Qulbek ERGО́BEK. Túrkistannyń túleýi

Kezindegi uly qaǵanat­tardan qalǵan jurnaq – Túrki­stan. Uǵym – uly, shahar – sharqy. Uly bolý­dy armandaıtyn el ótken tarıhyna salaýat aıtyp qarap otyrmaı, oǵan per­­zent­tik kózqarasta, qaryzdar beıilde bolý­ǵa tıisti. Elbasy Túrkistan oblysy jasaq­talsyn, ortalyǵy Túrkistan qala­sy bolsyn dep Jarlyqqa qol qoı­ǵaly da úsh aıdyń júzi! El qýanyp qa­byl­dady. Túrkistandyqtar shattandy. Endi, mine, Elbasy N.Á.Nazarbaev Túrkistanǵa arnaıy atbasyn buryp Túrkistan oblysyn, oblys ortalyǵyn jasaqtaý jónindegi tujyrymdamasyn maquldady. Osy Táýelsizdik jyldary ózi ósirgen aıtýly kásipkerler men shetel alpaýyt kásiporyn jetekshilerine Túrkistannyń qadir-qasıetin jetkize aıtyp: «Sen mynany sal!», «Sen anany sal!» – dep nyǵyrlaı tapsyrma berdi. 

Keshegi keńestik kezeńde jalpy túrkilik at-ataǵy, dúbirlegen dańqy úshin-aq qaǵajý kórip qaqpaı qalǵan jádiger shahar eń alǵash Táýelsizdikpen birge túleı bastady. Túrli syltaýmen alyp ketip, Sankt-Peterbýrgtegi álemdik óner ǵajaıyby Ermıtajdyń jertólesine tastalǵan yrys tasytar Taıqazan qoǵam qaıratkeri, etnolog О́zbekáli Jánibektiń kúsh salýymen tarıhı orny Túrkistan tórine qaıtaryldy. Yrys sımvoly – Taıqazandy qaıtarý jolynda О́zekeń Ermıtaj dırektory, tamasha tarıhshy-ǵalym Mıhaıl Pıotrovskııdi ózine áriptes etip ala bildi. Ekeýi Reseı basshylary aldynda birge qımyldady. Aqyry Túrkistannan arnaıy delegasııa baryp, orta ǵasyrlarda Qarnaqta quıyl­ǵan Taıqazandy Ermıtajdan sál-pál aqaýymen alyp qaıtty. Halqymyzǵa yrys-quty oraldy dep alaqaılap qýandyq. Taıqazannyń tarıhyn bile­tin, otyzynshy jyldary alyp ket­kende jylap qalǵan bir-eki bala jarty ǵasyr ótkende saqaly qaýqıǵan qarııa­ǵa aınalyp, qýanyshtan qaıta jylap turdy. Shamdal, shyraǵdan sekildi asyl buıymdarymyz áli kúnge Sankt-Peterbýrgte saqtalyp keledi.

1991 jyly N.Á.Nazarbaev «Túrki­stan memlekettik ýnıversıteti ashylsyn. Oǵan Q.Iаsaýı aty berilsin» – dep Jarlyqqa qol qoıdy. Azǵantaı ǵalym-oqytýshylarmen M.Jurynov ýnıversıtet jasaqtaýǵa kirisip ketti. Oqý or­nyn qalyptastyramyz dep kelgen no­ǵaı násildes tarıhshy-professor Kachıkaev aq shańǵa oranyp jatqan migirsiz Túrkistandy kórip úmiti oıanbaı, kórpe-tósegin jınap ile salqyn úıli, salýly tósegin ańsap eline taıyp turdy. Jáı ketpeı «Kazahstanskaıa pravda» gazeti betinde «Bolashaǵy joq oqý orny» degen kúıelesh maqala jarııalap ketti. Esesine N.Á.Nazarbaev Túrkııa respýb­lıkasy Prezıdentimen kelise otyryp 1992 jyldan bastap oqý ornyn Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetine aınaldyrdy. Shúkir, Táýelsizdik tańymen talasa jumysyn bastaǵan ýnıversıtet Túrkistandy órkenıet bıigine kóterisip, jasap keledi. Túrkilik arǵy dáýirlerden aryp-ashyp jetken jádiger shahar – Túrkistandy boıtumar etip júreginde ustap qanshama kóp ultty túlekterimiz bilim alyp, óz elderine samǵap, parlap ushyp ketip jatty. Ýnıversıtet túlekteriniń aldy alys-jaqyn shet elderde, ózimizde túrli qyzmetterde júr. Basshy da, qosshy da bar olardyń arasynda.

Túrkistan shyn máninde, alǵash ret eńsesin 1500 jyldyq mereıtoıy tu­syn­da tiktedi. Oblys ákimi bolyp pa­ıym­dy basshy, isker azamat Berdibek Sapar­­baevtyń kelýimen aq shańǵa oranyp jat­qan eskerýsiz eski qalany jańartý, jań­ǵyrtý baǵdarlamasy jasaldy. 

Álemdi arhıtektýralyq sán-saltana­tymen tańǵaldyratyn kók kúmbezdi Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi táýelsizdik rýhymen qaıta jańǵyrdy. IýNESKO arqyly qorǵalatyn kóne eskertkish­tiń ajary ashyldy. Túrki memleket­teri prezıdentteri Túrkistanda bas qos­ty. Aqyldasa kele alynǵan sheshim­der bilikti qalamger Sherhan Murtaza qalamy arqyly «Túrkistan Deklara­sııasy» ata­nyp, «Egemen Qazaq­stan» arqyly alty Alashqa tarady. Elbasy N.Á.Nazarbaev: «Biz endigi jer­de túrki memleketteri basshylary Túrki­standa bas qosyp turatyn bolamyz», – dedi. «Iаsaýı ýnıversıteti – kele­shekte túrki halyqtary, túrik ult-ulys­taryna ortaq oqý ornyna aı­na­lady», dedi Elbasy keleshekti kóz­deı. «Túrkistandy osy ýnıversıtet órkenıet bıigine kóterýge tıisti» – dep te mindet júktedi Elbasy. Jádiger shahar­dyń 1500 jyldyq toıy tusynda týysqan elderdiń basshylary aldynda «Túrkistandy oblys ortalyǵy jasaımyz. Toı Túrkistandy ortalyqqa aınaldyrýdyń basy», dedi aldaǵy mindetterdi naqtylaı. «Túrkistan endigi jerde túrki halyqtarynyń rýhanı astanasy retinde gúldenýge tıisti», dedi taǵy bir tarıhı saparynda. 

Kórip otyrǵanymyzdaı, Elbasy Túrki­standy oblys ortalyǵyna aınal­dyrý­dyń amalyn Táýelsizdiktiń alǵashqy tańynan bastady desek jarasady.

Jarlyqqa qol qoıdy. Tarıhı sheshim jasaldy. Qaıtalap aıtamyz, bul bir qazaq halqy ǵana emes, kúlli túr­ki dúnıesi kópten kútken qýanysh. Ási­rese túrki halyqtary bul tarıhı sátti zor qýanyshpen qarsy al­dy. Ob­lystyń jańa ákimine túr­ko­log ǵalym (altaıst) Janseıit Túı­­me­baev­tyń tańdalýy barynsha qaıyrly sát! Túrkistan oblysyn jańa­sha ja­saq­taý tujyrymdamasynyń qabyl­­danýyna baýyrlas Túrkııadan kásip­ker­lerdiń barynsha molynan tartylýy jańa oblystyń jańa basshy­synyń áseri. Qazirdiń ózinde Túrkııa kásip­keri 200 gektar jerge jylyjaı orna­lastyrýǵa kirisip ketýi bul tarap­taǵy ıgiliktiń bastamasy.

Táýelsizdik tańynan beri Elbasy Túrkistandy úzilis-úzdiksiz qoldaýmen keledi. Ilgerishil basshy, ilkimdi qosshy bolyp judyryqtaı jumylsa, túrki dúnıesinen ınvestısııa tartylsa – jumyla kóterip Elbasynyń Túrkistan jónindegi tarıhı sheshimin júzege asyrý qıynǵa túspeıtini kórinip tur. Bul ekonomıkalyq yntymaqty ǵana tilemeıdi. Sonymen birge tarıhı tamyry bir túrki halyqtarynyń basyn biriktiretin qolaıly sát bolǵaly turǵanyn aıtý paryz.

Túrkistandaǵy tarıhı jıyn Elba­sy­nyń halyqaralyq bedelin de aıqyn kórsetti. Elbasy shetelden kelgen ınves­torlarǵa da meılinshe molynan mindet júktedi. Aleksandr Belovıch Túrkistanǵa ámbebap teatr ǵımaratyn, Kang Djon De turǵyn úı qurylysyn salyp beretin bolyp ýáde etti. Patoh Shodıev «Túrki halyqtary mýzeıin» salýǵa bel baılady.

Otandyq kásipkerler Aıdyn Rahym­­baev «Qazaq handary, bıleri jáne batyrlary ortalyǵyn», Nur­lan Sma­ǵulov kólik salonyn, Danııar Abyl­ǵazın júzý ortalyǵyn turǵy­zatyn bolyp kelisti.

Aıtylǵan anyqtamalyqtyń tý syrtynda barlyq oblys, tipti aýdandardyń qosar úlesi óz aldyna. Osynyń barshasyn kózge elestetip, kóńilge túıgende tarıhtyń kózinen, taǵ­dyr­dyń tezinen qınalyp ótip kele jat­qan jádiger shahar oblys ortalyǵyna bas-aıaǵy tórt-bes jylda aınalyp gúl­deı­tinine kúmán qalmaıdy. San ǵasyrlap aınalasyna órkenıet shýaǵyn shash­qan, mádenı de ekonomıkalyq sharapa­tyn tıgizgen Túrkistan endi oblys or­talyǵy raıynda Qarataý men Ala­taý­dy en jaılap, Syr-anany túrki halyq­tarymen tel emip jatqan áldeneshe aýdan­nyń baǵyn ashatyn ortalyqqa aına­la­dy. Tarıh-soqpaǵynda san ret ǵajap gúldep boı túzegen, joı­qyn shap­qynshylyqtarda san ret sansyrap kúl-talqany shyǵyp toqyraǵan Túrkistan endigi jerde Máńgilik eldiń qýatty qanatyna aınalyp, shyrqaý bıik­ke kóteriledi, «Túrki halyqtarynyń rýha­nı astanasyna aınalady!» Elbasy Táýelsizdiktiń aq tańnan tartyp satylap daıyndap, búgin tarıhı sheshim jasaǵan Túrki­stannyń – kúlli túrki halqy tarı­hyndaǵy orny eren jádi­ger shahardyń keleshegi kenish! Túrkistan túleı bastady. Túrki­stan TÚRIKSTANǴA aınalyp túlerine senim zor!

Qulbek ERGО́BEK

TÚRKISTAN