Pavlodar oblysynda jyl saıyn 38 mıllıon tonna kómir óndiriledi eken. Bul elimizde óndiriletin jalpy kómir kóleminiń 60,1 prosenti bolsa, Qaraǵandy oblysynyń úlesi – 33,5 prosent, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń úlesinde 6,3 prosent.
Pavlodar óńirindegi «Bogatyr-Kómir» JShS, «Maıkóben-Vest» JShS, «Shyǵys» JShS bul kúnderi energetıkalyq jáne kommýnaldyq-turmystyq kómir kólemin arttyrý úshin qarqyndy jumys isteýde. Biz «Maıkóben-Vest» JShS ken baıytý fabrıkasyn ashatynyn, «Shyǵys» pen «Bogatyr-Kómirdiń» kenishteri sıkldy-tolassyz óndiris keshenderin iske qosyp, kómir sapasyn arttyryp, tereńnen óńdeýge, baıytýǵa, kómir hımııasyn damytýǵa basymdyq berip jatqandary týraly budan buryn jazǵanbyz. Mysaly, Ekibastuzdaǵy «Bogatyr-Kómir» JShS 2021 jylǵa qaraı sıkldy-tolassyz tehnologııaǵa kóshken soń jyldyq qýatty 42 mıllıon tonnadan 49 mıllıon tonnaǵa deıin arttyra alady eken. Byltyr seriktestik 40 mıllıon 900 myń tonna kómir óndirse, onyń 30 mıllıon 700 tonnasyn qazaqstandyqtar tutynyp, 10 mıllıon 200 myń tonnasy Reseıge jóneltilgen.
Al «Eýroazıattyq energetıkalyq korporasııa» AQ-qa qarasty «Shyǵys» kenishine elimizde óndiriletin energetıkalyq kómirdiń 20 prosenti tıesili. Kásiporyn bıyl da 18 mıllıon tonna kómir óndirmek.
«Jalpy, kezinde Ekibastuzdyq stansalar negizinen Ekibastuzdyń taskómirine laıyqtalyp salyndy. О́nimi álemdik baǵamen salystyrǵanda arzan delinedi, sondyqtan bul salany damytý úshin eń aldymen qarjylandyrýdyń «jasyl naryǵyn» damytý kerek», deıdi mamandar. Al Baıanaýyldyń túbindegi Maıkóbe kenishiniń kómiri qońyr tústi, lıgnıt dep atalady. Ekibastuzdyń kómirinen aıyrmasy bar. Qońyr kómir tez janady, kúli az. Esesine tas kómirge qaraǵanda qyzýy tómen, negizinen turǵyn úıler peshine jaǵylatyn kómir. Kenish 6,4 shaqyrymǵa sozylyp jatyr. Ken ornynyń tereńdigi 80 metrge jýyq. Kún saıyn 150-200 mashına kómir tıeledi. Aldaǵy jyldary kenishten óndiriletin kómirdiń óndiris kólemin 4,3 mıllıon tonnaǵa jetkizý josparlanyp otyr. Bul bizdiń óńirde kómir kenishteri kez kelgen suranysty óteýge ázir degen sóz.
Árıne kómir óndiretin kásiporyndardyń el ekonomıkasyna qosyp jatqan úlesteri de bar, turǵyndardy jumyspen, óńirlerdi kómirmen qamtamasyz etip otyr. Biraq, aýyldyqtardy ekologııa máselesi alańdatady. Oblysta 2018 jyl Ekologııa jyly dep jarııalaǵanyn bilemiz. Nátıje qandaı? Baıanaýyldaǵy «Gamma» JShS, «Maıkóben-Vest» JShS sııaqty kompanııalar jumys isteıtin kenishter Sulýjon, Shóptikól, Maıkóbe, Birlik aýyldarynyń mańynda ornalasqan. Tóńirek túgel shań-tozań. Shóptikól aýyly aýyzsýsyz otyr. Bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi degen bar emes pe?! Aýyldar bir emes, Maıkóbe, Taldykól, Sarykól atalatyn kómir qazatyn úsh kenishtiń ortasynda kúl shyǵaryp, ýly aýamen tynystap otyrǵanyn eskereıik.
Maı aýdanyndaǵy Jamantuz kómir keshenin alaıyq. Aýdan ákimdiginiń málimetinshe, «Dırekt» JShS jylyna 300 myń tonna kómir óndiredi eken. Biraq qalaı óndirýde? Másele sonda.
Biz Maıkóbege de, Jamantuzǵa da baryp kórgenbiz. Kómir kenishteriniń mańaıy toly aýyl. Halyqtyń turmysy, ekologııalyq jaǵdaıy, qaýipsizdigi eskerilgen be? Ashyq-shashyq qalǵan shuńqyrlarǵa, shań-tozań, kúlge kimder jaýapty? Oǵan bas aýyrtyp jatqan eshkim joq. Jamantuzda 9 mıllıon tonna kómir qory bar. Biraq ónim Reseıge jiberilýde. Aldaǵy ýaqytta Ýkraınaǵa, Polshaǵa deıin jetkizilmekshi. Indýstrııalyq-ınnovasııa basqarmasy Jamantuzǵa keletin ınvestordy kútip otyr. Investor kelse, kómir kenishinde aýyldardyń 350 azamatyna jumys tabylady deıdi.
Elbasy «Jer qoınaýyn paıdalanýda deldaldarǵa jol bermeý» týraly naqty tapsyrma bergeni belgili. Prezıdent sheteldik ınvestorlardyń keńesinde kásipkerler alypsatarlyqpen emes, ken oryndaryn damytýmen jáne qarjylandyrýmen aınalysýǵa tıistigin aıtqan-dy. Al qazir kenishterdegi kómir óndirisiniń ishki-syrtqy alaptaryn aınala or qazylǵan, tóńirek túgel qara kómir qospasyna oranypty. Kúl úıilip jotalarǵa aınalǵan. Aýaǵa shyǵarylatyn zııandy qospalarǵa shekteý jasalyp, ekologııalyq talap qoıylýy qajet-aq, biraq ol jaǵyn elep-eskeriler emes. Jaqynda qytaılyq ınvestorlar Ekibastuzdyń kómir kenishterin aralap, kórip ketti. Olardyń aıtýynsha, 10 mıllıon tonna kómirden 5 mıllıon tonna koks alýǵa bolady eken. Kómirdi – shına óndirýge, aeroǵaryshtyq ónimder óndirý úshin, tipti, jol salýǵa, jylyjaılarda kókónis túrleriniń shyǵymyn arttyratyn tyńaıtqyshqa da paıdalanýǵa bolady eken. Árıne, qazirgi tańda kómir óndirisine ınvestorlar da asa qyzyǵa qoımas. Al kómir hımııasyn damytý qajet. Mysaly, óńirge kelgen elimizdegi «Kómir hımııasy jáne tehnologııalar ınstıtýty» JShS mamandarynyń aıtýynsha, bizdiń Maıkóbeniń 5 tonna kómirinen 1 tonna suıyq otyn alýǵa bolsa, «Qazaqstan alıýmınııi» AQ kómirden sıntez gazyn, «Neftehım LTD» JShS propıllen alý joldaryn qarastyrýda.
Aıtpaqshy, kúzdiń kúni qazir jylyshyraı tanytyp turǵanymen de, qys keleri anyq. Byltyrǵy kómirdiń jetpeýi sebep boldy ma, áıteýir bıyl óńir turǵyndary úılerine kómir jetkizip alýdy erte jazdan bastap ketipti. Oblystyq ákimdik te «alǵashqy sýyq túspeı qysqy mezgilge kómirmen qamdanyp alýǵa» shaqyrdy. Oblystyq energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy basqarmasynyń málimetinshe, óńir turǵyndarynyń jylý maýsymyndaǵy kómirge degen suranysy shamamen 428 myń tonnany quraıdy. Bul kúnderi ony tasymaldaýmen 300-ge jýyq shaǵyn jáne orta kásipkerlik oryndary aınalysýda. Al oblys ortalyǵynda «Elıt KZ», «A-Vest Pavlodar» jáne «Sever-Energoýgolsnab» JShS-tary jetkizilgen kómirdi satýda. Biraq janar-jaǵar maı otynynyń baǵa turaqsyzdyǵyna oraı, kómir baǵasy da turaqty rettelmeı, ózgerip turýy da múmkin.
– Kómirdiń baǵasyn kenishter bekitedi. Qazir ákimdiktermen ónimdi jetkizý boıynsha kelisimsharttar jasaldy. Mysaly, «Maıkóben-Vest» JShS bıyl kómirdiń 1 tonnasyn 6500 teńgeden ótkizbekshi, – deıdi basqarma mamany Talǵat Espulov.
Kómir jetkizýmen jáne satýmen aınalysatyn «Elıt KZ» JShS-niń dırektory Dastan Dáýletbaevtyń aıtýynsha, qazir kásiporyn qoryndaǵy otyn jetkilikti. Qaraǵandydaǵy Shubarkól kómiriniń tonnasy 17 myń teńge, Maıkóbe kómiri 12 myń teńge. О́ńir turǵyndary Semeıdiń Qarajyra kómir kenishiniń de kómirin tutynady. Shekteý joq. Turǵyndarǵa sapaly kómir tańdaýǵa múmkindik bar.
Byltyr oblys ortalyǵynda uzaq ýaqyt janatyn ári tozańy az, brıkettelgen kómir óndirisi iske qosylǵan-dy. Brıkettelgen kómir jaı kómirge qaraǵanda jylýdy 4-5 ese kóp beredi. Kásiporyn erekshe ónimdi tonnamen emes, qappen satady. 25 kelilik bir qap kómirdiń baǵasy – 400 teńge. Jekemenshik úılerdiń peshterine arnalǵan. Biraq turǵyndar bul kómirdiń de «durys janbaıtynyn» aıtady.
Oblystyq energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq basqarmasynyń málimetinshe, óńirdegi áleýmettik sala nysandarynyń qazandyqtaryna aldaǵy qysqa 141 myń tonna kómir satyp alý úshin 1,4 mlrd teńge qarastyrylypty. Elektr stansalary da jóndeýden ótkizilýde. Elbasy «Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasy» atty halyqqa Úndeýinde eń aldymen ortalyq óńirlerge sodan keıin soltústik óńirlerge de gaz tartýdy tapsyrǵan-dy. Ekolog mamandardyń aıtýynsha, metan gazynyń kelýi kóptegen áleýmettik máselelerdi sheshedi. Gazdyń tartylýynan qorshaǵan orta tazarady. Kómirdiń kók tútini ókpesin ystaǵan halyqtyń tynysy bir keńip qalar edi.
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan»
Pavlodar oblysy