Qazir qoqys konteıneriniń qasynan ótseńiz, shashylyp jatqan nandy kóresiz. Tabanyńyzdyń astynda taptalyp jatady. Baıqamaı basyp ketseńiz, boıyńyzdy bir yńǵaısyzdyq bıleıdi. Bala kezinen ata-ájeleriniń qulaqqa quıýymen nandy qadirlep ósken urpaq aramyzda. «Nan qıqymyn shashpańdar, jerde jatsa baspańdar, terip alyp qasterlep, torǵaılarǵa tastańdar» degen taqpaqty taqyldap aıtyp ósken býyn da belorta jasqa keldi. Sondyqtan nandy dastarqanda shashpaýǵa, aıaq astynda jatsa baspaýǵa tyrysamyz. Bul jazylmaǵan zańdylyq. Tipti nandy bir qolmen bólý de bizge ábes kórinedi. Bul ersi qylyqtan bir kerenaýlyq, astyń qadirine jetpeýshilik kórgendeı bolamyz. Endeshe nan úzimi, keıde tipti tutas bólke nege qoqys jáshigine tastalady, nege aıaq astynda jatady? Nantepki zaman degen osy bolar, bálkim?!..
Rasynda, birde jýrnalıstik saparmen el ishinde júrgende bir keıipkerimizge baılanysty shalǵaı aýyldaǵy urpaǵymen sóılesken edik. Sonda keıýana kórmegen qıyndyǵy joq áýlıe babasynyń áńgimesin tarqatqandaǵy bir sózi kókeıimizde qalyp qoıypty. Anda-sanda sana qatparynan qylań berip qalady. Sondyqtan bir aýyz sóz bolsa da oqyrmanǵa jetkizýdi jón sanadyq. Hál ústinde jatqan ákesi balalaryna ashtyq pen zamannyń tarlyǵyna tusalyp qalmasyn dedi me, taǵdyr-táleıine áldeqandaı keıistik te tanytpaı, «búgin bir úzim nanǵa zar bolyp otyrsyńdar. Alda nantepki zaman týady. Bul qıyndyqtan onyń obaly aýyr bolady» depti...
Ulysymyz bir tilim nandy bólip jegen aǵaıyn-baýyrdy, dos-jarandy, qońsy-qolańdy qatty qadirleıdi. Onyń ar jaǵynda nanǵa, adal as pen aqpeıil kóńilge degen qurmet te tur emes pe! Endeshe bizdiń qoǵamda kóńilimizge de qylaý túskeni, kóńiljyqpas keńdigimizdi de kir shalǵany, tepkige túskeni ǵoı... Munyń mysaly – bul kúnde bir-birin tanymaıtyn kórshiler, bir-birine tasbaýyr aǵaıyn kóbeıip keledi. «Bóle emes, óle jeıtin» qysań qalyp qalyptasyp, asyl qasıetterdi urlaǵan ýaqytta, árıne, qarynǵa syımaǵan artyq as qoqysqa barmaǵanda qaıda barady? Osy jaıt oılandyrady.
Fızıologııalyq ári moraldyq turǵydan baǵamdasaq, qazaq «bir kún ashyqqannan qyryq kún aqyl surama» deıdi. Alapat asharshylyqty ótkerip, jartysynan astamy qyrylǵan qoǵamnyń araǵa ǵasyr aralatpaı nantepki pıǵylǵa ushyraýy aqylǵa syımaıdy. Jazýshy Valerıı Mıhaılov «Hronıka velıkogo djýta» atty eńbeginde «sińirine ilinip, yńyrshaǵy shyqqan jartylaı tiri adamdar» dep sýrettegendeı, bul uly náýbette adamdardyń adam sıqynan ketkeni tarıh derekteri men kónekózderdiń estelikterinen málim. Qoldan kúshtep ujymdastyrýdyń nátıjesinde sol kezde aq qardyń ústindegi aq shańqan kıiz úılerdiń óli qalasy ornaǵanyn, kıiz úılerdiń qaısysyna kirseń de barlyq zat-múlki ornynda, biraq adamdary joq, bir sátte ǵaıyp bolyp, tirshilik toqtap qalǵandaı úreıli kórinistiń ortasynda tiri qalǵan kishkentaı qyzdyń qansúńgi beınesin Ǵabıt Músirepovtiń «Ol – ashtyq! Ol ashtyqtyń kózi bolatyn! Qarǵys atqyr ashtyqtyń dál óziniń!» dep doly ári sharasyzdyqtan týǵan dármensiz ashýy qazirgi nantepki qoǵam sanasyna jetpeı jatqan sııaqty seziledi. Áıtpese, jan dúnıeniń alapat jarylysyn týdyratyn ashy tarıhtan alǵan taǵylym artyq asty aıaqasty etpes edi... Qaıbir jyly osy ashtyqqa qoıylǵan Astanadaǵy alyp monýmenttiń bir bóligin aıdyń-kúnniń amanynda urlap ketýi de bizdiń uly náýbetti múldem umytyp ketkenimizdiń hám nantepki qımyl-qareketimizdiń naqty kórinisi ǵoı...
Jalpy, ashtyq oqıǵalary belgili bir qanquıly saıasat pen basyp-janshyǵan soǵys kezeńderine tán. Máselen, avstrııalyq tanymal psıholog, dáriger ári fılosof Vıktor Frankldyń ekinshi dúnıejúzilik soǵysta nemistiń ómir súrýge múmkindik qaldyrmas konslageri týraly jazatyn áıgili kúndeligi bar. Álemde áldeneshe ret basylsa da oqyrmany azaımaǵan kúndeliginde avtor adamı jaǵdaıǵa arnalmaǵan ólim lagerinde adamdy myqty táni emes, qýatty rýhy saqtap qalatynyn aıtady. Bul oıdy Qytaı abaqtysynda qyryq jyl ǵumyryn ótkizgen Qajyǵumar Shabdanuly da qaıtalaıdy. Jazýshynyń serikteri lagerde qyzylsha túbirin qazý jumysy kezinde tátti túbirdi túbimen birge qazbaı, jartylaı julyp alady eken de, keıin kúzetshilerden qaǵaberiste jalma-jan álgi qalyp qalǵan tamyrdy tańdaıyna salyp ál jalǵaıdy eken. Osyny baıqap qalǵan Qajyǵumar olardyń aýzyndaǵy tátti túbirdi túkirtkizip tastaıdy. Ań-tań bolǵan ári ashý-yzasy kelgen ash túrmelesterine: «Bul qarnyńdy toǵaıtpaıdy, kerisinshe rýhyńdy syndyrady», deıdi.
Iá, nantepki uǵymy toqshylyqty, ıt basyna irkit tógilgen zamandy da bildiredi. Biraq bul jazbamyzda pıǵylǵa, nıetke qatysty aıtyp otyrǵanymyzdy eskerte ketelik. Nantepki minez-qulyqqa jol bermeý – talaı múmkindikterge jol ashatyn pragmatıkalyq sana-sezimimizdi qalyptastyrýǵa da túrtki bolar edi.
Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan»