Seriniń aýylyna taban iliktirgenimizde jurt jınalyp qalǵan eken. Bozala tańnan attanǵan biz Soltústik Qazaqstan oblysynyń Taıynsha aýdanyna qarasty Mádenıet aýylynyń janyndaǵy Aqan seriniń beıitine baryp Quran oqyp, minájat etkenbiz. Endigi sorap – Aıyrtaý aýdanyndaǵy Aqan seri aýyly.
Arqanyń jumalap jaýatyn aq jaýyny tópep tur. Aqan seri eskertkishiniń janyna jınalǵan jurt qońyr kúzdiń etten ótip, súıekke jetetin yzǵaryn da, jetim toqtynyń uıysqan jabaǵy júnindeı qara bult qaptaǵan aspanyn da, tynymsyz jaýǵan jaýynyn da eleıtin emes. Olaı bolatyny, Alashtyń án ónerine ólmes-óshpes mol rýhanı mura qaldyrǵan Aqan seri Qoramsaulynyń týǵanyna 175 jyl tolýyn atap ótkeli jatyr. Aýyl bolyp, el bolyp uıysyp. El ishindegi bas kóterer azamattar jınalyp, óz ortalarynan qarjy jınap atalarynyń arýaǵyna kórsetken qoshemeti men qurmeti.
Aldymen eskertkish kózge túsken. Aldyna qylquıryqty salmaǵan eren júırik – Qulager. Arqyraı aspanǵa shapshyǵan at ústinde qolyndaǵy dombyrasyn baýyryna qysa-qymtaı ustaǵan án óneriniń máńgi sónbes jaryq juldyzy – Aqan seri! Qulagerdiń baýyrynda, oń jaq qaptalynda qasqyrdy qynadaı qyrǵan áıgili qazaqy tóbet – Basarala. Tuǵyr ústindegi qus bitkenniń qyrany, shyn qyrany, Aqan seriniń áıgili «Qaratorǵaı» ánine arqaý bolǵan, Zilǵaranyń Álibegi syılaǵan qyran búrkiti – Qaratorǵaı! Bul jer tutas keshen. Aýmaǵy at shaptyrym. Uıysa ósken aqqaıyńdy ormannyń qoınaýynda. Bir kezde Aqan án salǵan osy dalada jaıqalyp ósken qalyń orman sybdyrlaı sybyrlap, aqtańgerdiń ánin úzdige shyrqap turǵandaı. Eskertkishke jalǵas ashyq aspan astyndaǵy aýqymy ájeptáýir dalalyq sahna. Sahnanyń qarsy aldynda kórermender jaıǵasatyn keń oryn. Jel men jańbyrdan eptep syry qashyp, keıbir taqtaılary eskirgeni bolmasa, sol qalpy. Osy arada mynadaı oı kelgen. Jadyraǵan jaz aılarynda Aqan ánderiniń beri qoıǵanda, oblystyq baıqaýyn tamasha tabıǵattyń aıasynda ótkizýge bolmas pa edi. Shynyn aıtqanda, qapylyp eshteńe daıyndaýdyń qajeti joq, bári bar, ornynda. Isi qazaqtyń dástúrli ánshileri jınalyp, el eńsesin bir kóterip tastar edi. Irgedegi Qulagerdiń qudyǵynan dám tatar edi. О́z zamanynda jalpaq jurtqa aty shyqqan, rýhanı baılyǵynyń nárimen sýsyndatqan Aqan seriniń móp-móldir ǵashyqtyq ánderin tyńdaǵan dala da, adam da qorǵasyndaı balqymas pa?! Kóptiń kókiregine jyp-jyly, móldir shýaq quıylmaı ma? Myna dala, kógildir keńistik máńgi ólmes mura qudiretimen aıshyqtalsa, irgedegi shoq juldyzdaı shaǵyn aýylǵa da sharapaty tıer edi ǵoı. Aýyl jaıy óz aldyna, jeke bir taqyryp. Aýyldy ótpeli kezeńniń ókpek jeli tozdyrǵan eken. Bir kezde kórgen jannyń kózin súısindiretin, jumyrtqadaı jutynǵan kottedjderdiń kóbi qańyrap bos tur. Bala sany jetpegesin, záýlim mektep úıi jabylǵan. Qanshama qaýsap, qıraýdyń aldynda turǵan esil ǵımarattar. Osy oraıda kóńilge túıgenimizdi qaýzaı aıtyp ketpekpiz. Aqan seriniń 150 jyldyq toıy qarsańynda osy jerge jańadan aýyl salynǵan. Basty sebep, aqynnyń kindik qany tamǵan topyraq osy jerde. Sol ýaqytta kóz kórmek túgili, túsińe de enbeıtin 42 kottedj salynǵan. Záýlim, 200 oryndyq mektep, mádenıet úıi, medısınalyq pýnkt, ortalyq jylý júıesi qazandyǵy. Tolyp jatyr.
– 1993 jyly jańa aýylǵa asfalt jamylǵymen qaptalǵan, sapaly jol tarttyq, – deıdi sol kezde aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetin atqarǵan Bolat Kóshimbaev, – al myna kottedjderdi qarańyzshy, bir-birine uqsamaıtyn sol dáýirdegi arhıtektýranyń eń úzdik úlgileri. Barlyq nysan jylý ortalyǵyna qosyldy. Árbir kottedjge ortalyqtandyrylǵan sý júıesi tartyldy. Aqan seriniń toıyna tabany kúrekteı on jyl boıy daıyndaldyq. Keshegi keńes zamanynda qazaqtyń tól ónerin, sol ónerdi somdaǵan asyl azamattarymyzdy kim kerek qyldy deısiz? Aldymen Aqan seriniń jambasy jerge tıgen jerdi izdep taptyq. Basyna ornatqan aǵash zırat jermen jeksen bolǵan eken. Sol jerge kúmbez ornattyq. Árıne qazirgi salyp jatqan kúmbezderdeı keremet eńseli bolmasa da, óz dáýirindegi ozyq úlgimen salyndy. Ústimnen qanshama aryz jazyldy. Qýdalandym. Biraq ókingenim joq, óıtkeni biz bolashaq úshin jumys istedik. Jańadan aýyl turǵyzdyq, eńseli eskertkishin saldyq.
Aıtpaqshy, eskertkishtiń basy daýǵa qalyp tur eken. Oqyrmanǵa túsinikti bolýy úshin taratyp aıta ketelik. Aqan seri aýyly Kókshetaý – Qostanaı baǵytyndaǵy kúre joldyń qamshylar jaq qaptalynda, Komarovka aýylynan úsh shaqyrym jerden irge tepken. Úlken joldan bar bolǵany 4-5 shaqyrym jerde. Endi kelip Saýmalkól selosyndaǵy el aǵalary Aqan seriniń keshenin túpornymen qoparyp, buzyp aparyp Saýmalkóldiń kire berisine qoısaq degen usynys aıtady. Ýáji jol ústindegi jurt kórmek. Al Aqan aýyly jaqyn da bolsa burylys. Oǵan eshkim de at izin sala qoımaıdy.
– Nege salmasyn?! – deıdi el aǵasy Qadyrjan Áýbákirov, – úsh shaqyrym degen sonshalyqty alys jer emes qoı. Aqan seriniń ánin tyńdaǵan, tańǵy shyqtaı móldiregen áýenge ǵashyq bolǵan el bar emes pe? Salsa, jańasyn salmaı ma?! Búgingi kúni Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda talaı mańyzdy máseleler aıtylyp jatyr ǵoı. Kóneni jańartpaqpyz, ýaqyt taby kóleńkelegen asyldarymyzdy tirshiliktiń tozańynan arshyp alyp jatyrmyz. Al bar nárseni qıratýǵa nege áýespiz. Biz osy aýyldy, eskertkishti salǵanda qanshama eńbek sińirdik. Endi onyń zaıa bolǵanyn kórý ońaı deımisiz.
Dál qazir jıyrma otbasy tútin tútetip otyrǵan aýylda kóship kelemin deıtin adamdar bolsa eshbir jóndeýsiz qonystanýǵa bolatyn onnan astam kottedj sańǵyrap tur eken. О́zge kottedjderdi de jóndep alýǵa bolady. Osy arada ońtústikten esken jyly lep soltústikke jan berip jatqandyǵyn eske alǵan durys. Sol kóshtiń taban tireıtin jeri osy emes pe? Tabıǵaty qandaı tamasha, topyraǵy qandaı qunarly. Jaıylym deısiz be, ıen tegin. Sý deısiz be, Qoskóli jatyr kólkip!..
– Men osy Aqan seri aýylynyń týmasymyn, – deıdi el aqsaqaly Qurman Nurseıitov, – qazaq «jaqsy áke balaǵa qyryq jyl azyq» deıdi emes pe, Aqan atamyz keıingi urpaǵyna 175 jyl azyq bolyp otyr. Aýyl ortasyndaǵy 200 oqýshyǵa arnalǵan eki qabatty mektep bos tur. Dál irgemizdegi bir shaqyrym jerdegi Komarovka selosynyń 70 oqýshysy mektep joq bolǵandyqtan qolaısyz eki bólmeli páterde bilim alýda. Áýel basta turǵyn úı esebinde salynǵandyqtan ol jerde sport zaly da joq. Tyǵyryqtan shyǵar tóte jol, óz aýylymyzdyń balalaryna qosyp mektebi joq kórshi aýyldyń balasyn birge oqytsa, bilim oshaǵynyń baǵy janar edi. Al mektep aýyldy saqtap qalýdyń tóte joly. Bolashaq sonda emes pe?..
Bolashaq demekshi, el jastary qamsyz otyrǵan joq, qoldarynan kelgeninshe kásippen aınalysýda. «Orazalınov» sharýa qojalyǵy «Sybaǵa» baǵdarlamasy arqyly 30 saýyn sıyr alyp, maldy óz tóli esebinen kóbeıtýde. «Shyńǵys» sharýa qojalyǵy mal ósirmek bolyp bıznes josparyn daıyndap jatyr. Alaqandaı aýyldyń ajaryn kirgizýge talpynyp otyrǵan «Nursan» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi 2304 gektar jerge dándi daqyldar egýde. Osyndaı tirshilik bar jerde Seri aýylynyń irgesi sógilip, setinep ketedi deýge sebep te joq. Ońtústikten údere kóshken el betin osy jaqqa bursa, ıt tumsyǵy ótpeıtin qalyń ormannyń jyp-jyly qoınaýyndaǵy jaıly qonysqa kúmp ete túspekshi.
Alaqandaı aýyl azamattary Aqan seriniń týǵanyna 175 jyl tolýyn shama-sharqynsha atap ótti. Salmaqty pikir, sáýleli ánder aıtyldy. Qulager shapqan qyrda at jarys ótkizildi. Biz bolsaq, tamasha toıdan jabyrqap attandyq. El jaıyn oılaıdy deıtin el aǵalary aýyldy qalaı aman alyp qalamyz dep emes, jalǵyz eskertkishti qıratyp buzyp alamyz dep kúpinip júr.
– Aqan seriniń eskertkishin Saýmalkól aýylynyń kireberisine qoıý týraly ıdeıa kóńilge qonbaıdy. Qoısa, aýyldyń naq ortasyna qoıý kerek. Al kireberis onshalyqty yńǵaıly emes. Ol jerge qoısa ara-tura at izin salatyn joǵary mártebeli meımandardy qarsy alýǵa shyqqan aýdan ákiminiń kómekshisi tárizdi bolyp kórinbeı me?! – deıdi el aqsaqaly Ermek Balbergenov. – Biz Aqan seriniń urpaǵy bolǵandyqtan, osy aýyldan taban aýdarmaı otyrmyz. Erleri bar jerde eldiń de eńsesi bıikteıtinine bek senimdimiz.
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy,
Aıyrtaý aýdany