«Táýelsizdigimizdiń tal besigi – Almatyda ultymyzdyń uly aqyny Tumanbaı Moldaǵalıev atyndaǵy kóshe men aqyn eskertkishi qashan bolady?» degen halyq suranysyna oraı qalamgerlik únqosý.
Qazaq poezııasy Qulagerleriniń biri Syrbaı Máýlenovtiń: «Ketti olar muńaıtyp keshe meni, Almatyda aqyndar kósheleri» degen óleń joldary osy kúnderde, «Almaty aqshamy» gazetinde «osy qalada áli kúnge deıin Tumanbaı Moldaǵalıev atyndaǵy kóshe nege joq?» degen ótinish-eskertpeden keıin, oıyma jıi túsetin boldy. Allaǵa sansyz madaq, Almatyda aqyndar atyndaǵy dańǵyldar men kósheler barshylyq. Bul Almaty – aqyndar qalasy degen poetıkalyq tirkeske tolyq jaýap beretin derek dep aıtar edik. Nege ekenin bilmeımin, elimizdiń kóptegen qalalaryn keıde prozalyq qala, dramalyq qala, tipti keıde komedııalyq qala dep bóletin qyzyq minezim bar. Al Almaty ol tek qana – poetıkalyq qala. Aqyn qala.
«Aqyndar aýylda týyp, Almatyda jerlenedi» degen tirkesti de Parıjden urlap alǵan jaıymyz joq. Qazaq sózi qaı kezde de aıtylar kezde aıtylǵan, jazylar kezde jazylǵan. Rýhy reńdes, baıany biróńdes, tirkesi tileýles, tirligi túgendes oıdyń bir-birin qaıtalap jatýy da – ómirlik órim. Sulý jyrdyń, sazdy syrdyń súleıi Syraǵańnyń sýyrylyp aıtqan súmbile sózi aınalyp kelgende, sáti túskende Almatyda Syrbaı Máýlenov atyndaǵy kóshe bolyp jaıylyp sala berdi. Aqynnyń kesek bitimindeı keń kóshe.
«Júregime jaqyn seniń esimiń, Anam desem, ákem desem, nesi min, Jarqyraǵan kók tasyńda, kósheńde, Izi qalǵan Sáken báteńkesiniń» dep tógilgen Tólegenniń tókpesi táýelsizdik týǵanda «Aıbergenov kóshesi» atanyp, aıdynǵa aıdyn, aıbynǵa aıbyn qosty. Bir kezderi jıyrma jeti jasymda Almatynyń shet jaǵynda oshaǵandaı uıysqan, ataýynan tiliń tutyǵyp, aýyzyń adasatyn kóshelerde úı jaldap turyp jatqan jyldarda: «Aqyndarym, arman alań, kúı alań, Sender bálkim qaraısyńdar qııadan, Kele jatyp temir-tersek kóshede, Muqaǵalı, Tólegennen uıalam» dep jazǵanym eske túsedi. Táýelsizdik túzedi kóbin, túzep kele jatyr, túzeı beredi. Aqyndar aıdyny, daryndar dańǵyly qanatyn jaıa beredi. Kúnderdiń kúninde sol kóshelerdiń bastaýynda ózimiz kózin kórgen kósheli aǵa, kórkem apa – aqyndardyń mármár músinderi búgingi urpaqqa oıly kózben qarap turatyn bolar.
1969 jyly qazaq jurtynyń san qıyrynan arman qýyp kelip, Almatyda bas qosyp, QazGÝ-diń til-ádebıet fakýltetine oqýǵa tústik. Elý bala, elý úmit, elý tolqyn, erik-jigeri tasyǵan elý júrek. Sóz ónerinen iz ańdyǵasyn bolar, sol kezdegi «modnyı» aqyndar týraly da az-kem bilip qalǵan jaıymyz bar. Solardyń ishinde Tumanbaı men Qadyrdyń esimderi erekshe atalady. Ýnıversıtettiń til-ádebıet jáne jýrnalıstıka fakýltetteriniń kez kelgen stýdenti bul ekeýiniń óleńderin tura qalyp, júıitkitip oqı jóneledi. Ásirese mahabbat jyrlaryna kelgende janyńdy baýrap, syryńdy aýlap, ushqyny laýlap ala jóneletin Tumanbaıdyń dabysy Taıbýyryldyń shabysy, telegeıdiń aǵysy sekildi.
1970 jyldyń kúzinde Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń úlken májilis zalynda aqyndar Qadyr Myrzalıevpen, Tumanbaı Moldaǵalıevpen, Shona Smahanulymen, Asqar Orazaqynmen kezdesý boldy. Úlken zalda tipti turatyn jer bolmaǵasyn, zaldyń eki jerindegi emen esikter qaýsyra jabylyp edi, syrtta qalǵan óleńsúıer qaýym, jastar álgi esikterdi syndyryp, buzyp kirdi. Mundaıdy birinshi ret kórgen bizder aqyndardyń Alla bergen abyroıyna sonda balań kóńilmen sıqyr kórgendeı arbalǵan edik. Birinshi Qadyr shyqty, 4-5 óleńin oqyp edi, jurt jibermedi, zal dý-dý, onyń óleńderiniń atyn aıtyp, attandap jatyr. Aqynnyń júzi nurlanyp, mańdaıy býsanyp, shalqyp oqydy, shattanyp oqydy, ózi de tolqydy, jurtty da tolqytty. Zorǵa bosattyq. Alaqan qyzyp, arqa terledi. Endi Tumanbaı shyqty. Qudanyń qudireti, zal tipti attandap ketti. Jigitter jalyndap, qyzdar jylap, jyr jármeńkesi alaýǵa aınaldy. «Tanysqanda sen on beste, jasta ediń, Men de onda ózgeshe edim, basqa edim, Turdyń únsiz kóz aldymda móldirep, Móldir kózden úzilip túsken jas pa ediń?» degende, qasymyzda kúnde kórip júrgen qyzdar shetinen sulý bolyp ketip edi. Olardy óleń qulpyrtyp edi.
«At sýara barǵanda jylǵaǵa men, Ashań júziń ashylyp, bir qarap eń, Qulaǵyńda aı syrǵań turǵan áreń» degende, jigit bitken qyzdardyń qulaqtaryna jalt qaraǵanbyz. Olardyń da qulaqtaryndaǵy jaı syrǵalardyń ózi kóńil aıynda altyndaı jarqyrap ketken. Sóıtip shalqyp turǵanymyzda: «Jyldar, jyldar, jyldarym, qaıda aqtyń, Ájim tústi ústine aıqabaqtyń, Balalyǵym aqsary qyzben birge, ketip qapty, Men ony baıqamappyn» degende jigitterdiń jigeri jasyp, qyzdar jaǵy jelgen sýdyń jaǵasyndaǵy qaırańda oınaǵan aq shabaqtaı jarqyl qaǵyp edi. Sol kezde búkil zal Tumaǵańa «mahabbat aqyny» degen ataqty biraýyzdan bergen. Sanaly ǵumyrynda sańlaq aqyn talaı ataqty qanjyǵasyna bókterdi, biraq týǵan halqy bergen «Mahabbat aqyny» degen ataq bárinen qymbat edi. Ony ózi de talaı ret aıtyp, tebirengeni bar. Maqtanǵany bar, maqtaýǵa tatıtyn edi.
Keıingi jyldarda Tumaǵańmen talaı ret saparlas boldym, bas qosýlarda birge boldym, talaı jyr keshterinde alaqandy qyzdyryp, jyrlaryna úzdigip, bıik mártebesine kýá boldym, tipti keı kezderde onymen birge halyq aldynda jyr oqýdyń da reti keldi. Biraq budan 48 jyl burynǵy sol kezdesýdegi Tumanbaıdy júrek jazbasynda sol kúıinde saqtap qaldym. Baqytsyzdaý bala shaǵy ǵumyr boıy baqytqa bólengen aqyn kim dese, Tumaǵańnan artyq aqyndy taba almaspyz. Halqyn baqytqa bólegen aqyn kim dese, Tumaǵańnan artyq aqyndy taba almaspyz. О́z elin óle súıgen aqyn kim dese, Tumaǵańnan artyq aqyndy taba almaspyz. О́z halqyn ómir boıy ánge bólegen aqyn kim dese, Tumaǵańnan artyq aqyndy taba almaspyz.
Qazaqtyń uly aqyny Tumanbaı Moldaǵalıev meniń ustazym edi. Meniń bul sózim, múmkin artyqtaý bolar, maqtanǵanym bolar. О́ıtkeni ol ilgerili-keıindi qalam terbegen, qazirgi qazaq jyrynda qalam ustap kele jatqan júzdegen aqynnyń ustazy bolǵan aqyn. Eń názik, eń tereń, eń móldir, eń syrshyl, eń muńshyl, eń sulý, eń kórkem, eń ıirimdi, eń meıirimdi, eń shýaqty, eń qýatty, eń saǵynyshty, eń armanshyl, eń otanshyl, eń elshil lırıkanyń has sheberi, sóziniń samaly, janynyń jamaly bar aqyn Tumanbaı Moldaǵalıev edi desek, teńeýimizge talasatyn jan bola qoıar ma eken?
1973 jyly kýrstas dosym Abaıbek marqum qoıarda-qoımaı meniń bir top óleńimdi tartyp alyp, súıregendeı etip, Tumaǵańa alyp kirdi. Tumaǵań ol kezde jaryǵy aıǵa deıin jetken «Jalyn» almanaǵynyń bas redaktory eken. Qysyla kirip, esik kózine jaıǵasyp edik, tórge shaqyryp, buıymtaı surady. Abaıbek qolyndaǵy óleńderin usyndy. Asyqpaı qarap otyr, arasynda bizge de birer aýyz til qatyp qoıady. Bir kezde aldyndaǵy qara telefondy alyp, bir jaqqa qońyraý shalyp edi, shashy jelkesin japqan, túr-túsi qazaqtan góri káriske kelińkireıtin, biraq túri sary (sary káristi áli kóre almaı kelem) jas jigit kirip keldi. «Jarasqan, myna bala aqyn bolǵaly turǵan jas eken, men belgilep bergen óleńderin bara jatqan nómirge shuǵyl sal, sýretimen beremiz, ony da aldyr» dep tapsyrma berdi de, al Abaıbek inim, jaza ber, izdene ber» dep oǵan peıildene qol usyndy. Abaıbek sasqalaqtap, sál tutyǵyp: «Aǵa, bul óleńderdiń avtory myna О́tegen dosym edi, keshirińiz» dep til qatty. «Oı, áke, sen azamat ekensiń, dosyńdy qamqorlap otyr ekensiń ǵoı, jaradyń» dep jaqsy aǵa jadyraı kúldi. Osylaısha 1973 jyly, QazGÝ-diń stýdenti kezimde «Jalynǵa» bir top óleńim sýretimmen shyǵyp edi. Sonda Tumaǵańdy ustaz demeı, ne deımin, árıne ol – respýblıkalyq deńgeıdegi alǵashqy ustazym.
Keıingi jyldary, elordamyz Saryarqa jerine qonys aýdarǵaly, Tumaǵań Astanaǵa jıi kelip júrdi. 2004 jylǵy jeltoqsan aıynda Prezıdent rezıdensııasy jańa mekenge – «Aqordaǵa» kóship kirdi. 2006 jyldyń mamyr aıynda Qanat Bekmyrzauly Saýdabaev AQSh-tan elimizdiń Memlekettik hatshysy bolyp jańa qyzmetke keldi. Men onyń keńesshisi bolyp bekidim. Sol kezeńde Tumaǵań Aqordaǵa jıi kelip turatyn. Shyǵarda: «Áke, Astanaǵa shyqqaly otyrmyn, Qanat aýylda ma?» dep telefon shalady. «Aıtyp qoıarsyń, erteń kelem» deıdi. Kelgesin, áýeli maǵan soǵyp, jaı-japsardy biledi. О́mir, óleń, zaman týraly az-kem suhbat quramyz. Sosyn: «Áke, osy men qandaı aqynmyn?» dep suraq qoıyp, soǵan kádimgideı ynta qoıyp, jaýap kútedi. «Uly aqynsyz» deımin peıildene jaýap berip. «Ras aıtasyń ba?» deıdi qýanǵan túrin baıqatpaýǵa tyrysyp. «Aqordada otyryp, ótirik aıtýǵa bolmaıdy, Tumaǵa» deımin. «Durys, bul jerde ótirik aıtýǵa bolmaıdy, sender ótirik aıtsańdar, myna zaman ne bolady?» deıdi sál abyrjyp. Abyrjyǵany da aqıqat bolatyn.
«Osy Qadyr aǵań qandaı aqyn?» deıdi kelesi suraǵyn qoıyp. Ne aıtar eken dep, kózi kúlip otyrady. «Ol sizden keıingi aqyn» deımin yńǵaıyn baıqap. Jadyrap kúledi de: «Áke, ótirik aıtpa degenim qaıda, ol da uly aqyn ǵoı» deıdi Qadyrdy aıaǵandaı. «Ony siz aıtyńyz, áıtpese aǵasyn maqtap otyr deısiz ǵoı» deımin ázilge buryp. Sosyn ornynan turyp, aıý aıańǵa salyp, Qanat inisine qaraı ketedi. «Qazir qaıtyp kelem, áke, sen eshqaıda ketpe, meni kút» deıdi artyna bir qarap qoıyp. Kútip otyramyn. Qanekeń: «aǵańdy shyǵaryp sal» dep qońyraý shalady. Ketip bara jatyp: «men óleńdi týamyn, Qadyr aǵań jasaıdy» deıdi. «Jasaǵasyn óleń týmaı ma?» deımin astarlap sóılep. Birden taqyrypty ózgertip: «Onyń kıng oınamaıtyny jaman, aqshasyn aıaıdy» deıdi jáne. Ýaqytyn aıaıdy ǵoı, áıtpese aqshasy barshylyq qoı deımin Qadekeńdi qorǵap. «Meni de osylaı qorǵaısyń ba, áke» deıdi shynaıy jaýap kútip. «Árıne, ol aǵam, al siz meniń ustazymsyz ǵoı» deımin peıildene. Qushaqtap betimnen súıedi.
Dombyranyń qos ishegindeı qatar sóılegen, temir joldaı qatar júgirgen, qus qanatyndaı qatar sermelgen, arman men úmitteı adam janyn qatar baýraǵan qos talant, dara daryndar jyr báıgesinde qulaq tistesip qatar shapty. Biri ozsa, ekinshisi qýandy, biri qýansa, ekinshisi shattandy, namysy da, shabysy qatar boldy, ómirden ozýy da qaraılas keldi. Biri ultynyń uly tarıhyn jyrmen jazdy, biri ultynyń uly mahabbatyn óleńmen órdi. Ánge sóz jazýdan Tumaǵańnyń aldyna túsken aqyn joq. Alda da eshkim túse almas. «Jyrym meni eshqashan óltirmeıdi» dep ózi jazǵandaı, onyń qalamynan, júreginen desek, tipti jarasyp keter, týǵan jyrlar qyzdyń balasyndaı, aqqýdyń kógildirindeı, arýananyń búldirshinindeı, balyqtyń súırigindeı, kóńildiń júırigindeı, barystyń máýlenindeı, dúnıeniń dáýrenindeı edi.
Qadyr aqyn qasıetti týǵan jerine, kindik kesken eline qaıta oraldy. Oralyna oraldy. Eskertkish bolyp oraldy, murajaı bolyp oraldy, alań bolyp oraldy, dańǵyl bolyp oraldy. Rýhanııattyń uly murasyndaı bolyp búgingi kúnnen erteńge til qatyp tur. Abyroıy ortaq isti atqarǵan azamattarǵa alǵys, Qadyrdyń qadirin biletin urpaq bar eken. Sol urpaq aman bolsyn. О́mir boıy qatar kele jatqan, bir-birin jibermegen qos júıriktiń biri – Tumaǵań osy jerde qapy qalǵan sııaqty bolyp kórinedi. Almatysyn, Alataýyn ánge de qosqan, jyrǵa da qosqan, anasyndaı súıgen, ákesindeı qurmettegen, jaryndaı aıalaǵan, urpaǵyndaı álpeshtegen uly aqynnyń kóshesin izdep, kóńili alań bolǵan kóptiń ishinde men de barmyn. Áýeli, budan birer jyl buryn, aqyn inim Aýyt Muqıbek alań kóńilin bildirip, arnaıy arzý aıtty. Jas jigitke tán minezben jigerin demdep aıtyp edi.
Jaqynda Almatynyń bas gazeti – «Aqshamynda» jazýshy Janar Ábdishovanyń «Tumanbaıdyń kóshesinde júrip, eskertkishin kórgim keledi» degen maqalasy jarııalandy. Maqala oryndy, oıly, usynaqty, uǵymtal jazylǵan. Jáne bul maqalany jazýǵa Janardyń tolyqtaı adamı-ımanı, qalamgerlik quqy bar. Janar – meniń kýrstasym. Jaqsy jazyp kele jatqan qalamger. 1974 jyly Janar dıplom jumysynyń taqyrybyn «Tumanbaı Moldaǵalıevtiń poezııasy» dep bekitip alyp, «beske» qorǵap shyqqan. Dıplomyn jazý barysynda ekeýmiz birneshe ret sóılesip, aqyldasyp, bilgenimizdi ortaǵa salǵanbyz. Ol Tumaǵańnyń óleńderin ózinen kem bilmeıtin, taldaýy da, oı-pikiriniń samǵaýy da kóp kóńilinen shyqty. «Aqshamda» jazylǵan pikir-usynystary, keltirgen dálel-derekteri, sóz saptaý mádenıeti, avtorlyq kózqarasy turǵysynan kótergen máselege rýhanı-ádebı daıyndyqpen kelgeni kózge aıqyn kórinip, kóńilge jaıly ornyqty.
Týǵan jerinde, ózi ómir boıy jyrlap, taýysa almaı ketken Almatysynda bıik tuǵyrda eńseli eskertkish bolyp turýǵa laıyqty bir tulǵa bolsa, ol – Tumanbaı Moldaǵalıev. Bir kóshe bolyp, aıdyndanyp jatsa, oǵan laıyqty – Tumanbaı Moldaǵalıev. Kóktem kelip, qustar áni Almaty aspanyn terbegende esimizge túsetin bir aqyn bolsa ol – Tumanbaı Moldaǵalıev. Almatynyń arýlary «Baqyt qushaǵynda» terbelse, ony terbetken – Tumanbaı Moldaǵalıev. «Almaty túninde» «Kóktem shaqyrsa» «Kózimizdi jumsaq ta» kóretinimiz – «Alataýymyz». Ol jazǵan 500-ge jýyq án mátinderiniń bárin tizsek, bulardyń ózi bir dańǵyl bolyp, Almatydan Esik qalasyna deıin jeter edi. Ol jazǵan «Qustar áni» Almaty asyp, Afrıkaǵa jetip, halyq áni sekildi bolyp, qazynaǵa aınalǵaly qashan? Stýdent kezimde Bolgarııanyń astanasy Sofııa qalasyndaǵy Klıment Ohrıdskıı atyndaǵy ýnıversıtette taǵylymdamada júrgenimde men dombyramen qostap, osy «Qustar ánin» bolǵar radıosyna jazdyrǵanymyz da eske tústi. Bolǵarlar qoshtaǵanda bizge kerisinshe bastaryn shaıqaıdy eken, talaı bolǵardyń basyn shaıqaltyp edik. Bul tarıhtyń da avtory – Tumanbaı Moldaǵalıev. Demek, Tumaǵań ólmegen, ólmeıtin adam. Ol – daryn dańǵyly. Totydaıyn taranyp, suńqardaıyn sylanyp, kún ótken saıyn kórkeıip, tún ótken saıyn túrlenip, jasaryp, jaınap kele jatqan alyp shahardyń bir kóshesi Tumanbaı Moldaǵalıev atyn alyp, Alataýǵa qaraı aıdyny sozylyp jatatyn kún de keler. Áz jurtynyń júregine jerlengen jaısań aǵa, jarqyn talant, jasampaz jyr ıesi Tumanbaı Moldaǵalıevtiń atyndaǵy kósheniń boıynda, onyń eńseli eskertkishiniń aldynda turǵan el qarasy kóńil kózine túsedi. О́ıtkeni daryn dańǵyly týǵan halqynyń júreginen bastalady. Júrekten bastalǵan jol júrekke jetedi.
О́tegen ORALBAIULY,
aqyn, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń ıegeri