Aýyl sharýashylyǵy sektoryn damytatyn 8 shara

Men eńbek jolymda qarapaıym mal sharýashylyǵyndaǵy jumys­tan bastap, aýdandyq qarjy bóli­miniń aýyl sharýashylyǵyn qar­jylandyrý jáne baqylaý aǵa ekono­mısi qyzmetine deıingi ara­lyqta biraz satydan óttim. Osy sala­nyń ystyq-sýyǵyn kórgen adam retinde onyń qyr-syryn bir kisideı bilemin dep esepteımin. Keńes odaǵy kezindegi júıeniń, ke­ıin­gi táýel­sizdik tusyndaǵy qaı­ta qurý ke­zeńderiniń reforma­lary­na kýá boldyq. Qaı jerde qan­daı ol­qy­lyq ketkenin, qandaı oń­­taı­ly tásilder qoldanylǵanyn kór­dik. Kóp jylǵy tájirıbemizdiń ar­qa­synda qaı baǵytqa basymdyq berý kerektigin túsinetin deńgeı­ge jet­kendeımiz. Sol sebepti aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa qatysty birqatar usynysymdy ortaǵa salsam deımin. El ekonomıkasynyń tiregi – aýyl sharýashylyǵyna qatysty bilgenimizdi keıingi býynǵa úıretý bizdiń paryzymyz. 

Jalpy, agrarlyq ekonomıkany damytý elimizdiń tabıǵı erek­she­likterin eskere otyryp júrgizil­geni jón. Bul sektor ózindik qu­nyn aqtaıtyn biregeı ónim shyǵarý­ǵa, ekologııalyq taza ónimdi mo­laı­týǵa baǵyt ustanyp, sharýa qoja­lyqtaryn, seriktestikterdi reformalaý odan ári tereńdetilýi kerek.

Ol qalaı júrgizilmek? 

Birinshiden, agrarlyq aýdan­dar­da orta­lyq­tandyrylǵan mem­leket­tik «Aýyl­sharýashylyq bankin» ashý qolǵa alynsa, salany ońt­aı­ly nesıeleýge jáne bıýro­kra­tııa­lyq kedergilerden aryltýǵa jol ashar edi. Qysqa merzimdi jáne uzaq merzimdi nesıeniń jyldyq ústeme­aqy mólsheri 5-6 prosent­ten aspaǵany durys. Qazir sharýashy­lyq­tardy ekinshi deńgeıli bankter qarjylandyrady, olar ne­sıe­ni 17-18 prosent jyldyq ústemeaqy­­men beredi. Al memleket ne­sıe­niń 50 prosentin sýbsıdııalap, sh­arýa­shy­lyqtarǵa memlekettik bıýdjet arqyly prosenttik jeńil­dik beredi. Memlekettik «Aýyl­sharýashylyq bankteri» árbir aýdan ortalyǵynda ashylyp, taýar óndirýshi sharýashylyqtarǵa nesıe berý, lızıng alý, sýbsıdııa tóleý, kúrdeli qarjylandyrý ádisi bir jerden berilip or­ta­lyqtandy­rylsa, onda biraz bıýro­kra­tııa­lyq kedergiler joıylady.

Ekinshiden, ár bastamany qolǵa alǵan kezde jemqorlyq fak­ti­lerine jol ashatyn tetikter joıy­lýǵa tıis, áıtpese bul dert ár at­qa­ry­latyn istiń baıansyzdyǵyn dálel­deıdi. Odan qutylýdyń negiz­gi jol­darynyń biri – elektrondy qyz­metke tolyq aýysý. Ár sharýa­­shy­lyqtyń pasportyndaǵy kór­set­kishter biregeı elektrondy baza­ǵa tolyq tirkelse, osy baǵytta ma­ńyz­dy jetistikke jetemiz dep oı­la­ımyn. Sharýashylyqtar týraly tıisti málimetter, ondaǵy mal basy, egin ekken alqaby, óndirgen ónimi, ónimniń sapasy jáne taǵy basqa kórsetkishter tıisti derekter qorynda bolýy kerek. Jergilikti atqarýshy organdar aýmaǵyndaǵy sharýashylyqtyń bergen máli­metin tolyq kýálandyryp, kepil­dik berip, únemi qadaǵalap otyrsa, berile­tin sýbsıdııalar men qar­jy­laı kómekter elektrondy qyzmet arqyly tólenedi.

Úshinshiden, sharýashylyqtarǵa óndirgen ónimderine sýbsıdııa tóleý, nesıe berýde, janar-jaǵarmaı taratý, tuqym materıaldaryn, tyńaıt­qyshtardy bólýde ádilettikti saq­taý úshin aýylsharýashylyq salasy tolyq memlekettik elektrondy qyzmetke kóshken jaǵdaıda, sharýashylyqtardyń osy aıtylǵan kómekter men sýbsıdııalardy barynsha jetkilikti deńgeıde alýyna múmkindik týady. 

Taǵy bir aıta keterligi, búgingi tańda keıbireýler sheteldiń je­tis­tikterine qyzyǵýshylyq ta­ny­t­a­dy. Onyń bizge tıimdi jáne tıim­siz jaqtary kóp jaǵdaı­da nazardan tys qalady. Jalpy, shetel­derden keletin tuqymdarǵa erek­she saqtyqpen qaraý kerek. Olaı deıtinim, shetelden gendik-modıfıkasııalyq ónim kelgen oqı­ǵalar jıi kezdesedi. Bul adam aǵza­syna óte zııan. Shetelden asyl tuqymdy mal ákelý, sol arqy­ly eli­mizde asyl tuqymdy mal­dar­dyń áleýetin kóterý ádetke aınalyp barady. Asyl tuqymdy túlik jer­gilikti klımatqa beıim­dele ala ma, joq pa, soǵan kóz jet­kizip alý jaǵy nazardan tys qalyp júr. Qazaq­standa bilikti aýyl­sharýa­shylyq ǵalym­dary bar, olardyń kóp jylǵy ǵylymı jumystarynyń arqasynda qazaqtyń aqbas tuqymdy sıyrlary shyǵaryldy. Aqbas tuqymy – otandyq asyl tuqymdy maldyń biregeıi. Etiniń sapasyna sheteldik iri qara eti básekeles bola almaı­dy. Onyń ústine, aqbas sıyrlar Qazaq­stan­nyń sýyq aýa raıyna, jem-shóbine beıimdelgen, óte tózimdi. 

Besinshiden, otandyq óndirilgen aýylsharýashylyq taýarlarynyń baǵasyn turaqtandyryp, qaıta óńdeý ónerkásipterin qorǵaý úshin kór­shiles elderden keletin ónim­der­diń kólemin, baǵasyn rettep otyrý saıasatyn júrgizý artyq bolmaıdy. Baǵany retteý saıasatynda shetten kelgen arzan ónimderdiń otan­dyq taýar óndirýshilerge keder­gi keltirmeýi úshin olarǵa dem­pıng­tik salyq salý qajet dep sanaı­myn. Sondaı-aq otandyq sharýa­shy­lyqtardyń ónimderin qala na­ry­ǵyna jetkizý prosesinde deldal­dyqty joıý kerek. 

Altynshy másele – ósimdik jáne mal sharýashylyǵyn tabıǵı apattardan, tórt túlikti epızotııadan saqtaý aýylsharýashylyq múlik­terin, negizgi óndiristik qorlar­dy, mal men egistik alqaptaryn, sol salada eńbek etetin adamdardyń múlik­terin saqtandyrý úshin Ult­tyq banktiń qarjylandyrý qózinen memlekettik mindetti saqtandyrý qoryn ashqan jón.

Jetinshiden, elimizde bos jat­qan jaıylym jerlerdi jáne onyń qunarlyǵyn eskere otyryp, tolyq túgendeýden ótkizý kerek. Bos jatqan jerlerde jylqy men túıe túligin ósirýge jaǵdaı jasaýǵa bolady. Bul úshin jaıylymdyq jer telimderiniń qujattary daıyndalyp, memleket arqyly úı, qorajaılar salynýy, ınfraqurylymdar mal alýǵa, eginshilikpen shuǵyldanýǵa nesıe berý múmkindikteri qarastyrylyp, jan-jaqty jaǵdaı jasalýy qajet. Jańadan sharýa qojalyǵyn ashýǵa nıet bildirgenderge aýyldyq ákim­dikter arqyly konkýrs jarııalansa quba-qup. 

Sharýalarǵa maldy Qytaı halyq res­pý­b­lıkasynda qoldanyp júre­tin «temir mal» ósirý ádisin en­giz­se de artyq bolmas edi. Atal­ǵan ádis boıynsha, memleket sharýa­larǵa maldy úsh jylǵa basy bútin beredi. Sharýa úsh jyldyń ishinde tólin alyp bolǵannan keıin ǵana memleketke bastapqy 1 maldyń aqysyn tóleıdi nemese maldaı qaıtarady. Bul sharýashylyqtarda jumys isteıtin jumyskerlerdiń de qataryn kóbeıtýge yqpal eter edi.  Taǵy bir qolǵa alynýǵa tıis sharýa – shekaralas aýdandarda tura­tyn halyqtyń qalaǵa kóshý úrdi­sin toqtatý úshin ondaı aýdandarǵa erek­she mártebe berýdi qolǵa alý kerek. Máselen, sol jerlerde sha­rýa­shylyq ashamyn degen adamǵa je­ńilde­tilgen nesıe usynýǵa ba­sym­­dyq berýge bolady. Qaıta óń­deý kásiporyndary men shaǵyn kásip­oryndardy aýylda jáne aýdan­darda ashylýyn shoǵyrlandyrý jáne jandandyrý jumystary da artyq­tyq etpeıdi. Jańadan ashyla­tyn iri kooperatıvterge, sharýa qo­jalyqtaryna, qaıta óńdeý kásip­oryn­daryna ınfraqurylym júıe­sin salýǵa respýblıkalyq bıýd­jet­ten maqsatty qarjy kózderi bóli­nip, qoldaý kórsetilse tipti jaqsy.

Árıne bul aıtylǵan usynys­tar­dyń birqatary qazir memleket tarapynan qolǵa alynyp ta jatyr. Biraq ókinishke qaraı, naqty nátı­jeleri mardymsyz. Jumysty áli de júıelendire túsý qajet. Bastysy, aýyl sharýashylyǵy salasyn damytý máselesi kún tártibinen túspeýi kerek. Aýyl sharýashylyǵy sektorynda jumys kózin ashýǵa, mol tabys túsirýge múmkindik jetkilikti. Eńbek etemin, tabysqa kenelemin degenge jumys ta, bastapqy qarjy da tabýǵa bolady. 

Igilik ÁMIRǴALIN