Toı ótkizý úrdisinde túıtkildi tustar kóp

Shyn má­ninde qazaqstan­dyq­tardyń qazirgi toı ótkizý mádenıeti týraly máıekti áńgimeniń qozǵalatyn ýaqyty ábden jetti. О́ıtkeni erteden enshiles dástúrimizden tamyr úzbeıtinimiz qandaı aqıqat bolsa, jaqyn-jýyqtyń basy qosy­latyn qýanyshtan tys qalmaýǵa tyrysatynymyz da sondaı anyq. Iаǵnı, bizge bú­gingi keregi – toı ıeleriniń tym maqtangóılikke moıyn burmaı, adal nıet, aq kóńilmen dastarqan jaıýy der edik.

Qardyń kóbesi sógilip, qa­ra jerdiń beti kóringennen qara­shanyń qara sýyǵy túskenge sheıin qazaqtyń qara shańy­ra­ǵynda shattyqtyń úni estilip, toı maýsymy jandanyp sala beredi. Naýryzda bastalatyn naý­qan maýsymda túrlenip, shil­dede shırap, tamyzda sırep, qyrkúıek pen qazan aıyn­da birtindep túıindeletini bel­gili. Bul qystygúni bet ashyl­maı­­dy, shashý shashylmaıdy degen sóz emes. Tek qonaq shaqy­­rýǵa qolaısyzdaý ýaqyt bol­ǵan soń, kópshiligi jaz ýaqy­tyn kútedi. Bul alys-jaqyn aǵaıyn­ qýanyshqa tórt kózi túgel kelip qatyssyn degeni bolar.

Jadyraǵan jaz maýsymy ki­re bastaǵanda aspabyn arqa­laǵan asabalardyń da qatary qa­lyńdaı túsedi. Sapasy men baǵasy saı kelmeı jatatyndary da jeterlik. Jattandy baǵ­dar­lamaǵa jattyǵyp alǵandar da, tapqyr ázilmen tamsandyra biletin tamasha tamadalar da bar. Memlekettik qyz­met­ten góri meıramhana jaǵala­ǵan asabalardyń aılyq taby­sy aıtarlyqtaı aý­qymdy. Sebebi aptanyń aıa­ǵy jaqyn­da­ǵanda bireýdiń qy­zy uzaty­lyp, bireýdiń kelin tú­sirgen qýa­nyshy bolyp jatady. Jaraǵan attaı jarysa shaýyp, qyz­met etip júrgen asabalar kishi­girim keshtiń ózinen de ortasha aılyq kólemindeı qarajat alady.

Jalpy, toı aldynda asabamen jeke jolyǵyp, keletin qonaqtary, týǵan jer, aýyl-aımaq jóninde málimet berip ótkeni artyqtyq etpeıdi. Qazirgi kezdegi asabalardyń kóńilden shyǵýy bilim-biligine baılanysty. Aýzynan maqal-mátel, qara óleń, jyraýlar sózi tógilip turǵan jas jigitter bar. Kóńilden shyqpaıtyndary jeńil ázilden aryla almaı júrgender deýge bolady.

Qazirgi toılarda «shoýmender» kóbeıip ketkeni de ras. Kıim kıisi, shash úlgisi de tabı­ǵaty­myzǵa tán emes. Úmbetbaı Ýaı­dın­niń «Toı – tárbıe orny» deıtin sózi bar. Iаǵnı toıda tárbıelik máni bar mátinder kóbirek aıtylyp, ata-ananyń orny degen uly uǵymdardy umytpaý kerek.

Osy rette júıeli sózdiń júırigi retinde suranysqa ıe asabalardyń biri, belgili aıtysker Ashat Qylysh­bekti áńgimege tartyp, toı tizginin ustaǵandardyń aıaq alysy jaıly pikirin bilgen edik.

«Buryn asaba bolatyn kisi retinde toı bolatyn áýletti jaqynyraq tanıtyn, sol aımaqtaǵy azamatty aldy­ra­tyn edi ǵoı. Qazir asabalardy bir ob­lys­tan bir oblysqa aldyrtady. Ol oblystyń mentalıtetin, turmys-tir­shi­ligin ómiri kórmegen asaba bolýy da múmkin. Astananyń turǵyny Aty­raý­dyń toıyn basqaryp jatady. Ekeýi eki óńir bolǵandyqtan aıyr­ma­shylyǵy aıtarlyqtaı kóp. Keıde qymbatqa jaldaǵan asabasy toı ıe­leriniń kóńilinen shyqpaı jatady. Onyń birden-bir sebebi toı uıym­das­tyrý agenttikteriniń kóptep ashylýy. Almatynyń ózinde 360-qa jýyq ortalyq bar dep estidim. Qazir kópshiligi ýaqyt shyǵyndamaı bárine bir jerden tapsyrys bergisi keledi. Toı jasaǵysy kelgen jandar osyndaı ortalyqtarǵa baryp, ózine unaǵan asabany tańdaıdy. Toı ıesi asabany kórmeýi de múmkin. Tek agenttiktegi azamattardyń usynýyna qulaq qoıady. Olar jarnama jasaýdy qatyratyny sonshalyq, usynǵan tamadanyń tek sátti shyqqan toılaryn kórsetip, toı ıesine ótkizip jiberýi de múmkin. Úmit art­­qan asabasy kóńilinen shyqpaı qal­sa eń birinshi opyq jeıtin toı ıe­leri. Son­dyqtan da asaba tańdaǵanda ba­­ryn­­­sha muqııat bolǵan abzal», deıdi ol.

Toıdyń ishki aýrasyna úńilip, bú­gin­gi dýmandy burynǵy, tipti 90-jyl­­dar­daǵy toılarmen salys­tyr­­­saq, arasy jer men kókteı. Ol kez­degi toılar qara shańyraqta nemese aýlaǵa qurylǵan brezent shatyrda ótetin. Toqyraý kezinde toı jasasa da peıilderi ala-bóten sol toılardy kádýilgideı saǵy­na­syń. Qolyndaǵy barymen qonaq kútken qoly ashyq qazaqtyń shú­kir­­shiligi shúbásiz edi. Qazirgideı ýaqy­ty shekteýli, bir-birimen orynsyz baq­talas emes. Sol kezdegi meımandar da shynaıy toıdyń shyraıyn kirgizip, toı toılaý úshin ǵana keletin-di. Al qazir aýmaǵy atshaptyrym toıhanalar salyndy, syıymdylyǵy 1500-ge deıingi meıramhanalar bar, dasta­r­qanǵa qustyń sútinen basqanyń bári qoıylady. Tipti kúlli qaýym aldynda kólikpen kiretin saraılar da bar. Bul bul ma, tikushaq qonatyn alańqaıy bar meı­ram­hanalar salynyp jatyr. So­n­dyqtan álbette burynǵy men qazirgi toılardy salystyrýǵa kelmeıdi.

«Toı dese qý bas domalaıdy». Qazaq­­tyń shattyqtan sharshaǵanyn kórgen joqpyz. Qalaı desek te, alys-berisi, barys-kelisi úzilmegen, jyl on eki aı toı jasaıtyn halyqpyz. Osyn­daı keń peıil, keremet darhan bol­mys­tyń arqa­synda meıramhanalar­dyń da me­reıi asyp, tabysy artyp, kásibi ilgerileýde. Aıtalyq Astana qa­la­syndaǵy meı­ram­ha­nalardyń biriniń ákimshisi Aqnazar Din­muha­medti sózge tartqanymyzda, ol jaz ben kúz óner ókil­deri­­niń ta­bys tabatyn mezgili ekenin jet­kiz­di. «Biri án aıtyp, biri bı bılep, biri toı júrgizip óziniń rızyǵyn terip júr. To­lassyz toılardyń arqa­syn­da meı­­ram­­­hanalardyń basym bóligi osy ýa­q­yt­­ta bos emes. Qysta toı azaı­ǵany­­men, kish­i­girim zaldarda shaǵyn otyrys­tar ótip jatady», deıdi meıramhana ákimshisi.

Mine, osy oraıda qazirgi qazaq toıy­na mádenıet, tártip, qanaǵat sııaqty uǵymdardy ornyqtyrý aýadaı qajet. Sebebi asabasy mádenıetti bolsa toıda arzan ázilder aıtylmaıdy, anaıy oıyndar oınalmaıdy. Aq kımeshekti ájelerdi keketip, aq saqaldy atalardy muqatyp, bala-shaǵasynyń aldynda betaldy qyljaqtamaıdy. Toıshyl qaýymǵa sózin ótkizip, yqylasqa kenelý úshin saıqymazaqtyń keıpine enbeıdi. Bireýdiń basyna, bireýdiń shashyna tıispeıdi. Mádenıetti asabanyń mártebesi qashanda joǵary. Ekinshiden, tártip. Bul eń áýeli toıǵa shaqyryl­ǵan qonaqtarǵa qajet. Qonaqtardyń tártipsizdigi toıǵa kelý ýaqytynan bas­talady. Saǵat kúndizgi ekige shaqyrǵan toıǵa – beste, beske shaqyrǵan toıǵa keshke baratynymyz sonyń bir dáleli. Sonymen birge úlkender tilek aıtyp, bata berip jatqanda jastar jaǵy ózi­men-ózi shýlap tost kóterip, bokal soǵys­tyryp jatady. Bir jaqyny aq­ta­rylyp, aqjarma lebizin bildirip jat­qanda qatarlasyp keıbir aǵa-jeń­ge­lerimiz úı ishi, aýyl arasyndaǵy áńgi­melerin taýysa almaı álek...

«Toıǵa sha­qyr­masań renjimeýi múmkin, biraq toı­ǵa shaqyryp alyp sóz bermeı ketseń qat­ty ókpeleıdi» deıtin asabalardyń ázi­li bar. Son­dyq­tan kóńilderin jyqpaı sóz tiz­gi­nin ustatqanmen, mıkrofondy qaı­ta alýdyń ózi keıde muńǵa aına­la­tyny bar. Aıtyp jatqanyn eshkim elemese sózi jetim ekenin masań meıman da es­ker­meıdi. Ortaǵa shyqqan otyz adam bir sát otyrǵan meımandardyń qas-qabaǵyna qaraǵany da abzal. Iаǵnı toıdyń júıeli ótýi úshin qonaqtar qaýymy tártipke baǵynýy shart.

P.S: Ulyn uıaǵa, qyzyn qııaǵa qondyryp, súndet toı dep súrinip, shildehana dep shaýyp júrgen, atamyzdyń alpys jasy, enemizdiń elý jasy dep entigip júretin toı ıeleri qanaǵat degen qasıetti uǵymdy qaperinen shyǵarmasa, qazaqy qazy­namyzdyń berekesi ketpeı, bereri kóp, bedeli bıik bolary daýsyz. Qal­taly qaýym­nan qalys qalmaımyn dep qanshama qazaqtyń qaryzǵa batyp toı jasa­ǵanyn da baıqap júrmiz. Elge kúlki, jurtqa mazaq bolmaıyn dep jalǵyz atyn soıyp, júgen jetektep qalǵandar da jeterlik. «Bireý tońyp, bireý toıyp seki­re­ti­nin» esten shyǵarmaý kerek. Áńgimeniń aýany burynǵy toı­larǵa buryla qal­sa, «qazir adam basqa, zaman basqa» dep orta joldan bura tar­tatyndar da bar. О́z qolyń óz aýzyńa jetpeı jatyp, jaqsy kóriný úshin bankke qaryzǵa bat­qan­sha, bir kún­­dik merekeni toılaımyn dep, myń kúndik bere­keden aıyrylǵansha ár­kim kórpe­si­ne qaraı kósilse deısiń. Barymen bazar qylyp, shynaıy kóńilińmen bir ke­se sháı usynsań da, meımanyńnyń mereıi tasymaı  ma?! О́mir deıtin ózendi qa­naǵat qaıyǵymen júzip ótkenge ne jetsin, shirkin?!.

Raýan QAIDAR,

«Egemen Qazaqstan»