Til – ult bolmysy. Onyń taǵdyryna alańdaý – tutas ulttyń bolashaǵyna alańdaý. 1924 jyly – «Eńbekshil qazaq» gazetiniń №176 sanynda jaryq kórgen bul maqalada sol janaıqaı aıtylǵan. Ashy aıtylǵan. «Qanyna otarshyldyq sińgen Chývılın» atty maqalanyń avtory «Nyǵmet» dep jazylypty.
Kommýnıster partııasynyń HII sıezi ulttar máselesi týraly shyǵarǵan qaýlysynda avtonomııaly halyqtardyń memleket hám partııa mekemeleriniń isteri sol halyqtardyń óz tilinde júrgizilýiniń sózsiz kerektigin soqyrǵa taıaq ustatqandaı qylyp kórsetken. Onan soń Qazaqstannyń Ortalyq Komıteti Qazaqstannyń qaı jerinde, qaı ýaqyttan bastap mekemeler qazaq tilin qoldanýy kerektigin kórsetip, dekret shyǵarǵan. Qazaq tilin júrgizý degen máseleniń tez iske asýy kerektigi orys, qazaq gazet-jýrnaldarynda talaı jazylǵan. Bizdiń oıymyzsha, bul máseleni jurttyń qulaǵyna sińirý jaǵynan eshbir kemshilik bolmasa kerek edi. Biraq bizdiń oılaǵanymyzdaı bolyp shyqpady. Qulaǵyna sińbegen kereńder, keńester Reseıiniń kommýnıster partııasynyń saıasaty ishine kirip shyqpaıtyn sum júrek meńireýler áli bar kórinedi. Jaqyn arada Semeıde shyǵatyn «Qazaq tili» gazetasy adamdy mynadaı kúıdiretin habar ákelip otyr.
Qazaqstannyń Ortalyq Keńes Komıtetiniń dekretin iske asyrý úshin Qarqaralynyń ýezdik oqý bóliminiń bastyǵy joldas Qasymuly óziniń mekemesinen orys qyzmetkerleriniń bireý-ekeýin shyǵaryp, ornyna qazaq qyzmetkerlerin alyp, isti qazaqsha júrgize bastaıdy. Muny ýezdegi iri mekemelerdiń biriniń basynda otyrǵan Chývılın degen joldas estip, Qasymulyn shaqyryp alyp: «Qarqaralyda qazaq tilin júrgizýge áli erte, qazaq tilin júrgizemin degen sen – ultshylsyń, alashordashylsyń», dep aýzyna kelgendi kókip, jekip-jekip qoıa beredi. Qasymuly Chývılınniń munysy jolsyz ekenin bilse de, amaly joq, qazaq qyzmetkerlerin mekemeden shyǵaryp, orystardy qaıtadan alyp, oqý bóliminiń isin baıaǵy Nekeń salǵan jolǵa qaıta túsiredi.
Qarqaraly ýezi – qazaq ýezi. Orys joqqa taıaý, az. Qazaqtan oryssha da, qazaqsha da oqyǵandar kóp. Olardyń bári de qazaq jurtyna bir orystaı qyzmet isteı alady. Sol sebepten, Qazaqstan Ortalyq Keńes Komıteti qazaq tilin júrgizý týraly shyǵarǵan dekretinde Qarqaraly ýezindegi mekemeler tegis 1924-shi jyly birinshi ıanvardan bastap isti qazaq tilinde júrgizilsin degen. Olaı oılap, bylaı oılaǵanda Qarqaraly ýezinde qazaq tilin júrgizýge kedergi bolatyn eshbir sebep joq. Chývılınniń «áli erte» degen sózin bir-aq maǵynada uǵý kerek. «Erte» degen sózi memleket isin óz tilinde júrgizetindeı, burynǵy orystar otyrǵan oryndarǵa qazaqtardy otyrǵyzatyndaı qazaq jurtyna teńdik zaman týǵan joq. Ondaı teńdik qazaqqa áli «erte» degen sóz. Mundaı sóz kimniń aýzynan shyǵatyn sóz? Bul ultshyldyq qanyna sińip qalǵan, uly orystyń otarshyldarynyń sózi. Chývılın sondaı ultshyldyqqa mas bolǵan otarshyl bolýy kerek. Orystyń otarshyldarynyń qazaqty aýzyna alǵan kommýnıst qazaq jigitterine op-ońaı ultshyldyq, alashordashyldyqtardyń tańbasyn basa qoıatyn ádeti.
Oryndardaǵy jigitter ortalyq úkimettiń zańyn iske asyrýǵa umtylǵanynda, ultshyl atyna ushyraǵanda, ondaı zańdy shyǵaryp otyrǵan úkimet onan ári on ese ultshyl bolý kerek. Árıne, Chývılın sııaqty syrty ortaqshyl, ishi otarshyl sumdardyń qazaq úkimetine kózqarasy solaı. Eger sovetter úkimeti Chývılınderdi erkine jiberse, qazaq jurtyna áýeden jaýǵan shuǵadan shulǵaý da tımes edi. Biraq Chývılınderdiń soryna qaraı eńbekshilder úkimetiniń tutynǵan joly basqa. Usaq ulttardy ezý, quldaný, olardyń óz tilimen paıdalanyp órkendeýine bóget salý sovetter úkimetiniń negizinde joq. Sovetter úkimetiniń joly – dúnıe júziniń eńbekshilderiniń kósemi Lenınniń joly, sonyń partııasynyń joly. Kózdegen maqsaty – jer ústindegi eńbekshilderdi birlestirip, ádilsizdik, quldyqty joıý, adam balasyn baqytty ómirge jetkizý.
Ultshyldyq, otarshyldyq jalpy eńbekshilderdiń, olarǵa basshy bolyp otyrǵan kommýnıster partııasynyń túpkilikti isterine úlken kesir. Orystyń otarshyldyǵy joıylmaı, burynǵy tepki jegen ulttardyń senimin alý, olardy eńbekshilder uıymyna tartý eshbir múmkin emes. Sondyqtan bizdiń partııa otarshyldyqqa qarsy raqymsyz kúres ashyp otyr. Partııanyń tánindegi merez uly orystyń otarshyldyǵyn ótkir qylyshpen kesip tastap, ornyn qyryqtyqpen qyrqyp, tamyrymen joq qylý kerek dep otyr.
Olaı bolsa, oryndardaǵy partııa komıtetteri máımóńkeni qoıyp, Chývılınderdi tańbalap, partııadan qýýlary kerek. Ortaqshyl partııasynyń ishinde ultshyldarǵa oryn joq ekenin jurt bilsin, kórsin, esinen shyǵarmaı júrsin.
Daıyndaǵan Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»