Kásipkerlikke kedergi jasaý – kesirdiń isi

Bul zańnan kásipkerlerdiń kúteri kóp. Solardyń biri – «Ásııa» jyly­­­jaı kesheniniń dırektory, kásipker Polatbek Jolanov. Ol da ózgeler se­kildi endi kásibin kedergisiz dóńge­letýde kezdesetin talaı kemshilikter men qolbaılaýlar joıylatynyna senimdi.

Polatbek Jolanov búginde bızne­siniń órkendep kele jatqanyn aıtady. Ol osy shaǵyn bıznespen aınalysqan jyldar ishinde tek otbasyn, týma-týysqandaryn qamtamasyz etip qana qoımaı, 50 shaqty adamdy jumyspen qamtyp, aılyǵyn ýaqtyly berip, qazynaǵa salyǵyn tolyǵymen aýdaryp keledi. Kásibin dóńgeletken soń aýyl turǵyndarynyń ótinishin eskerip, sý jańa meshit turǵyzyp berdi. Odan keıin jol saldy. Mektepke, balabaqshaǵa kómegin tıgizdi. Aıta berse munyń bári qyrýar qarjyny qajet etetini belgili. Biraq Polatbek bıznesiniń órkendeýi eldiń arqasynda ekenin jaqsy túsinedi. Sondyqtan Arman esimdi eki kózi kórmeı qalǵan jas balanyń shetelge baryp, kózine ota jasatý shyǵyndaryn tolyq kóterip aldy. Mektep oqýshylarynyń bolashaq baǵbandar men bıologtardy naqty tájirıbe júzinde bilimderin arttyrýy úshin jylyjaılaryn táji­rıbelik sa­­­­baqtar ótkizýge de usynyp otyr. Iá, aıta berse ká­sipker retinde shapaǵatyn kórip jatqandar az emes.

Polatbek Jolanov Astanaǵa alǵash kelgen jyldary qııar men qyzanaqtyń baǵasy sharyqtap turǵanyn aıtady. Sol kezde onyń bazardaǵy kuny asa kóterilip ketken eken. Árıne, Astana turǵyny retinde ony bul másele alańdatpaı qoımady. Elbasy Saryarqa tósinde ásem qala turǵyzyp berdi. Soǵan oraı qaıtkende bul qalada kókónis túrin kóbeıtýge ári halyqqa baǵasyn qoljetimdi etýge bolady dep oılady. Sheshimin tez tapty. Biraq oıyn júzege asyrý ózi josparlaǵandaı bolmady. Naǵyz qıyndyqtar tizilip aldynan shyqty. Birinen ótse, kelesi bir kedergige tap boldy. Aqyry qalanyń shyǵys jaǵynan jylyjaıǵa arnap jer aldy. Aldy degen aty ǵana edi, ol jer negizinen burynǵy qoqys tógetin alań bolatyn. Kóp jyl boıy tógilgen qoqys pen qaldyqtar topyraqqa batyp, sińip ketken. Tap bul kúıinde bul jerde jeýge jaramdy taza kókónis ósirem deý bekershilik edi. Al ony qoqystan, qaldyqtan túbegeıli tazartý úshin alqaptyń betki qabatyn tutasymen kúrep tastaý qajet. Onyń ornyna qunarly topyraq tógilýi tıis. Alynbas qamaldaı kórinse de, «kóz qorqaq, qol batyr» degendeı, jumystyń bárin ózi atqaryp shyqty.

Tazartylǵan jerge qalanyń qury­lys oryndarynan shyqqan topyraqty júrgizýshilerdi jaldap tókkizdi. О́ıtkeni daladan topyraq qazyp áke­lý tabıǵatqa zalal keltirýmen bir­deı. Sóıtip shamamen KamAZ kóli­gimen 2 myńǵa jýyq kólik bos topy­raq jetkizipti. Osylaısha bul qıyn­shy­lyqty da eńserip shyqty.

Jerdiń babyn keltirgen soń josparlanǵan jylyjaı atyna saı bolýy úshin bilikti mamandar izdedi. Sóıtse, bul sharýanyń jaı-japsaryn, jónin biletin adam az eken. Báriniń aıtatyny: «Bul jaqtyń aýa raıyna jylyjaı jaramaıdy». Al jylyjaı qurylysynyń jabdyqtary Reseıde shyǵarylady eken. Syrtqy qurylysy men ishki tehnologııasynyń bar jabdyǵyn satyp ákep, ony arnaıy mamandardy shaqyrtyp qurǵyz­dy. Bul baǵytta da túrli kedergilerge tap boldy. Alǵashqy jylyjaıdy quryp beremiz degen fırmanyń adam­dary 20 mln teńgesin alyp, artyn­sha izim-qaıym joǵaldy. Aryzdan­ǵa­nymen alaıaqtar taptyrmady. Áıtse de, bul qıynshylyqtardy da eń­ser­­di. Árıne, bir jylyjaı emes, bir­­neshe jylyjaıdy birinen soń birin turǵyzdy. Biraq birde-bireýine sý tartylmady. Tıisti oryndarǵa bar­ǵanymen sý máselesi sheshimin tappady. Naqtysyn aıtqanda, ákimshilik kedergilerden óte almady. Alaıda qol qýsyryp otyrmady. Sýdy tasyp ákep, jylyjaılardy sýarýǵa kóshedi. Ár mashınasy 6 myń teńge. Eńbegi je­misin berse, shyqqan shyǵyndy aqtarmyn dep sendi. Aqyry uzaq jylǵy ólsheýsiz eńbeginiń jemisin tatty. Jaryqtyq, qyzanaq pen qııar kásipkerdiń aıaly alaqanynyń jyly shýaǵyn sezingendeı qaýlap shyqty, qyrýar ónim berdi. Endi muny satyp, biraz adamdy taza kókónispen qamtamasyz etemin ári paıdasyn kóremin ǵoı dep oılaıdy.

Biraq... Iá, biraq Polatbektiń kórer «qyzyǵy» áli alda eken. «Má­selen, kez kelgen adam ósirip shy­ǵarǵan ónimin jıyp-terip bazarǵa alyp kelsin delik. Onyń bul ónimi 20-30 kılo emes, birneshe tonna bolýy múmkin. Amal neshik, ol ony bazarǵa ótkize almaıdy. О́zdiginen sata da almaıdy. «Kez kelgen bazarda deldal bolady. Ony jurttyń bári biledi, men teledıdardan da aıtyp júrmin. Eger deldalmen kelisip, aıtqanyna kónseńiz, taban astynda bar ónimińizdi ótkizip ketesiz. Al oǵan kónbeseńiz, bazarǵa da ótkize almaı, sata da almaı tonna-tonna qyzanaq pen qııaryńyzdy shiritip, sosyn qaıta alyp qaıtasyz. Mine, bul búginginiń ashy shyndyǵy», deıdi P.Jolanov. Amal joq, Polatbek deldaldardyń aıtqanyna kóngen. «Bul qalaı?!» dep aıqaılasa da, eshkim jan daýysyn estigen emes. «Kásipker sońǵy kúshin sarqyp ónimin halyqqa óz baǵasyna satý úshin jetkizedi, al aradaǵy deldal oǵan ústeme aqy qo­syp, jurttyń qaltasyn qaǵady. Osy­laısha sharyqtaǵan baǵa sharyqtaı beredi» deıdi ol.

Osy qıyndyqtardy kórse de Polatbek nalı qoımady. Aıanbaı ter tógip, adal jumys isteı bilse eńbektiń zeınetin kóretinine kóz jetkizdi. Kásibin jandandyra berdi. Aqyry jylyjaılar sanyn jıyrmaǵa jýyqtatty. Biraq qansha jerden talpynǵanymen memleketten járdem qarjy ala almady. Mine, birneshe jyldan beri bıznesmen atanyp, Astana turǵyndary men qonaqtaryn taza da sapaly qııar, qyzanaqpen qamtamasyz etip kele jatsa da járdem qarjy buıyrmaı qoıdy. Muny ol, kásipkerlerdiń órkendeýine jaǵdaı jasaý qajet degen Elbasy tapsyrmalarynyń óz deńgeıinde oryndalmaýynyń kórinisi deıdi.

Qazirgi kúni Polatbek jylyjaı­larǵa qajetti jabdyqtardy shyǵarý­men de aınalysady. Tipti jylyjaı ashamyn degenderge jol kórsetip, ony quryp, salyp, daıyndap beredi eken. О́zi jylyjaılarynan kúnine bir tonnadan astam ónim alady.

Qandaı qıyndyq týyndasa da Polatbek kásibin jandandyra bermek. Osy maqsatpen qazir halyqaralyq avtokólik joly boıynda jolaýshylar aıaldaıtyn, olarǵa jan-jaqty sapaly qyzmet kórsetetin, týrısterge jatyp demalatyn úlken demalys ornyn ashpaqshy. Onda kólikterge talapqa saı servıs jasalady. Bul demalys orny halyqaralyq joldan 19 metr jerde eken. Jobalaý jumystary tolyq aıaqtalǵan. Osy jobalaý qujatyna saı endi demalys aımaǵyna halyqaralyq joldan kiretin, shyǵatyn aınalma joldardy «QazAvtoJol» UK»AQ istep berýge tıis. Alaıda, qansha hat jazǵanymen kompanııanyń basqarma tóraǵasy Ermek Qızatovtyń qabyldaýyna kire almapty. Barlyq jumys osy máselege baılanysty toqtap tur. «Kiris jáne shyǵys joly jasalsa, qalǵan jumys soǵan baılanysty jalǵasady», deıdi ol. Sonda ol taǵy 200-ge tarta adamǵa jumys taýyp bermek. Alaıda bul talaby da tasqa soǵylyp tur.

Árıne, eldegi kásipkerlikti jappaı damytý memleket ekonomıkasyna jan beretini belgili. Bul oraıda Memleket basshysynyń aldymen ekonomıka, sosyn saıasat formýlasyn ustanatyny beker emes. Shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytýdy júzege asyrý arqyly memlekettiń damýy da aıqyndala túsedi. Sondyqtan Elbasy árqashanda kásipkerlikti damytýǵa barynsha qoldaý bildirip keledi. «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine kásipkerlik qyzmetti retteýdi jetildirý másele­le­ri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» Zańyna engi­zilgen ózgeristerdiń basty maqsaty – bıznesti retteý salasyndaǵy zańna­many jetildire túsý. Zań aıasynda memlekettik baqylaý fýnksııalaryn shamamen 30 prosentke qysqartý kózdelip otyr. Tabıǵı monopolııalar men kvazımemlekettik sektor tarapynan kórsetiletin qyzmetter retteledi. Onda bıznes shyǵyndaryn jappaı tómendetý sharalary qarastyrylǵan jáne básekege kedergi keltiretin nor­malar alynyp tastalǵan. Osy zań arqyly 14 kodeks pen 109 zańǵa shama­men 1 myńǵa jýyq ózgeris engi­zildi. Osy ózgeristerdiń báriniń ditte­gen maqsaty – bıznesti damytý úshin meılinshe qolaıly jaǵdaı qalyp­tastyrý. Endeshe Polatbek Jolanov sekildi kásipkerlerdiń de kásipterin kedergisiz jalǵastyrary sózsiz.

Abdýlmahmýt POShATAEV