«Almaty deklarasııasy» – jańa ınnovasııalyq baǵyttyń bastaýy

Qujattyń mańyzy arta túsip otyr

– Tóregeldi Sharmanuly, Almaty deklarasııasynyń 40 jyldyq mereıtoıy qutty bolsyn! Áńgimemizdiń álqıssasyn adamzat tarıhynda medısına salasynyń «Uly hartııasy» atalǵan deklarasııanyń tarıhy men basty mazmunynan bastasaq.

– Rahmet. Alǵashynda Tashkentte ótkiziledi dep josparlanǵan bul konferensııany Almatyda ótkizýge yqpal etkenim ras. Degenmen Almaty kon­ferensııasyn ótkizýge jalǵyz meniń shamam qaıdan jetsin?! Bul sol kez­degi densaýlyq saqtaý salasy ókil­deriniń birlesken eńbeginiń jemisi edi.

Men sol kezde Qazaq KSR Densaýlyq saqtaý mınıstri qyzmetin atqardym. 1976 jyly Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy Jenevada ótken máji­lis­te ózderiniń medısınalyq jedel jár­­d­em máselesine arnalǵan kezek­ti kon­fe­­rensııasyn Keńes Oda­ǵynda ót­kizý týraly sheshim qabyldady. KSRO Densaýlyq saqtaý mınıstri B.Petrov­skıı Tashkenttiń kandıdatýra­syn usyndy. Al ol zamanda Tashkenttiń Orta Azııanyń beıresmı astanasy, or­t­alyǵy bolyp eseptelip kelgenin bári­­miz bilemiz. Bul usynysqa men úzi­ldi-kesildi qarsy boldym da, Al­matyda ótkizýdi usyndym. Tipti, D.Qo­naev­qa kirip, «Qazaqstannyń aty úshin, Almatynyń dańqy úshin osy konferensııany biz ótkizeıik. Bul – Qazaqstannyń abyroıyn kóteredi, tarıhta aty qalady» degen edim. Sodan májilisten keıin KSRO-nyń densaýlyq saqtaý mınıstri B.V.Petrovskııge jolyǵyp, eger konferen­sııa ótkiziletin oryn jónindegi pikir ózgertilip jatsa, Almaty qalasyn úmitker qataryna qosý­dy ótindim. Bul sózimdi onsha qup­taı qoımaǵan Borıs Vasılevıch Tash­kentpen Almaty teńese almaıdy deý­ge deıin bardy. Mınıstrdiń bul sózi na­mysymdy odan beter qaıra­dy. Sóıtip KOKP Ortalyq komı­te­ti­­niń ǵylym jáne mektep bólimi meń­­­ger­ý­­shisiniń orynbasary Val­erıı Alek­s­an­drovıch Baltııskııge jo­ly­ǵyp, óz pikir-usynysymdy jet­kizip edim, «Nege bolmasqa, tyrysyp kór. Alaı­da bul úshin óz elińdegi Orta­lyq Komıtettiń kelisimin al, Qazaq­stan basshysynan qoldaý tapsań, jaq­sy bolar edi», dep jaýap berdi. Álem­­dik jıynnyń Almatyda ótýine kóp qar­sy­lyqtarǵa qaramastan bar kúshim­di salyp, Almatyny úmitker qala retin­de aqyry tirkettim. Konferensııa ót­­kizýge daıyndyq belsendi júrgeni son­­­shalyq, forýmdy ótkizý ornynyń úmi­tk­er­leri qataryna Tashkent pen Almaty ǵana emes, Tbılısı men Novo­sı­bırsk, Baký qalalary da kirdi. DDU atqarý komıtetiniń Bas dırek­tory, onyń orynbasary, KSRO densaýlyq saq­taý mınıstriniń syrtqy baılanys bas­qarmasynyń basshysy O.P.She­pın, DDU bas dırektorynyń qar­jy máse­leleri jónindegi kómekshisi bar, ar­naıy komıssııa quryldy.  Ár­bir úmit­ker qalaǵa shekteýli qysqa merzim – eki kún berildi. Osy eki kún ishinde biz konferensııany ótkizý múmkindikterimizdi dáleldep shyǵý kerek bolatynbyz. 

Komıssııa aldymen Tbılısıge, odan keıin Tashkentke bardy. Nege eke­ni belgisiz, komıssııa Tashkentte eki kún emes, úsh kún boldy. Bekitil­gen mer­­­­­zim­­niń uzartylýy jáne onyń Almaty esebinen alynǵanynan keıin-aq kon­­fe­ren­sııany ótkizýge Tash­kent­­­­­tiń tań­dap alynǵany belgili edi. B.V.Petrovskııdiń de kózdegeni de sol bolatyn. Muny bilgen saıyn úmi­­t­im úzilgendeı kóringenimen, da­ıyn­­­­dyq­qa selqos qaraǵan joqpyn. Ko­mı­­ssııa Almatyda bir-aq kún boldy. Biraq, biz osy bir kúnniń ár saǵat, ár mınýtyn sátti josparlap otyr­dyq. Konferensııa ótkiziletin Lenın, qazir­­gi Respýblıka saraıynyń ǵı­ma­raty, Ulttyq kitaphanany aralap kórdi. Lenın saraıyn aralap júrgende komıssııa músheleri dárethana mańynda  kóp kidirip qaldy. Bir syltaý tapqan shyǵar dep barsam, ondaǵy tazalyq máselesi komıssııa kóńilinen shyqsa kerek. Keshke qaraı Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń konferens-zalynda Qazaqstannyń densaýlyq salasy jaıynda kınofılm kórsetildi. Ataqty ártisterdiń kúshimen konsert qoıdyq. Keshki astan keıin komıs­sııa Novosıbırskige ushyp ketti. Úshin­shi kúni Máskeýden O.P.Shepın tele­fon shalyp, Almatynyń komıssııa músheleriniń tańǵaldyrǵanyn, ásire­se tazalyǵymen súısindirgenin aı­typ, Konferensııany Almatyda ótkizý jó­ninde sheshim qabyldanǵanyn jetkizdi.

Bul oqıǵaǵa Kompartııanyń Saıası Bıýrosynyń múshesi D.Qonaevtyń aralasýy da úlken ról atqardy. Sóıtip 1978 jyly Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy men IýNISEF-tiń birlesken jumysynyń nátıjesinde alǵashqy medısınalyq járdem taqy­rybynda ataqty Almaty konferensııasy ótti. Bul jıynǵa densaýlyq saqtaý isiniń ókilderimen birge memleket, úkimet basshylary, depýtattar, gýbernatorlar qatysty. Olardyń qatarynda AQSh senatory Edýard Kennedı de bar edi.

Konferensııa nátıjesinde arnaıy deklarasııa qabyldandy. Osy qujattyń negizinde dúnıe júzi mem­le­ketteri adamdarǵa alǵashqy medı­sınalyq járdem berý quqyǵyna ıe boldy. Bul medısına salasynyń álem boıynsha jetken jetistigi edi. Sondyq­tan bul deklarasııa adamzat tarıhynda medısına salasynyń «Uly hartııasy» dep ataldy. Bul baǵany qujatqa DDU prezıdenti N.Mahler bergen edi. Deklarasııanyń mańyzdylyǵy sol, balalardyń ólimi azaıyp, orta jastyń deńgeıi ulǵaıdy, jalpy halyqtyń densaýlyǵy jaqsardy.

Sol kezdegi Densaýlyq saqtaý mı­nıstri retinde respýblıka atyn álem­ge tanytqanym úshin alǵys alýdyń or­nyna qatań qýdalaýǵa ushyraǵan bo­la­tynmyn. Klınıkamyzdyń maq­saty ulttyq taǵamdardy zertteý bol­ǵan­dyqtan, maǵan «ultshyl» degen aıyp ta taǵyldy. Tipti klınıkam­da em alǵan naýqastardyń ózine Orta­lyq Komıtet sógis jarııalady. Osy­laı­sha klınıkanyń júrgizip otyrǵan ju­my­synyń aıasy tarylyp, toqtatýǵa máj­búr boldyq. Sol zamandaǵy solqyldaq saıasattyń saldarynan týǵan elden syrt aınalyp, Máskeýde eńbek etken kezderim de boldy.

– Alǵashqy dárigerlik kómek­ti jetildirýge arnalǵan bul halyq­ara­lyq konferensııa nesimen qundy? Onyń mańyzdylyǵy týraly aıtyp berseńiz.

– HH ǵasyrdaǵy densaýlyq saq­taý­dyń uly hartııasy degen atpen tarıh­qa engen Almaty deklarasııasy  – dú­nıejúzilik densaýlyq saqtaýdyń irgetasyn qalaǵan qujattardyń biri de biregeıi. Alǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq kómektiń ulttyq júıesin uıymdastyrý tujyrymdamasy alǵash ret qujatpen bekitildi. Alǵashqy dári­ger­lik-sanıtarlyq kómek kórsetý týraly bul deklarasııaǵa bıyl 40 jyl tol­ǵanymen, óziniń mańyzdylyǵyn áli joıǵan emes. Medısınalyq kómek kór­setý­diń qoljetimdiligin, sapasy men sabaq­tastyǵyn qamtamasyz etý, tur­­ǵyn­­dardyń densaýlyǵy men ál-qýatyn turaqty jaqsartý búginde Qazaq­­stannyń basym baǵyttarynyń biri bolyp otyr. 40 jyl burynǵy ýaqyt­­­pen sa­lys­tyr­ǵanda halyq den­saý­­­ly­ǵy jaq­sara tús­ti, ómir súrý mer­zimi ana­ǵur­lym uzar­dy. Salamatty ómir súrý sa­la­matty tamaq­taný qaǵıda­lary qalyptasty.

Jalpy, alǵashqy medısına­lyq-sanıtarlyq kómek degenimiz – jekelegen tulǵalardyń, otbasynyń jáne qaýymnyń densaýlyq saqtaý júıe­simen alǵashqy deńgeıdegi qarym-qatynasy – medısınalyq-sanıtar­lyq kómekti adamdardyń turǵylyqty mekenine jáne jumys ornyna barynsha jaqyndatatyn, halyq densaýly­ǵyn qorǵaý prosesindegi áýelgi kezeń. Eger bolashaqta dúnıe júzi halqynyń densaýlyǵy jaqsy bolsyn desek, alǵashqy medısınalyq kómekke qol­jetimdilikti kúsheıtý qajet. Bul rette jıynda jer-jerden kelgen ma­man­­dar osyny damytý jaǵdaıyn or­taǵa salady. Budan ózge konferensııa qatysýshylary dúnıejúzi boıynsha qarapaıym halyqqa dárigerlik kómek júıesin jetildirý, damytý, oryn alǵan kemshilikterdi túzetý máse­le­lerin tilge tıek etedi. Sonymen qatar Dúnıejúzilik Densaýlyq saqtaý uıy­m­ynyń sarapshylary alǵashqy me­dı­sınalyq-sanıtarlyq kómektiń ın­novasııalyq úlgide sapasy men tıim­diligin arttyrý, osy saladaǵy eń jaýapty qyzmetti atqaratyn me­ıir­­bıkelerdiń mártebesin arttyrý, dárigerler men orta býyndy maman­­dar daıyndaý isin jaqsartý, sony­­men qatar kóliktegi medısınany jan-jaqty damytý máselelerin tal­qy­laıdy. Profılaktıkalyq is-sharalardy jandandyrý máselelerine mán berilmek. Aýrýdyń aldyn alý úshin júrgiziletin is-sharalardyń ult densaýlyǵyn jaqsartýdyń basty kepili ekenine kóz jetkizetin kezeń keldi. Sondyqtan bul halyqaralyq quryltaıda biz alǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq kómekti damytýdyń strategııasyn qabyldaýǵa tıispiz jáne qabyldanatynyna senimdimin.

Forým bes jyl saıyn atalyp ótedi

– Halyq múddesine baǵyttalǵan qujattyń qabyldanǵanyna 40 jyl toldy. Ne ózgerdi, alǵashqy medı­sınalyq-sanıtarlyq járdem salasynda qandaı jetistikterge qol jetkizdik?

– 1978 jylǵy Almaty deklarasııa­syn qabyldaýǵa muryndyq bolǵan Konferensııa sol zamannyń qajet­tiliginen týǵan dárigerlik keńes ispetti. Sebebi sol kezge deıin dúnıe júzinde bes jasqa deıingi balalardyń 15 mıllıondaıy alǵashqy dárigerlik kómektiń bolmaýy kesirinen kóz jumatyn. Mine, álemniń 140 elinen delegasııa qatysqan sol Konferensııada biraýyzdan qabyl­danǵan Almaty deklarasııasy jańa týǵan sábı perzenthanadan úıine oralysymen onyń jáne anasynyń jaǵdaıyn dárigerlerdiń úıine baryp qadaǵalaýyna qol jetkizdi. Adamdar túrli aýrýlardan, ásirese áleýmet­tik aýrýlar tobyna jatatyn qaterli isik, týberkýlez, júrek-qan tamyrlary aýrýynan kóp qaıtys bolatyn. Al qazir qarap otyrsańyz, ana men bala ólimi azaıyp, qaýipti dertterdiń al­dyn-alýdyń arqasynda qaterli aýrý­lardy erte kezeńnen anyqtap, saýyq­tyrý is-sharalary jaqsardy. Jyl ótken saıyn ana men bala ólimi, qaýipti dertterden bolatyn ólim-jitim kórsetkishteri azaıyp keledi. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń kóregen saıasatynyń arqasynda den­saý­lyq saqtaý salasyn reformalaý isi nátıjeli júrgizilip keledi. Máse­len, Qazaqstannyń densaýlyq saqtaý salasyn damytýdyń 2011–2015 jyl­darǵa arnalǵan «Salamatty Qazaq­stan» memlekettik baǵdarlamasy dárigerlik-sanıtarlyq jáne áleý­mettik sharalardy júzege asyrý máse­lelerin jan-jaqty qamtydy. Al 2011 jyl­dyń 1 qańtarynan bastap en­gizil­gen Biryńǵaı ulttyq densaýlyq saqtaý júıesi, Salamatty ómir saltyn qalyptastyrýdyń, salamatty tamaq­taný máseleleriniń ulttyq baǵ­dar­­lamalarynyń qabyldanýy, Elba­synyń halyq densaýlyǵyn jaqsartýǵa qamqorlyǵynyń jarqyn kórinisteri bolǵany sózsiz. «Salamatty Qazaqstan» baǵdarlamasynda dáriger­lik-sanıtarlyq kómektiń negizgi tiregi – aýrýdyń aldyn alýdyń tıimdi­ligi, aýrýdy erte anyqtaý, emdeý tásil­deri, turǵyndardyń densaýlyǵyn jaqsar­typ, ómir súrý jasyn uzartý kózdelgen bolsa, qazirgi tańda osy mindetter to­lyǵymen júzege asyrylýda.

Búginde Qazaqstannyń densaýlyq saqtaý salasy qaryshtap damyp,  óz múmkindikterin álemge moıyndatyp otyr. Bul rette Densaýlyq saqtaý mınıstrligi elimizdegi medısınalyq qyzmet sapasyn jaqsartýda kóptegen aýqymdy jumystardy júrgizip keledi. 

Taǵy bir aıtatyn másele, qazirgi medısınanyń ustanǵan baǵyty – dáldik pen naqtylyq. Iаǵnı, naýqasty ota jasaýǵa jetkizbeı, dıagnozyn erte anyq­tap, aýrýdyń aldyn alýǵa múm­kin­dik ashyldy. Búgingi medı­sı­na­nyń tehnıkasy men tehnologııasy kósh ilgeri damydy. Aqparat almasý, naýqastardy tirkeýge alý, emdeý – barlyǵy da avto­mat­tan­dyrylǵan. Densaýlyq saqtaý­dyń bir­yńǵaı ulttyq júıesi dep ata­­la­tyn dál qazirgi tańdaǵy jetis­tigi de azamattarǵa barynsha tıim­di qyz­met kórsetýge kóshti deı alamyz. Azamat­tary­myz qaı jerde emdelgisi keledi, por­­talǵa tirkele otyryp, ózine aýrýha­na­ny tańdaı alady. Bir sózben aıt­qan­da, búginde Almaty deklarasııa­sy jańa ınnovasııalyq baǵytta damyp keledi.

– Kúzde ótkiziletin mereıtoılyq konferensııadan qandaı jańalyq kútesiz?

– Bıyl 25-26 qazanda Astanada DDU men BUU BQ  alǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek (AMSK) jónindegi Almaty deklarasııasynyń 40 jyl­dy­ǵyna arnalǵan úlken jıyn ótedi. Oǵan 190-nan astam Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymyna múshe memleket ókilderi qatysady dep kútilýde. Halyq múddesine baǵyttalǵan aıtýly bes jyl saıyn atalyp ótedi.

Jalpy, áıgili oqıǵalardyń birine aınalǵan konferensııanyń 25, 30, 35 jyldyq mereıtoılary kitap bolyp basylyp shyqty. Bul basylym birneshe tilde jaryq kórdi. Kitapqa BDU men BUU BQ-nyń jańa basshylary joǵary baǵa bergen bolatyn. Jalpy, álemdik tájirıbede mundaı iri halyqaralyq uıymdardyń jetekshileri alǵysóz jaza bermeıdi. Tipti ǵylymı monografııany úshinshi ret qaıta basý múldem kezdespeıdi. Bul árıne, eńbek­tiń qanshalyqty mańyzdy ekenin kórsetedi.

Kez kelgen zańnamanyń tıimdi ne tıimsizdigi onyń jumys isteý barysymen anyqtalady. Bul basqosýda alǵashqy medısınalyq kómek kórsetý­diń praktıkalyq máseleleri, ıaǵnı dári­gerlerdiń kúndelikti jumys barysynda ushyrasatyn emdeýdiń jańa tásilderi talqylanady. Medıko-sanı­tarlyq kómek kórsetýge engizi­lip otyrǵan jańa zańnamalyq ózgeris­termen tanysa alady. Elimizdiń bilikti, bilimdi mamandary, sondaı-aq eńbek jolyn endi bastaǵan jas mamandar sheteldiń tájirıbeli dárigerlerimen ózara tájirıbe almasady. Alǵashqy medıko-sanıtarlyq kómek kórsetý salasynda qyzmet etip júrgen medısına qyzmetkerleri álemde bolyp jatqan medısınanyń sońǵy jańalyqtarymen tanysady. Osyndaı basqosýlar maman­dardyń densaýlyq saqtaý sala­syn­daǵy jańa tájirıbelermen almasyp, sondaı-aq osy salaǵa qatysty eli­mizde sońǵy jyldary qabyldanǵan zań­dar men túrli qaýly-qararlardy da qarastyrýǵa múmkindik alady.

Áńgimelesken

Aınash ESALI,

«Egemen Qazaqstan»