Qazaqstan men О́zbekstan áıelderi: dostyq nyǵaıa beredi

Tashkent – bizdiń dáýirimizge deıingi II-I ǵasyrlarda boı kótergen Ortalyq Azııanyń kóne shaharlarynyń biri. Bul ólke ár jyldarda árqalaı atalyp keldi. Máselen, Shash-tepa, Chach-tepa, al qytaı derekkózderinde Shı, Chjeshı, Iýeshı degen ataýlar kezdesedi. Qala XI ǵasyrdan beri «Tas qala» degen maǵynadaǵy Tashkent ataýymen tanymal. 2009 jyly shahar óziniń 2200 jyldyq mereıtoıyn atap ótti. Búginde zamanaýı Tashkent О́zbekstannyń astanasy bola otyryp, tek óz­bek eliniń ǵana emes, Ortalyq Azııa­nyń 3 mln-ǵa jýyq adam turatyn iri megapolısine aınaldy.

О́zbekstan – ındýstrııalyq-agrarlyq el. Álem boıynsha úshinshi iri maqta eksporttaýshy, altyn men tabıǵı gaz jetkizýshi, sondaı-aq ol munaı hımııasy buıymdary men aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan mashınalar men jeke kólikter óndiredi.

 Elde barlyǵy 32,6 mln-nan astam adam ómir súrip jatyr jáne onyń 50%-dan kóbi aýyldyq jerlerde turady. Agrarlyq sektor negizinen maqta ósirý men mal ósirýge mamandandyrylǵan, sondaı-aq kúrish, júzim, baqsha ónimderi, kókónis egý isi damyǵan.

О́zbekstan – bizben baýyrlas el, óńirdegi mańyzdy saıası jáne ekonomıkalyq seriktes. Halyqtarymyzdyń qarym-qatynasynyń tamyry baǵzy ǵasyrlar tereńinen jalǵasyp jatyr jáne ortaq tarıh pen ata-babalarymyzdyń baı rýhanı murasy arqyly bekı túsýde.

Bıylǵy naýryz aıynda eli­mizdegi О́zbekstan jylynyń ashy­lý rásiminde Qazaqstan Pre­zıdenti Nursultan Nazarbaev bylaı dedi: «Ortalyq Azııa – adamzat órkenıetiniń baıtaq tarıhy, tóltýma mádenı murasy bar kóne besiginiń biri. Biz ortaq qun­dylyqtardy, dúnıetanymdaǵy ortaq basymdyqtardy jáne ómir­di túsiný júıesin saqtap qaldyq. Osy mereke birligimizdiń, rýhanı ózektestigimizdiń jáne san ǵa­syrlyq dostyǵymyzdyń odan ári nyǵaıa túsýine qyzmet ete bersin».

Memleket basshysy, sondaı-aq bizdiń elde О́zbekstan jylynyń ashylýynyń qazaq-ózbek dostyǵy men tatý kórshilestiginiń belgisi ǵana emes, búkil óńirdiń serik­testiginiń nyǵaıýy men máde­nı-órkenıettik turǵydan jaqyn­dasýyna súbeli úles qosatyn oqıǵa retinde aıryqsha mándi ekenin atap ótti.

Mańyzdy sheshimder qabyl­danyp, kelisimder jasalatyn ekijaqty bıznes-forýmdar ót­kizý ıgi dástúrge aınaldy. Bul saýda-ekonomıkalyq ózara is-árekettiń tereńdeýi men saýda aı­nalymynyń ulǵaıýyna septigin tıgizip keledi. О́sim 2018 jyldyń birinshi jarty jyldyǵynyń ózinde 1,137 mlrd AQSh dollaryna, ıaǵnı 52,5%-ke jetti. Qa­zaqstan buryn-sońdy birde-bir sheteldik saýda seriktesterimen arada mundaı qaryshty ósimge qol jetkizip kórgen emes.

Bıznes-forýmǵa eki eldiń de kásipker áıelderi qatysty. Qa­zaq­stan delegasııasy quramy­na Qazaqstan Prezıdenti janyn­da­ǵy Áıelder isteri jáne otba­sy­lyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa mú­sheleri, Parlament depýtat­tary, memlekettik organdar­dyń, «Atameken» UKP, son­daı-aq kásipker áıelder qoǵamdas­ty­ǵynyń ókilderi kirdi.

Forýmda sóz sóılegen Mem­lekettik hatshy G.Ábdiqalyqova áıelderdiń ekonomıkalyq tur­ǵydan ilgerileýi men múmkin­dik­teriniń keńeıtilýi aıryqsha ózekti bola túsetin Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıynda adamı kapıtal sapasyn arttyrý máseleleriniń aldyńǵy qatarǵa shyǵarylatynyna toqtaldy.

Qazaqstanda demokratııalyq qoǵam qurýdyń negizgi baǵytynyń biri genderlik úılesimge qol jet­kizý bolyp sanalady. Táýel­sizdik jyldarynda eleýli nátıjeler eńserildi.

Álemdegi eń damyǵan 30 mem­le­kettiń qataryna qosylý maqsa­tymen Úshinshi jańǵyrý júzege asyrylýda, onyń aıasynda saıası, ekonomıkalyq jáne rý­hanı jańarý úderisteri júrip jatyr. Ult jospary, Prezıdent­tiń áleýmettik bes bastamasy qa­byl­danyp, «Rýhanı jańǵyrý», «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlama­lary iske asyrylýda. Osy min­detterdi oryndaýǵa áıelder qoǵamdastyǵy belsene atsalysyp otyr.

El Prezıdenti janynan 20 jyl buryn Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa quryldy.

Elimizde genderlik baǵyttaǵy «Erler men áıelderdiń teń quqyǵy men teń múmkindikterine beriletin memlekettik kepildikter týraly», «Turmystyq sıpattaǵy zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý týraly» atty eki zań qoldanylady.

Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy 2030 jylǵa deıingi otbasylyq jáne genderlik saıasat tujy­rym­damasy júzege asyrylýda, oǵan BUU-nyń Áıelderge qatysty kem­sitýshiliktiń barlyq túrin joıý týraly konvensııasynyń Beı­jiń deklarasııasy men is-áreket platformasynyń, Ornyqty damý maqsattarynyń erejeleri negiz boldy.

Memhatshy saıasattaǵy áıel­­der ókilettigindegi bizdiń jetis­tik­terimizdi atap ótti. 34 áıel – Par­lament depýtaty, ıaǵnı de­pýtat­tardyń jalpy sanynyń 22%-in quraıdy. Qarqyndy túrde áıelder kásipkerligi sektory qa­lyptasty. Shaǵyn jáne orta bız­nes sýbektileriniń 44,2%-in áıelder basqarady. Al korpo­ratıvtik sektorda basshy áıel­derdiń ókilettigi 34%-ke jýyq. Myna salalardaǵy áıelder úlesi artyp keledi: aqparat jáne baılanysta – 50%-ten asady, ónerkásipte – 30%-ten joǵary, qurylysta – 20%-ten artyq.

Áıelder bıznesin damytý mem­lekettik baǵdarlamalar arqyly da, halyqaralyq qarjy ınstı­týttarynyń arnasy arqyly da iske asyrylyp jatyr. Máselen, «Bıznestiń jol kartasy – 2020» aıasynda 2018 jyly áıelder kásipkerligindegi 244 joba nemese jalpy sanynyń 34%-ine sýbsıdııa berildi.

Áıelder kásipkerligine shaǵyn nesıe berý baǵdarlamasyn 2010 jyldan beri «Damý» qory júzege asyryp keledi. Búginge deıin 1,5 myńnan astam zaemshyǵa 14 mlrd teńgege jýyq qarajat bólindi.

«QazAgro» holdıngi aýyldaǵy kásipker áıelderge qoldaý kór­setip otyr. Olarǵa 2017 jyly quny 30 mlrd teńgeden asatyn 5 myńǵa jýyq kredıt berildi.

Halyqaralyq qarjy uıym­daryna qatysty aıtsaq, mysaly, Úkimet pen Eýropa Qaıta qurý jáne damý banki (EQDB) arasyndaǵy kelisim sheńberinde «Bıznestegi áıel» baǵdarlamasy júzege asyrylýda. EQDB ekinshi deńgeıli bankter úshin jalpy quny 41 mln AQSh dollary kó­leminde kredıt jelisin qamta­masyz etti, bul rette tek áıel­der basqaratyn jáne eńbek ete­tin áıelder sany 50%-ten kem emes ká­sip­oryndarǵa ǵana nesıe berilýde.

Jalpy, bul baǵdarlamalardyń barlyǵy bizdiń áıelder uıymdas­tyryp otyrǵan bıznesti odan ári damytýǵa septigin tıgizedi.

Baılanysymyzdy odan ári tereńdete túsý úshin týrızmniń mańyzy erekshe, ol ekonomıkalyq qatynastardy nyǵaıtýǵa, negi­zinen áıelder kóbirek eńbek etetin áleýmettik-mádenı saladaǵy yn­tymaqtastyqty damytýǵa septigin tıgizbek.

Memlekettik hatshy О́zbek­stannan bizdiń elge týrıster le­gi­niń kóbi Astana, Almaty, Shym­bulaq, Býrabaı, Balqash jáne Ala­kólge keletinin aıtty. Qazaq­standyqtar Tashkent, Samarqan, Buhara men Hıýaǵa jıi barady.

Sóziniń sońynda Memlekettik hatshy tómendegideı máselelerge nazar aýdartty.

Birinshi. Kásipker áıelder arasyndaǵy iskerlik baılanystar aıasyn odan ári keńeıtý. Júıeli túrde ótkiziletin elara­lyq bıznes-forýmdar, shekaralas aýmaqtardyń áıelderiniń óńirlik forýmdary iskerlik baılanystardy óristetýdiń pár­men­di platformasyna aınala alar edi.

Ekinshi. Inklıýzıvti saýdany, ásirese sıfrly tehnologııalarǵa basa mán bere otyryp damytý. Bul qadam memleketter basshylary qoıǵan ortaq maqsatqa – ózara saýda kólemin 2020 jylǵa qaraı 5 mlrd dollarǵa jetkizýge septigin tıgizedi.

Úshinshi. Týrızmdi jan-jaqty damytý, ol ashyqtyqty arttyryp, qyzmet kórsetý salasynda ózara tıimdi paıda ákeledi.

Bıznes-forým aıasynda, son­daı-aq Qazaqstan Respýb­lı­kasy Prezıdenti janyndaǵy Áıel­der isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónin­degi ulttyq komıssııa men О́z­bek­­stan áıelderi komıteti ara­­syn­daǵy yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıyl­dy. Ol qoǵamdyq-saıası, áleý­met­tik-ekonomıkalyq salalar­da áıelderdiń quqyǵy men múm­kin­dikterin keńeıtý isindegi ynty­maq­tastyqty damytýǵa, rýhanı-adamgershilik tárbıeni ilgeri­letýge, otbasy ınstıtýtyn ny­ǵaıtýǵa, ana men balany qorǵaýǵa jáne t.b. baǵyttalǵan.

Forýmda Qazaqstandaǵy áıel­der kásipkerliginiń negizgi ba­ǵyt­tary men perspektıvalary týra­ly Qazaqstan Respýblıkasy «Ata­meken» ulttyq kásipkerler pala­tasynyń Isker áıelder keńesiniń tóraıymy Lázzat Ramazanova aıtyp berdi. Ol «Atameken» UKP óz isin jańa bastaǵan jáne júrgizip kele jatqan kásipker áıelderge Isker áıelder keńesi arqyly túrli qoldaý kórsetetinin atap ótti. 2018 jyly áıelder kásipkerligin damytýdyń 3 strategııalyq baǵyttaǵy jańa kezeńi jarııa etildi: qarjyǵa jeńildiktermen shaǵyn nesıe berý baǵdarlamasy arqyly qol jetkizýdi qamtamasyz etý; bilim berý baǵdarlamalaryn iske qosý jáne shaǵyn nesıe berý esebinen júzege asyrylatyn bıznes-jobalardy qoldaý; áıelderdiń kooperatıvtik kásipkerligin ózin-ózi retteıtin uıymdar men kooperatıvter qurý arqyly damytý.

«Qazaqstannyń isker áıelderi qaýymdastyǵy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń pre­zı­denti Raýshan Sársembaeva Qazaq­standaǵy áıelderdiń ekono­mı­kalyq múmkindikterin ilgeriletý tájirıbesin ortaǵa saldy. 2018 jyly 1,2 mln jeke kásipker tirkelgen, onyń 560,9 myńyn áıelder basqarady.

Mádenıet jáne sport mı­nıs­trliginiń Indýstrııa jáne týrızm komıtetiniń tóraıymy Maınur Murzamádıeva bizge elimizdegi týrıstik ındýstrııanyń damýy jóninde aqparat berdi. Búginde salany ınstıtýttandyrýǵa, týrızmge ınvestısııa salýdy memlekettik qoldaýǵa, servıs pen qyzmet kórsetý sapasynyń álemdik standarttaryn engizýge, basymdyǵy bar týrıstik aý­maqtar qalyptastyrýǵa baǵyt­talǵan Qazaqstandaǵy týrızmdi damytýdyń memlekettik baǵ­dar­lamasy ázirlenýde.

Jibek joly baǵdarlary bo­ıynsha ózara vızalyq rejimdi moıyndaý máselelerin zertteý О́zbekstanmen birlesken «Jańa Jibek joly» týrıstik ónimin tıimdi túrde ilgeriletý jolyndaǵy mańyzdy qadam bolyp sanalady. Osy maqsatta «Jibek joly» týrıstik ónimderi boıymen júretin sheteldik týrısterdiń Qazaqstan-О́zbekstan shekarasynan ótýin jeńildetý úshin ózara vızalyq rejimdi moıyndaý týraly kelisimge qol qoıý jóninde jumys júrgizilýde.

О́zbekstan tarapynan О́z­bekstan Respýblıkasynyń Týrızmdi damytý jónindegi memle­kettik komıteti tóraǵasynyń orynbasary, О́zbekstan áıel­deri komıtetiniń,«О́zbekstılóner­ká­sip» qaýymdastyǵy, О́zbekstan Saý­da-ónerkásip palatasy, О́zbek­stan Isker áıelder qaýym­das­tyǵy ókilderi sóz sóıledi. Olar О́zbekstannyń ekonomı­kalyq turaqtylyǵyna eldegi áıel­der­diń ınnovasııalyq is-áreke­tiniń yq­paly, kásipkerlik týra­ly zań­na­many ázirleýdegi О́zbek­stan Saý­da-ónerkásip palata­sy­nyń róli, О́zbekstannyń týrıstik áleýeti jáne t.b. jóninde áńgimeledi.

О́zbekstan Respýblıkasy qo­ǵamnyń saıası, áleýmettik-eko­nomıkalyq jáne mádenı salalarynda áıelderdiń jaǵdaıyn jaqsartý baǵytynda eleýli qadamdar jasap jatyr. Osy maqsatpen О́zbekstan áıelderi komıteti qurylǵan.

Quqyq qorǵaý organdary qu­rylymynda adam quqyǵyn qorǵaý jónindegi arnaýly bólimsheler ashylǵan, áıelder quqyǵy máse­lelerin qamtamasyz etý de so­lardyń mindetine kiredi.

Otbasylyq qundylyqtar men salt-dástúr baǵyty boıyn­sha irgeli, qoldanbaly jáne ınno­vasııalyq zertteýler júrgizý úshin О́zbekstan Úkimeti janynan Ǵylymı-praktıkalyq zertteý ortalyǵy ashylǵan.

Búginde О́zbekstanda áıel­der­di ilgeriletý, olardyń quqy­ǵyn qorǵaý, kásipkerlikke tartý, memleket pen qoǵamdaǵy bas­qarý isindegi olardyń rólin kú­sheıtý, otbasy negizderin odan ári nyǵaıtý baǵytynda júıeli ju­mys júrgizilýde.

О́zbekstanda ekonomıka sek­torynyń basymdyǵy bar baǵy­tynyń biri toqyma ónerkásibi bolyp sanalady, áıelderdiń kópshiligi sonda eńbek etedi.

Sondyqtan Qazaqstan dele­ga­sııasy Forým aıasynda «UZTEX TASHKENT» toqyma kásipor­nynyń jumysymen tanysty, ol jylyna 6 myń tonnaǵa deıingi mólsherde ónim (ıiril­gen jiptiń 3 túrin) óndiredi. Kásip­­orynda Shveısarııa, Japo­nııa, Ger­manııa sııaqty damyǵan elder­diń qurylǵylary ornatyl­ǵan. Zerthanalar sapany baqy­laıtyn jańa tehnologııamen jab­dyqtalǵan, bul óndiriletin ónimniń deńgeıi joǵary bolýyna kepildik beredi. Eńbekkerler sany 350 adamnan asady. Eksport shyǵarylatyn negizgi elder: Re­seı, Qytaı, Túrkııa, Koreıa, Pol­sha, Italııa.

Sonymen qatar forým aıasynda eki eldiń kásipker áıelderiniń qatysýymen kooperasııalyq bırja ótkizildi. Olar ózderiniń ınnovasııalyq bıznes-jobalaryn tanystyrdy, ozyq tájirıbelerin ortaǵa saldy.

Bırja qorytyndysy boıynsha Qazaqstannyń Aqtóbe, Jambyl, Qostanaı jáne t.b. óńirleri men О́zbekstan kásipker áıelderi arasyndaǵy yntymaqtastyq ornatý nıeti týraly 15 kelisim jasaldy.

Forým áıelderdiń bıznes qoǵamdastyqtary arasyndaǵy dıalogti ilgeriletý isine, halyq­tarymyz arasyndaǵy jan-jaqty yntymaqtastyq pen dostyqty damytýǵa mańyzdy úles qosty.

Qazaq halqynyń uly tulǵasy Tóle bıdiń sózimen aıtqanda: «Bi­rik­peı – baq qonyp, yrys tol­mas».

Jalpy, Memlekettik hatshy G.Ábdiqalyqovanyń О́zbekstanǵa jumys sapary áıelderdiń qoǵam­dyq-saıası jáne áleýmettik-eko­no­mıkalyq salalardaǵy rólin arttyrý men múmkindikterin keńeı­tý salasynda ekijaqty baı­la­nysty tereńdetý, eki eldiń de bız­nes qoǵamdastyqtary arasynda ká­sipkerlikti, sondaı-aq týrızmdi damytý jolyndaǵy eleýli beles­ke aınaldy.

Maırash KО́ZJANOVA,

Memlekettik hatshynyń hatshylyǵy meńgerýshisiniń orynbasary

Astana – Tashkent – Astana