Ortaq múddege umtylys

Ońtústik Koreıa qorǵanys mınıstri Son Ion Mý jáne Soltústik Koreıa halyqtyq áskerı kúshiniń mınıstri No Gýan Chol qujatqa qol qoıyp, qol qoı­ǵan paraǵyn ashyp kórsetti. Qujat­qa «Phenıan birikken deklarasııa­­sy kelisimin qabyldaý» degen resmı at berildi. Atalǵan qujatty qos eldiń úkimeti «Qos Koreıa sammıti, qyrkúıek aıyndaǵy Phenıan deklarasııasyn qabyldaý» degen atpen jarııalady.

11-den 40 mınýt ketkende eki eldiń basshylary tilshilerdiń aldynda resmı sóz sóılep, mańyzdy saıası málimdeme jasady. Sammıttiń nátıjesi boıynsha eń mańyzdysy, birinshi – Túbekti ıadrolyq qarýdan aryltýdyń joldaryn qarastyrý máselesi alǵash ret Soltústik Koreıa lıderiniń aýzymen resmı túr­de aıtyldy. Bul baǵytta «Qos Koreıa tolyqtaı ıadrolyq qarýdan arylýdy jyljytý úshin tyǵyz yntymaqtastyq ornatady». Ekinshi – áskerı qujatty negizge ala otyryp, «Áskerı baǵyttaǵy jaýlyq qarym-qatynasty toqtatý» degen nıetterin qaǵazǵa túsirip, áske­rı teketiresti jumsartýǵa kelisti. Úshin­shi – «Osy jyly Soltústik Koreıa basshy­sy­nyń Ońtústik Koreıaǵa alǵash ret mem­lekettik sapary uıymdastyrylady». Tórtinshi – Iаdrolyq polıgonnyń biri «Tonchanrı synaq alańyn múldem jabý­ǵa» ýaǵdalasty. Besinshi – týystas el birigip, halyqaralyq deńgeıde «2030 jyly Qos Koreıa jazǵy Olımpıadany atap ótý úshin jumystar atqaratynyn» málim etti. Altynshy – «Kymgansan turaqty kezdesý orny ashylady». Onyń ashylýy soltústik tarapyna tıim­di týrıstik salany damytyp qana qoı­maıdy, bir-birinen kóz jazyp qalǵan otbasylardy jıi kezdestirýge múmkin­dik týyp jáne qarym-qatynasqa jańa ser­pin beredi. Jetinshi – eki eldiń arasynda qosylmaı jatqan baılanys­ty jandandyryp tiriltý úshin «Bir jyldyń ishinde temir jol,·tas joldy qosý qurylysyn bastaý resmı sharasyn ótkizýdi» qolǵa alady. Segizinshi – «Naýryzdyń birinshi kúni atap ótetin Táýelsizdik qozǵalysynyń 100 jyldyq mereıtoıyn birge atap ótý sharasy­na qatysty daıyndyq jumystaryn bir­ge bastaýǵa» nıetterin bildirdi. Toǵy­zyn­shy – «Ońtústik pen Soltústik Koreıa arasynda túrli sala boıynsha ózara almasý men yntymaqtastyqty keńeıtý isin jáne túrli baılanysty belsendi júrgizedi». Onynshy – 1950-1953 jyldary Koreı soǵysy kezinde «Bólinip qalǵan otbasylar máselesin sheshýdi júzege asyrady. On birinshi – «Koreı túbegin ıadrolyq qarý jáne ıadrolyq qaýip joq beıbit jer jasaýǵa» keliskendigi aıtyldy. 

Kórip otyrǵandaryńyzdaı, bul ke­lis­sóz ben sammıttiń qol jetkizgen nátı­jesi aýyz toltyryp aıtarlyqtaı jáne máni men maǵynasy zor. Mine, osylaı ha­lyq­aralyq qoǵamdastyq pen álem jurt­shylyǵy aldynda qos Koreıanyń bedeli ósip, Phenıanda bolǵan 3-shi sammıt­tiń 2-shi otyrysynda kózdelgen mańyz­dy máseleler tolyǵymen talqyla­nyp, qos tarap ta qanaǵattanarlyq jaýap alyp, dittegen maqsattaryna jetti. Degenmen Mýn Chje In bir sózinde ázirge túbekti tolyqtaı ıadrolyq qarýdan aryltý jóninde ýaǵdalastyqqa qol jet­kizilmegenin jáne onyń sebebin, bul baǵytta alǵashqy qadamdardyń jasal­ǵandyǵyn atap ótti. Bastysy Sol­tústik Koreıanyń sózinde turyp, iske kósh­kendigin jáne Iаdrolyq qarýsyz túbekti jasaýǵa keliskendigin qadap aıtty. Bul eki eldiń arasynda buǵan deıin bol­ǵan kelissózderden bólek sıpatqa ıe. О́ıt­keni onda ıadrolyq qarýdan arylýǵa degen nıet pen is-árekettiń oryndalýyn is júzinde kórsetetindigi jazyldy.

Sammıt barysynda eki eldiń basshylary aıtqan sózderi mynadaı. Birinshi sóz alǵan Soltústik Koreıanyń basshysy «Iаdrolyq qarýsyz túbek jasaý úshin tyrysamyn» dep resmı túrde málimdeme jasady. Onyń aýzynan mundaı sózdiń shyǵýy eki eldiń saıası baǵytynda úlken ózgeris týa bastaǵanyn ańǵartady. Bul Koreı túbegine beıbitshilik ornaı bas­tady degen sóz. Kelesi bolyp sóz alǵan Mýn Chje In myrza «Soǵyssyz túbek bastaldy» dep jarııalady. Jáne búgingi kúndi erekshe kún dep atap ótti. О́ziniń qýanyshty kóńil-kúıin de jetkizdi. Sonymen qatar AQSh pen Soltústik Koreıanyń arasyndaǵy baılanysty jetildirý jaǵy sóz boldy. 

Bul sammıtte ıadrolyq qarýdan arylý­ǵa Soltústik Koreıanyń resmı túrde nıet tanytqanyn álemdik dıp­lo­mattar men saıasatkerler jaqsy qabyl­dady. Bul qadam AQSh bıligine Sol­tús­tik Koreıa úkimetiniń jasaǵan dıp­lo­ma­tııalyq qadamy dep baǵalandy. Soltústik Koreıa óziniń ýádesinde turdy. «Al endi Amerıka óziniń ýádesinde tura ma?» degen suraqqa jaýap ashyq túrde qaldy. Bul dıplomatııany «Qadam­ǵa qadam dıplomatııasy» dep atady. Sol­tústik Koreıanyń jasaǵan qadamyna AQSh ta bir qadam jasap, bir-birine bergen ýádesin oryndaý qajet. Sonda ǵana Koreı túbeginde beıbitshilik ornap, ár el túbektiń máńgilik tynyshtyǵyna súbeli úlesterin qosa alady. 

О́z kezeginde prezıdent Mýn Chje In Sol­tústik Koreıa lıderi Kım Chen Yndy arnaıy shaqyrdy. Kım Chen Yn onyń shaqyr­týyn qabyl alǵandyǵyn jáne jaqyn arada Seýlge baratyndyǵyn málim­­dedi. Álem jurtshylyǵyna jas kósem­­niń Ońtústik Koreıaǵa aldaǵy ýaqyt­qa jos­­par­lanǵan sapary tosyn jańalyq boldy. Kım Chen Ynnyń Ońtústik Koreıa eline memlekettik sapary – taǵy bir tarıhı jańa paraqty ashady. Ol osy jyl­dyń ishinde júzege aspaq. Odan basqa Sol­tús­tik Koreıa basshysy Ońtústik Koreıa eli tarapynan osy sammıtke belsendi qa­tys­qan barlyq adamdarǵa alǵysyn jet­kizdi. Sóz sońynda eki eldiń basshylary sammıtke jetistik tilep otyrǵan eki el halqyna jáne sheteldegi barlyq koreı jurtshylyǵyna alǵystaryn jetkizdi. 

Qos Koreıanyń sammıtiniń nátıjesine AQSh bıligi oń baǵa berdi. Donald Tramp Tonchanrıdegi zymyran synaq alańyn jabýǵa baılanysty habardy jaqsy qabyldaǵanyn qýana jetkizdi. Sonymen qatar AQSh-tyń memlekettik hatshysy Maıkl Pompeo da «Kım tóraǵa Sıngapýrda Trampqa bergen ýádesinde tolyq turdy» dep Kım Chen Ynnyń ýádede tura biletin qasıetin óte joǵary baǵalap, eki eldiń baılanystary jyldam qarqynmen áli de damı túsetindigine senim bildirdi.

Sammıttiń qorytyndysyna az-kem sarap­tama jasaıtyn bolsaq, bul bas­qosý­dan úlken dıplomatııanyń bastal­ǵandyǵyn ańǵaramyz. 

Soltústik Koreıanyń málimdeme ar­qyly eń birinshi Qytaı men AQSh ara­syn­daǵy saýda soǵysyn sátti paıdalanyp, alpaýyt kórshiniń yqpalynan shyǵyńqyrap, AQSh-pen dostyq qarym-qatynasty ornatyp alýǵa Prezıdent Tramptyń merzimi aıaqtalmaı turyp qol jetkizýge talpynyp otyrǵandyǵy, ekinshi Mýn Chje Inniń prezıdenttik merzimi kezinde Seýl men Phenıan arasyndaǵy Koreıa daǵdarysynyń múldem aıaqtalǵandyǵyn jaqyn arada jarııalaýǵa qadam jasaı bastaǵandyǵy, úshinshi Olımpıada sekildi sharalardy ótkizip Soltústik Koreıanyń ımıdjin kóterýdi kózdep otyrǵandyǵy, tórtinshi ekonomıkasy men ishki qýatyn túzeıtin saýda baılanystaryn barlyq elmen jandandyrýdy qalaıtyndyǵy, besinshi Qytaı, Japonııa, Reseı sekildi elderdiń tarıhı yqpalynan shyǵýdy murat etetindigi, altynshy «Birikken Ulttar Uıymymen yntymaqtastyqty jetildirýdi kózdeıtindigi jáne jetinshi qos Koreıanyń birigýin ózderi birinshi bolyp bastaıtyndyǵy ańǵarylady. Koreı degen ult óz tarıhyn óz qolymen jasaı alady dep jıi aıtatyn jas kósemniń sózderi – alysqa kóz tastap otyrǵan jas saıasatkerdiń óz esebi ishinde ekenin aıǵaqtaıdy. Túbi ol Soltústik Koreıanyń esigin álem eline ashýy múmkin. Kim bilsin, ol buǵan deıingi kósem­der ja­samaǵan uly erlikti jasap, kóne Kogýrıo degen eldiń rýhyn tiriltip, eki eldi birik­tirýge óz úlesin qosyp, álem kútpegen jańa saıasattyń bastalýy ǵajap emes. 

Dastan AQASh,

arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin 

Ońtústik Koreıa, 

Seýl qalasy