıtaq týǵan jerimizdiń tútini de tym ystyq. Tútinimiz túzý shyǵyp, tynysh ómir súrý kerek bizge. Shekara shebi bútin, el aman, jurt tynysh. Ásker bar áreket etetin árkezde. Tarydaı shashylyp, taýdaı bop úıildik. Ata Zań arqasynda ańsaǵan arman oryndaldy. Tý jelbirep, Ánuran shyrqaldy. Toıdy toılaý kerek. Erteńgi kúndi onymen birge jáne oılaý kerek. Keleshegimiz sonda kemel myǵym bolmaq.

*  *  *

Almatyda Nııazqulov Turlybek deıtin kórgeni men bilgeni, oqyǵany men toqyǵany kóp jaqsy azamat turady. Turlybek aqsaqal: «Táýelsizdiktiń arqasynda aıǵa da qol sozyp, jer-jahanǵa at shaldyrdyq. Kıgenimiz búlde, ishkenimiz bal kún­de, mingenimiz temir tulpar, turǵan jerimiz kók­oraı kók tal, ushqanymyz kók suńqar», dep edi bir kezikkeninde taqpaqtap. Tuqań durys aıtady. Kúnniń ózi qımaı bata­dy. Tańnyń ózi tamyljyp atady. Yrys aldy – yntymaq. Yntymaǵymyz jarasqan. Terezemiz teń, keregimiz keń. Belesterden belesterge kóte­rilip kelemiz. Otan – otbasynan bastalady. Oty­myz shoqtaı janady, tútinimiz túp túzý shyǵady. Oshaqtan as, arǵymaqtan er túspeıdi. Baǵanaly el, baıtaq jer jaqsylyǵymen jarylqasyn. Táýelsizdiktiń dámi tańdaıymyzdan ketpeı, aqjarylqap nur jaýsyn. Kóńildegi kórikti oı osyndaı edi. Kóńilimiz qa­shanda kórikti bolyp, ortamyz ortaımasyn. Yrys yntymaqqa jolyǵady, dáýlet birlikpen tolyǵady. Jaıqalǵan quraqqa shala túspeı, jazı­ra­ly ómi­­ri­miz qut-berekege molyǵady. Bizge endi ne kerek, bizge endi irgemiz sógilmeıtin tynysh­tyq kerek. «Tórteý túgel bolsa tóbedegi keledi, altaý ala bolsa aýyzdaǵy ketedi» dep atam qazaq aıtqandaı, berekeli birlik bolsa, tamasha tirlik bolady. Ba­sy­myzǵa baq, astymyzǵa taq qonady. О́mirimiz mándi, turmysymyz sándi bolý úshin tek aqtileýdi úkileýi­miz óte-móte qajet bolyp tur qazirgi ýaqytta. Atar tańymyz árdaıym aq bolýy kúlli Alty Alash balasyna baılanysty ekendigi daý­syz. Bar­dy baǵalap, árnárseni óz atymen atap aıtý paryz. Aldymen ekonomıka, sosyn saıasat qa­ǵıdatyn us­taný ustynynda memlekettiń tegeýrini artyp tu­ǵyryna nyq qondy. Shańyraqty shaı­qalt­paı, irgeni bosatpaı, berekeni qashyrmaı al­daǵy kúnder kókjıegine senimmen qaraǵanymyz ma­qul. Asta­na­nyń boıtumaryndaı ispetti Báıte­rek­tiń kókke boı sozýy da teginnen-tegin emes. Kókten tússe, jerden beredi. Osy danalyqty zerdege toqyp, tú­zý joldan taımaı júrgenimiz ǵanıbet emes pe. Marat AQQUL.