Qazaqta biz biletin eki Shámshi bar. Biri qasıetti Otyrardyń, al ekinshisi kıeli Túrkistannyń perzenti. Bul ekeýi birge oqyǵan kýrstas dostary úshin ejelden egiz uǵym bolyp ketkendeı. Stýdent shaǵymyzda kompozıtor Shámshiniń ánderin tyńdap óssek, starosta Shámshiniń bilimi men tereń parasatyn ǵıbrat tutyp eseıdik. Bir Shámshi arqyly ándi súısek, ekinshi Shámshi arqyly pándi súıdik. Án men pánniń arasynda ómirdiń órnekteri jalǵasyp jatty.
Ol eshqashan leksııada konspekt jazǵan adam emes. Kóp oqıtyn. Sol stýdent kezdiń ózinde-aq aramyzdaǵy rýhanı azyǵy eń mol azamat edi. Saıası ekonomııa men fılosofııa pánderi boıynsha oqytqan ustazdarmen óziniń terezesin teń ustap turyp sóıleıtin. Kapıtalızm men sosıalıstik qoǵamnyń artyqshylyqtary men kemshilikterin qaýzaı bastaǵanda, oıynyń túbine jete almaı, ókpemiz qabynatyn. Alash arystarynyń azattyq ańsaǵan arman-múddesin keńestik dáýirdiń qylyshynan qany tamyp turǵan sekseninshi jyldar basynda ol ashyq aıtyp qalatyn. Qazaqtyń osy baqytyn Shámshi oqyp júrgen jas shaǵynda-aq ańsap, ózin bir kúnniń maqsatymen kún keshpeıtin, jer men eldiń joǵyn jyrlaıtyn azamat retinde qalyptastyrdy. Alashtyń azattyq jaıyndaǵy ańsarly aıdynyn osy Shámshilerdiń oılary keıin keńite túsken shyǵar degen oı týady. Osynsha mol bilimdi ol qaıdan, qashan oqyp úlgergen degen suraq kókeıde qalǵan kúıi ýnıversıtetti bitirgen túlekter respýblıkanyń túkpir-túkpirine tarydaı tarap kete barǵanbyz.
Ýnıversıtettiń beretin bilimi bir basqa da, al belgili bir tulǵanyń mektebinen ótý, jeke ustazyń bolý, jaqsynyń janynda júrip, oı men boıdy qatar túzeý kez kelgenniń mańdaıyna buıyra bermeıtin baq. Qazir kóbimizden “ustazyń kim?” dep surasa, kúmiljip qalyp jatamyz. Al bizdiń Shámshi qalyby qaıtalanbas Qalaǵańnyń mektebinde shyńdala kele, alǵashqy uıadan sanasyna toqyǵandaryn ustazynyń ulaǵatymen sabaqtastyryp, qaı salaǵa salsań da sana-sandyǵynda órnekti oılar jarqyraı óriletin kelbeti kesek azamat retinde kóringen. Ol ómirdiń báıgesinde ózin-ózi qamshylap, ne jaıynda tolǵansa da, nendeı is atqarsa da adamı qasıetterdi birinshi orynǵa qoıyp, halyqtyq, eldik degen saıası saharaǵa óz tustastaryna qaraǵanda, áldeqaıda erte sapar shegip ketkeni taǵy aqıqat.
Toqsanynshy jyldar kartınasy tarıhtan áli óz baǵasyn tolyq alyp úlgergen joq. Mine, sol kezeńniń betterin paraqtap otyrsańyz, tutas bir urpaqtyń taǵdyryna osy belestiń bet-beınesi kóp áser etken-aý degen oıǵa batasyz. Rýhy álsizder jeke basynyń qamyn kúıttep, jan baǵýdyń bazaryna baǵynyp ketse, Shákeń sııaqty kókireginde bulaq kózi bulqynǵan bilikti azamattar qoǵamda bolyp jatqan túrli saıası, áleýmettik máselelerge ún qosyp úlgergen eken. Máselen, onyń uıymdastyrýymen shyǵarmashyl jastarǵa qoldaý kórsetý maqsatynda qurylǵan bir ǵana “Aldaspan” qorynyń qanshama balaýyz úmitti baýyryna basqany esimizde. Jas aqyn-jazýshylarǵa qamqor qolyn sozyp, toqyraý jyldary tolaǵaı is bitirgenin bilemiz. Kúndelikti tutynatyn azyq-túlik taýarlary kózden bul-bul ushqan qıyn kezderge qaramastan, baspanasyz júrgen aıaýly bir azamattyń páter alýyna kómektesip qalaı zyr júgirgeni Shákeńniń adamı qasıetiniń bir ǵana qyryn kórseter edi. Azamattyqtyń belgisi adamnyń bárine qoly jetip turǵan kezde emes, qıyn-qystaý shaqta qynabynan sýyrylǵan almas qylyshtaı kórinse kerek-ti. Atqarǵan jumysyn jalpaq jurtqa jarııa etip, ózin-ózi qalaıda kórsetip qalǵysy kelmeıtin onyń sondaı dostyq kóńilmen jasalǵan kómegin kórmedik deıtin jan aramyzda neken-saıaq-aý.
Keıde nege osy bizdiń tolqynnyń arasynan keshegi bir kezdegi iri tulǵalar sekildi zııalylar sýyrylyp shyqpaıdy, álde keńestik saıasattyń sabaǵy sanamyzǵa kóbirek quıylyp, tamyrymyzdan ajyrap qalǵannyń zardabynan ba eken degen suraqtyń júrekti aýyrtatyny bar. Ádebıet pen mádenıettiń tanymal tarlandary men myqty sarbazdaryn áli de bolsa aldyńǵy tolqyn ókilderi quraıdy. Sonda olardyń ornyn basatyn dál sondaı ǵulama ǵalymdar, ardaqty esimder nege bizdiń aramyzdan shyqpaı jatyr, shyqsa da tam-tum attardy ǵana ataı alasyz. Al baıaǵy Alash zamanyndaǵydaı, bolmasa soǵystan keıin týǵan urpaqtyń arasynan shyqqan tulǵalar sekildi qazir osy tolqynnan kimder bar degende biraz tejelip qalarymyz haq. Sebebi, ótpeli qoǵamda qalyptasqan urpaqtyń enshisine tıer úles múlde bólek edi. Olardyń arasynan myqty ádebıetshilerden góri mysaly, tamasha saıasatkerlerdiń, isker azamattardyń kóbirek boı kórsetýi beker emes. Adamdy qoǵam bılemek degen sózdiń shyndyǵyna osyndaı mysaldar aldyńnan jıi kezikkende amalsyz ılanasyz. Al biraq ol adamdy qoǵam ılemek degen birjaqty uǵymǵa tirelmeıdi. О́ıtkeni, bizdiń Shámshi – jaǵympazdyqtyń jampozdarymen jaǵalasyp, qoǵamnyń kemshilikterimen kúresip júrgen adam. Osy býynnan keıin álgi azamattyq bıik pen tulǵalyq tuǵyrdan kimder kórinýi múmkin dese, osy sanatta bizdiń Shámshi dosymyzdyń turatyny kúmán týǵyzbaıdy.
Jýrnalısterdiń arasynda: “Basylym basshysyna tartady” degen qaǵıda jıi aıtylady. Osy qaǵıda boıynsha qaraıtyn bolsaq, “Túrkistan” halyqaralyq saıası aptalyǵyndaǵy eldik máselelerdi kótergen árbir tushymdy maqaladan Shákeńniń oıyn oqyp turǵandaı bolasyz. Maqalaǵa at qoıýdan bastap, sońǵy túıinge deıin naǵyz shyǵarmashylyq adamynyń qoltańbasy seziledi. Qaı taqyryp qozǵalsa da áńgime tereńnen órbıdi. Munda attary jurtqa máshhúr tanymal jýrnalıster jumys isteıdi. Aptalyqty jas tilshilerdiń sheberligin shyńdaý mektebi dersiz. Munda eseıgen esimder kóp. Kez kelgen maqalany kórsetip bere bilýdiń ózi óner ekenin osy basylym dáleldep otyrǵandaı. Osynaý tabystar basshynyń durys baǵyt siltep otyrýynan, saıası biliktiliginen, qaramaǵynda jumys isteıtin árbir qyzmetkerge qamqor bola biletin janashyrlyǵynan quralǵanyn bilý kerek.
Túrkistan – búkil túrki aqyl-oıynyń, ımandylyq pen adamgershilik qasıetterdiń kıeli besigi ǵoı. Shámshi men Záýreshtiń úılený toılary osynda, Shámshiniń “Qaıyqta” áni qalyqtaǵan jazdyń bir jaımashýaq keshinde dúrkireı ótken. Shámshi jaqsy kóretin Shámshiniń ánderine aýyl túgel dóńgelene bı bılegen. Túrkistanǵa sonda tabanymyz alǵash ret tıip, toıǵa barǵan bir top kýrstas dostaryna Shámshi Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesin aralatyp kórsetken edi. Eskertkishtiń syrtqy naqyshtary men tarıhyn aıtyp taýysa almaı qoıǵan. “Qasıetti babanyń árýaǵyn syılap, rýhyna bastaryńdy ıińder!” degen ol kesenege ene bergenimizde. Kerdeńdeý keýdeni sál ımanı qalypqa keltirýge alǵash sabaq alǵan jer munan keıin esten esh shyqpaıtyn boldy. Túrkistandy Shámshi arqyly túgel tanyp ketpesek te, bul bizdiń árdaıym taǵzym etip kelip turatyn qadirli bir jerimizge aınalaryn sezindik. Osy sátterdi oıǵa túsirsek, Shámshiniń jan dúnıesin jańa uǵyp kele jatqandaı bolamyz. Onyń adam balasynyń janyn jabyrqatar jańsaq sózge boı urmaıtyn baıyptylyǵy týǵan jerdiń osyndaı erekshe ıirimderinen bastaý alǵan bolsa kerek. Balalyq shaǵy ótken kıeli Túrkistan men eldikti tý etken búgingi “Túrkistanynyń” jan bitimine syılaǵan aıryqsha syıyn ol da aıanbaı ardaq tutatynyn uǵasyz. Týǵan jeriniń atyn azamattyq úni aıbat shegetin alańǵa, memlekettiktiń mereıin ústem etetin oılardy ornalastyratyn baspasóz quralyna aınaldyrǵan Shámshiden basqa áriptesimiz joq ta shyǵar.
Shámshiniń qolyna qondyrǵan baqyt qusy da “Shirkin, Záýresh deseń, Záýresh qoı”, dep jurt tamsanatyn, er-azamatty qurmettep, syılaýy jaǵynan aldyna jan túsirmegen qazaqtyń bir ıbaly kelinderiniń biri. Rahmash, Maǵjan, Danııar, Muhtar esimdi shańyraqtyń tórt taǵany ispetti saıdyń tasyndaı uldaryna til tımesin, deıik. Erdiń jasy elýge kelgen adam buryn kádimgideı elge beretinin berip, alatynyn túgel alyp bitken jandaı kórinetin. Qazir olaı oılamaımyz. О́ıtkeni, biz biletin Shákeńniń – Shámshıdın Patteevtiń shyǵarmashylyq shyńy áli alda dep esepteımiz. Byltyr “Qurmet” ordenin óńirine taqty. Bul da bolsa eńbeginiń memleket tarapynan elene bastaýy bolar. Eńbekqorlyǵy men iskerligi ony talaı báıgege jetelep, munan da zańǵar bıikte bizben taǵy jolyǵaryna senimimiz mol.
Qarashash TOQSANBAI.
Kýrstastar lebizi
Amalbek TShANOV, saıasatker:
Jastyq shaǵyn onsha kóp bile bermeıtin adam týraly oı qozǵaý qıyn soǵýy múmkin. Biraq ta Shámshimen aradaǵy tanystyǵymyz saıası máseleler tóńireginde kóbirek túıisip, halyqtyń janyn mazalaǵan túıtkilderge baılanysty jıi toǵysqan sátterdi eske alsam, bir-birimizdi ózimniń Parlamentke depýtat bolǵan kúnimnen bastap emes, álimsaqtan jaqsy biletin sııaqtymyn. Ásirese, 1994 jyldyń orny ystyq edi. Jurt súıip oqıtyn “Túrkistan” halyqaralyq saıası aptalyǵy Qaltaı Muhamedjanov aǵamyzdyń basshylyq etýimen sol jyly jaryq kórdi emes pe? Mine, sodan meniń bir kókeıge túıgen nársem – Shámshi redaktorlyq etken kezde basylym óziniń baıaǵy Qalaǵań basqaryp turǵan kezdegi bedel-bıiginen tómendep ketken joq. Qaıta kerisinshe, táýelsiz eldiń damýyna, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyna qatysty kóptegen batyl da baıypty maqalalar basyp, aptalyq eldik, memlekettik máselelerdi tereńnen qaýzap jazatyn naǵyz shyǵarmashylyq ujymǵa aınaldy. Elimizdiń ishki, syrtqy saıasatynyń órkendep damýyna oraı azamattar únin búkpesiz ashyq jazyp júr. Tek bir jaqtyń ǵana soıylyn soǵyp ketpeı, bılik pen halyq arasyndaǵy tarazynyń basyn teń ustaýǵa tyrysady. Osyndaı ádil de aqıqatty barynsha ashyp jazýǵa aıanbaıtyn áreketi unaıdy. Basylym baǵytynyń sondaı jaqsy jaqtarymen erekshelenýi Shámshiniń biliktiliginiń arqasy dep oılaımyn.
Batyl qımyl, oı men parasat óz aldyna, onyń boıyndaǵy shynaıy adamı qasıetterdiń ózi kim kimdi de súısinter edi. Ol jáı tirlikte óte uıań, jany da sondaı názik adam. Jany taza adammen jaqyn júrgiń keledi.
Erkin QYDYR, kýrstas dosy:
Shákeń áńgime ústinde úlken saıasattyń qyrtysyn qoparǵanda oıpyrmaı, dál qazir ǵana úlken kabınettegi qupııa keńesten shyqty ma eken, dep tańǵalasyń. Saıasattyń úlken shahmat taqtasyndaǵy kópshilik túsine bermeıtin júrister, aıla-ádister, onyń qazaq eline áseri týraly sony pikirler tipti ózi basqaratyn halyqaralyq “Túrkistan” gazetinde de jaryq kórmeı, aıtylǵan jerde qalatyny ókinishti. Bul naǵyz qazaqqa tán kemshilik bolsa kerek, áıtpese Polıtkovskıı, Sátbaev degenderiń onyń qolyna sý quıýǵa jaramaıdy.
Shákeń – jalpy ómirde de, saıasatta da sózi men isi alshaq túspeıtin, ustanymynan aınymaıtyn azamat. Iаǵnı, ol kóshede de, keńsede de pikiri ashyq, óz ustanymynan aınymaıdy. Bálkim, bıik mansap buıyrmaı júrgeni de sodan shyǵar. Biraq soǵan umtylyp júrgen Shákeń de joq. Sonaý stýdent shaǵynan-aq qazaq máselesin qozǵap keledi, qaýzap keledi, áli sharshaǵan joq. Keıbireýler sııaqty minberde bólek, úıde bólek áńgime aıtpaıdy. Qazaq tili úshin shyryldap júrgen ol aldymen óz balalaryn qazaqsha tárbıelep, qazaqsha oqytty. Jan jary da taza qazaqy adam, tipti hımııadan ǵylym kandıdattyǵyn qazaqsha qorǵaımyn dep, biraz áriptesterin qıyndyqqa ushyratty. Keıde til úshin tipti qymbat meıramhanadaǵy dastarqannyń shyrqyn buzady. Ashýlanatyny – as máziri qashan qazaqshalanady, jıyrma jyl boldy ǵoı... “Qazaq bolsańdar turyńdar, bul jerden tamaq ishpeımiz, ketemiz”, deıdi janyndaǵy dostaryna.
Stýdent shaǵynda-aq Shákeń Tólegen Aıbergenovtiń, Muhtar Shahanovtyń, Jarasqan Ábdirashevtiń, Evtýshenko men Voznesenskııdiń óleńderin jatqa soǵýshy edi.
Qazir Shahanovtyń óleńimen ǵana emes, ózimen de úndes, pikirles, qanattas.
Ǵalymjan MELDEShOV, Qazaq radıosynyń dırektory:
Men “Lenınshil jasta”, sonan keıingi “Jas Alashta” tup-týra on jyl jumys istedim. Jýrnalısterdiń ustahanasyna aınalǵan “Jas Alashtan” “Túrkistan” gazetine aýysyp kelgende ózimdi shıryqqan, tisqaqqan kánigi maman retinde sezinip, “túrkistandyq” áriptesterime “qyr” kórsete bastadym. Jańa ortadaǵy lezdemelerde alǵashynda aptyǵyp, bir nárselerdi aıtyp, dandaısyp ilgerige jónsiz umtylýshy edim. Bári beker eken.
Birde bas redaktor Shámshıdın Patteev kez kelgen taqyryptaǵy, meıli ol din bolsyn, meıli til, tarıh, saıasat, tipti ekonomıka bolsyn maqalany qandaı úlgide kórgisi keletinin, qandaı formada jazylýyn qalaıtynyn, qandaı faktilerdi qoldaný qajettigin, kim-kimderdiń pikirin berýge bolatynyn aıtyp, jınalysty uzaǵynan aınaldyrǵany bar. Aptalyq gazettiń ereksheligin túsindirip, ujymnyń árbir múshesine maqalany jilik-jilikke shaǵyp, qalaı maıyn aǵyzyp jazý kerektigin túsindirdi. Saraptaýdyń, taldaýdyń joldaryn kórsetti. Tipti, gazet maketiniń qalaı jasalýyn qalaıtynyn, materıaldardyń ornalasý tártibin, retin, aıshyqty sýretterdiń berilýin de áńgime etti. Munyń bárin men óz atyma baǵyshtalǵan nusqaý retinde kabyldadym da, jınalystarda burynǵysha ekpindemeıtin boldym. Jýrnalıstıkanyń jańa bir arnasyn sezingen men sóıtip “Túrkistannyń” ıleýine tústim de kettim. “Sazaıymdy tartqyzǵan” Shákeń budan keıin mundaı uzaq-sonar basqosý jasaǵan joq. “Sen sóıt, sen búıt”, demedi de. Tek, tıisti tapsyrmasyn beretin de, oryndalýyn kútetin. Sodan beri ár nársege baıyppen baratyn, ár tirlikke tııanaqtylyq tanytatyn qasıet qalyptastyrýǵa umtyldym. Bilgenimnen bilmegenim telegeı teńiz eken.
Árıne, men óz-ózime baǵa bere almaımyn. Biraq, “Túrkistanda” ótkizgen on jyl ishinde áldeneni úırensem, ol áýeli Shákeńniń yqpaly der edim.