Rahat qalashyǵy: baǵzydan tartqan tamyryn

Rahat qala jurty – Esik qory­­mynan ońtústikke qaraı 5 sha­qyrym qashyqtyqta taý bók­te­rinde, Esik–Talǵar jolynyń boıyndaǵy Rahat aýylyna janasa ornalasqan. Qalashyq taýdy bókterleı shyǵystan batysqa qaraı sozylyp jatyr. Ol jerde munaraly qamal qabyrǵalary, orlar anyq kórinedi. Qonystyń ortalyq bóliginde taý jaǵynan 10 metr, soltústik jaǵynan ja­zyq dalamen shektesetin tusta 50 metr bolyp keletin trape­sııalyq úlgidegi tóbe bar. Orta­lyq bólikti aınala jasalǵan orlar mańaıynda óte yńǵaıly fortıfıkasııalyq qurylysqa aınalǵan, jasandy baýraılar men dýaldar oryn tepken. Rahat qalashyǵy saq patshalarynyń qonysy bolǵan jáne osy jerden «Altyn adamnyń» súıegin shyǵarǵan degen boljam bar. 

2015 jyldyń qazan aıynda Mádenıet jáne sport mı­nıstrligi «Esik» memlekettik ta­rıhı-mádenı qoryq-mýzeıi men Shansı oblystyq arheologııalyq mádenıet basqarmasy arasynda mádenı muralardy qorǵaý maqsatynda yntymaqtastyq týraly alǵashqy ýaǵdalastyqqa qol jetkizilgen edi. Kelesi jyl­dyń maýsym aıynda qos tarap kelisimshartqa qol qoıdy. Sonyń negizinde 2017 jyldyń mamyr-shilde aılarynda «Esik» qoryq mýzeıiniń qorǵaý aımaǵyndaǵy ornalasqan ataqty Rahat qala jurty men qala mańyndaǵy eskertkishterge alǵashqy barlaý jáne qazba jumystary júr­gizildi. Byltyrǵy qazba ju­my­synyń (barlaý) kólemi 32 shar­shy metr bolsa, bıyl 9 shilde-20 tamyz aralyǵyndaǵy qysqa merzimde aýmaǵy 200 sharshy metr jerge birneshe qazba jasaldy. Ondaǵy basty maqsaty – eskertkishtiń stratıgrafııasyn, ýaqytyn, qurylymyn jáne arheologııalyq keshenin zertteý.

Arheologııalyq qazba jumys­tary barysynda belgilengen nysandardyń mádenı qabatyn anyqtaýǵa arnalǵan arnaıy tes­kish qurylǵysy, sonymen qatar ArcGIS júıesinde óńdeletin joǵary dáldiktegi RTK apparaty qoldanylyp, úsh ólshemdi sýret túsirý qurylǵysy, aerofoto túsirilimi jáne basqa da zamanaýı tehnologııalardy paıdalana otyryp óte qundy arheologııalyq materıaldarǵa qol jetkizildi.     

Ekinshi baǵyttaǵy jumys­tarymyz qalashyqtyń ońtústi­ginde ornalasqan túrki dáýiriniń jerleý oryndarynda zertteý jumystary odan ári jalǵasyn tapty. Birinshi nysanǵa shartty túrde qazba 1 (№ TG4) degen belgi qoıyldy. Orny ortalyq tóbeniń ońtústik jaǵyndaǵy ekinshi ordyń ortańǵy bóliginde ornalasqan. Qazba nysa­ny­nyń baǵyty (azımýt 20°), ońtústikten soltústikke qaraı (uzyn­dyǵy) 10 metr, shyǵystan batysqa qaraı (eni) 4 metr, tereńdigi 6 metrlik qazba jasaldy. Zertteý jumystary barysynda 9 mádenı qabat jáne 80 danadan astam temir, qysh, tas jáne súıek bólshekteri tabyldy. Bul bólshekterden ishinde qyzyl, qońyr jáne qumdy qyshtar, maıda jáne iri qum aralas jasalǵan qysh túri de kezdesti. Eki túrli qyshtyń kúıdirý temperatýrasy birshama joǵary boldy. Tabylǵan artefaktiler – temir pyshaqtar, qysh qumyralarynyń synyqtary, júzderi búdirli qu­raldar jáne búıiri tegis kesil­gen tas quraldar. Bul qazba orny turmystyq-sharýashylyq shuń­qy­ry bolýy ábden múmkin. Se­bebi kóp mólsherde tabylǵan arte­faktilerdiń bári derlik bútin kúıinde saqtalmaǵan. 

Qazba 2 (nysan 2 (№ TG5) qa­lashyqtyń ońtústiginde orna­lasqan túrki dáýiriniń jerleý oryndarynda júrgizildi. Bul jerden 15 adam jáne 2 jylqy­nyń qańqa súıegi tabyldy. So­nymen qatar birneshe orynnan tabylǵan kúl shuńqyrlaryn tazalaý jumystary aıaqtaldy. Marqumdardyń bári aqym qa­birlerde jerlengen. Qabirlerde jatqan adamdar soltústik-batys jaqqa qaratylyp, shalqasynan eki qoly keýdesine qoıylyp jerlen­gen. Al jylqylar arnaıy adam qabirhanasynyń janyn­da ornalastyrylǵan. Jylqy­lardyń basy batysqa baǵyt­talyp, tórt aıaǵy búgilip, sekirýge umtylyp turǵan kúıde jerlengen. Jylqynyń dene súıeginiń mańynda birneshe at ábzelderiniń qaldyqtary tabyldy. 

Qazba 3 (nysan 3 (№ TG6) qalashyqqa kireberis qaqpanyń aldyna ornalasqan. Qazba kólemi ońtústikten soltústikke qaraı (uzyndyǵy) 8 metr, shyǵystan batysqa qaraı (eni) 4 metr, tereńdigi 70 santımetr deńgeıinde boldy. Qazba jumystary kezinde ortańǵy tusta, sonymen qatar ońtústik-shyǵys buryshqa taman bir-birine qurylys jaǵynan óte uqsas eki sharýashylyq shuńqyry anyqtaldy jáne shuńqyr ishin qazý barysynda kóptegen tur­mystyq qaldyqtar tabyldy. Qazbanyń tereńdigi 70 san­tımetr deńgeıge jetkende toq­tatyldy. Sebebi sary tústi qol­dan quıylǵan topyraq – mádenı qabat anyqtaldy. Bul oryn ortaǵasyrlyq turǵyndardyń úı-jaıy bolýy ábden múmkin. Ári qaraı qazbanyń orta tusyna taman jetkende sý aǵyzatyn eski aryq orny tabyldy. Osy tusta aıta ketetin másele, qalanyń sý­men qamtamasyz etilýi de osy taý­dan keletin aǵyn sýlar­men ti­keleı baılanys­ty bolýy yq­tımal. О́ıtkeni taýdan aǵa­tyn sýdyń oryndary búginge deıin tereń or bolyp saqtalyp qal­ǵan, ári sý júretin iri jylǵa qalanyń ońtústiginen kelip, shy­ǵys qabyrǵany syrtynan boılaı otyryp soltústik tusyna qa­­raı jaıyla kelip, kórinbeı ke­tedi. Mundaı júıe ońtústik ólke­­lerdegi qalalarda jıi baı­qa­lady. Tabylǵan artefak­ti­ler­diń ishinde qysh ydystyń búıir­le­ri áldeqaıda kóbirek. Ydys tutqalarynyń pishini oıyq táriz­di tutqa, jarty qulaqty tutqa­­lar jáne bas­qa da san alýan túr­li jáne ártúrli ólshemde boldy. Qysh ydysta­rynyń túbi ne­­gizinen dóńes bolyp kelgenmen, ara-tura túbi tegis ydystar da kez­desti. Bul ydystardyń jasalý ádisi ora­sholaqtaý, jasalý izde­ri aıqyn emes, negizinen tym qara­­paı­ym jasalǵan dep aıtýǵa bolady. 

Júrgizilgen qazba jumysta­ry­nyń nátıjesinde erte temir dáýirinen bastap keıingi orta ǵasyrǵa deıingi aralyqtaǵy buı­ymdar tabyldy. Barlaý jumys­tary men eskertkishtiń qury­lymdary – sol jerdegi tóbe­lerdiń adam qolymen jasal­ǵan­dyǵy týraly boljamdy rastady. Qalashyqta sońǵy ómir súrý kezeńimen baılanysty mádenı qabattar ashylyp, jańa derekter legimen tolyqtyryldy. 

Ekinshi kezeńiniń nátıjesin qorytyndylasaq, basqa eskert­kish­termen salystyrǵanda, aýmaǵy men kólemi asa úlken bol­­­ǵan­dyqtan Rahat qala jur­ty­nyń már­tebesi de joǵary bolǵan dep esepteımiz. Alaıda qazba ju­mystary tolyq aıaqtalma­ǵan­dyqtan, naqty tujyrym aıtýǵa áli de erte. Bolashaqta zertteý­ler­di odan ári jalǵastyra otyryp, erte mádenı qabattardy anyq­taý jáne jańa málimetterdi alý úshin qazbanyń aýmaǵyn ulǵaı­ta tú­sý qajet. Aldaǵy ýa­qyt­ta osy ba­ǵytta jumystar júrgiziledi. 

Gúlmıra MUHTAROVA,

«Esik» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıiniń dırektory