Aljan taý

Aıtalyq, Jetisý jerin otarlaýdy bastaǵan kezdegi, ıaǵnı 1841 jylǵy jaryq kórgen «Kar­ta Kokanskogo hanstva» de­gen eńbekte Alataýdy ejel­gi tarıhı atymen «Úısin Ala­­taýy» dep kórsetken. Al 1854­ jylǵy kartalarda bul ataý óz­gergen. «Zaılııskıı Alataý­ǵa» aınalǵan. 

Reseı ımperııasy Je­tisý­ ólkesine aıaq basqan soń­ de­reý jer-sý attaryn orystan­dy­rýǵa kirisedi. Mysaly, Almaty – Vernyı,  Túrgen – Mıhaı­lovskoe, Atamqul – Malovodnoe, Shilik – Zaısevskoe,  Uzynaǵash – Kazansko-Bogorodskoe,   Qas­keleń – Lıýbovınskıı, Tal­ǵar – Sofııskaıa,  Esik – Na­dej­dınskıı,  Narynqol  Ohotnı­chıı bolyp shyǵa kelgen. (QR OMA. 44-q., 1-t., 5570-is. 1-p.). 

Tarıhı jer-sý ataýlary degende ákemniń aǵasy Toqsaba qarııa eriksiz eske oralady. Men ol kezde úlkenderdiń qolyna sý quıyp júrgen kishkentaı balamyn. Toqsaba atam bólimsheniń basshysy. Kózi ashyq, suńǵyla jan edi. 

– Eı, qurdas, osy Aljan ata­myz neshe aǵaıyndy bolǵan? – dedi ákem birde dastarqan ba­synda jigit aǵasy Muqanǵa qa­raı burylyp. Onyń jaýa­byn Muqannan buryn Toqsaba atam aıt­ty. 

– Aljan atań eki aǵaıyndy. Inisiniń aty – Shaja. Aljannan tý­ǵan tórt ul bar. Olar – Sy­rymbet, Shaǵyr, Alaman, Qı­ǵylyq, – dedi nyq sóılep. Sonymen qatar muny nege su­ra­dyń degendeı ákeme qadala qarady.

–  Áskerden jaralanyp Se­meı­den ótkennen keıin, qaı (stansııa) beket ekeni esimde joq, maıdanger dosym bolmaı úıine túsirdi. Rýy Syban eken. Qart ákesi bizdi qushaq jaıa qarsy aldy. El-jurt má­re-sáre boldy. Jaýynger bala­synyń soǵysqa bir qolyn berip qaıtqanynda olardyń sharýasy joq. Sóıtip Qojan dosymnyń sha­ńyraǵy shattyqqa bólendi. 

Meniń qaıdan ekenimdi bil­gen qarııa «Balam, biz Aljan atań­nyń atyndaǵy taýdyń baýraıynda otyrmyz. Osy Aljan taý men senderdiń Aljan atala­ryńnyń  arasynda qandaı baılanys bar ekenin bilgim keledi?» dedi. Ol kezde pálendeı jaýap qaıtarý men úshin ońaı emes bolatyn.

Ákemniń osy áńgimesi esimde qal­ǵan men úsh jyl buryn Yz­ǵar­bek Bektursynovpen birge Ka­tondy aralap, qaıtar jolda Al­jan taýdy izdestirgen edim. Biraq ol saparymyz nátıjesiz aıaqtalǵan-dy. 

Jýyrda Semeıde jergilikti el azamattary kóp jınalǵan bir toıda boldym. Áńgime arasynda­ Aljan taý týraly suradym. Sol­ kezde Qasqataı degen azamat:

– Jaqypjan, biz sen iz­­dep júrgen Aljan taýdyń ete­ginde óstik. Osy óńirdi Úısin aǵaıyn­dar toqsan jyldan astam ýaqyt jaı­laǵan eken, – dedi nyq se­nim­men.

Mundaı jańalyqty estigen kezde júregim shymyrlap, ba­ba­larymyzdyń el qamy, jer­ qamyna qaraı osy mańdy qor­ǵaǵany oıyma oraldy. Kósh­pendilerdiń at tuıaǵymen qazaq saharasynyń kartasyn jasap, áldeneshe myń jyldyq tarı­hyn qulaǵan qorǵandarda, jer ataýlaryna qaldyrýy – zań­dy qubylys. Sondyqtan osy óńirde Hankeldi ­aýyly bar de­gendi estigende odan sa­ıyn tolqydym.  Aýyl ataýy Albannyń ishindegi Aljan rýynyń batyry Hankeldi Sy­rymbetulynyń esimimen tike­leı baılanysty bolýy da ábden múmkin ǵoı.  

Hankeldi – Uly júzdiń Al­ban taı­­­pasynyń Aljan rýynan shyqqan qaı­ratker tulǵa. Jaýjúrek batyrlarmen úzeńgiles bolyp qol bastaǵan. Aıagóz, Tesiktas jerlerinde jońǵarlarmen bol­ǵan shaıqastarda erligimen erek­­she kózge túsken, ataqty Ańy­raqaı shaıqasynda Al­ban jasaǵyn basqardy. Joń­ǵarlarǵa qarsy kúreste ákesimen tize qosyp, úlken uly Tileýke men nemeresi Raıymbek batyrlar da jaýǵa shapqan. Hangeldi sol kezdiń jaǵdaıyna oraı Uly júz qazaqtarynyń jońǵar basqynshylyǵyna qarsy so­ǵys­ta Reseıge arqa súıeýdiń qajettigin durys uqqandardyń biri boldy. Osy maqsatta 1733 jy­ly Tóle bı, Qodar bı, Sataı jáne Bólek batyrlarmen birge orys memleketiniń qol astyna qa­raýǵa tilek bildirip, orys pat­shaıymyna hat jazǵan. Bul alǵashqy hatty Aralbaı men Oraz­keldi jetkizse, 1734 jyly taǵy da patshaıymǵa jazylǵan ekin­shi hatty Peterborǵa tike­leı Hangeldi men Tóle bıdiń nemere inisi Aıtbaı ekeýi aparady. El aýzyndaǵy ańyzdarda Abylaı sultan jońǵarlarda tut­qynda bolǵanda, ony bosa­týǵa Tóle bı bas­tap barǵan toq­­­san adamnyń ishinde Hangel­diniń bolǵany da aıtylady. Ol qolbasshylyǵymen aty tanyl­ǵan kezde elaralyq bitimgerlik jumystarǵa da baryp, bilikti mámilegerligimen  kózge túsken.

Joǵarydaǵy derekter Han­gel­di batyr Aıagóz, Taskesken mańyn qalmaqtardan azat etý joryqtaryna qatysqanyn meń­zeıdi. Olaı bolsa, sol jyldar­dan keıin Aljan atanyń tuqym­dary osy óńirdi jaılaǵan bolyp tur ǵoı. Bul derekterdi aı­typ otyrǵan sebebim, Jarma beke­tinen 15 shaqyrym jerde Arsha­lydan bastalatyn Aljan taý Kókserkege baryp tireledi. Osy alqapta Shynǵoja aýylynan 18 shaqyrym ótkende Han­geldi bólimshesi bar. Jergilikti jurt Aljan taýy, Aljan kó­lin atap, eldi mekenge Hangeldi atyn beripti. 

Qulaqpen estigendi kózben kó­rýge tyrystyq. Sonymen «Al­jan taý qaıdasyń?» dep jol­ǵa shyqtyq. Jumabektiń avto­kóligimen Jarma baǵytyna qaraı júıtkip kelemiz. Ar­shaly aýylyna jaqyndaǵanda «Anaý aldaryńda turǵan  Aljan taýy», dep kóligin kilt ońǵa burdy. 

Seksenge ıek artqan Serik­qazy aǵamyz sharýashylyqta uzaq jyldar mehanızator bol­ǵan eken. Aljan taýdyń sýly, ný­ly bir pushpaǵyn Samat inisi jaılasa, ekinshi tusynda Sekeń­niń sharýa qojalyǵy tur. «Qara­kól mańyndaǵy toǵaı ara­syndaǵy eski beıitti jasy júzden asqan ákem Aljannyń beıiti deýshi», dep áńgimesin bastady Serikqazy aqsaqal. Bul sózden keıin bizde taǵat qal­mady. Dereý sol mańǵa qa­dam bastyq. Netken sulý óńir, taý múlgip tur, eteginde Qara­kól. Shetin toǵaıly qamys kómkergen... Mine, toǵaı ishin qaq jaryp, atalǵan beıitke de jet­tik. Qorymnyń jan-jaǵy taspen qalanǵan, sýdan alys, kólemdi, jaıly jerge jerlengen. Qaıran babam! Jerdiń jan­natynda jatyr ekensiz dep kúbir­ledim.

Tarıhı jazba derekterge qa­rasaq, 1785 jyly kapıtan Andreevtiń «Orta júzdiń sıpattamasy» atty eńbeginde Uly júzdiń qonystanǵan ornyn bylaı kórsetedi: «Tarbaǵataı taýynan qytaı shekarasyna deıingi jerde jazda Tarbaǵataı, al qysta Toqtataý ańǵaryna de­ıin­gi aralyqta mynadaı rýlar kóship-qonyp júredi: 1. Ja­ńabı bastaǵan sýandar 3500 tútin; 2. Qońyrbórik Daly Dáýlet bastaǵan 400 tútin; 3.Qyzylbórik Ájibaı aqyn 1940 jyly jazda Qańlybaı, Tas­temir, Altaı bastaǵan 300 tútin; 4. Shapyrashty Qoı­soımas Qa­rasha bastaǵan 1500 tútin; 5.Atanbaı bastaǵan Qy­zaı 700 tútin; 6. Qarabas bas­taǵan Aq­baraq, Aqbolat 600 tú­tin, Sadyq bastaǵan Qańly 120 tútin. Atalǵan qazaqtar jer sharýa­shylyǵymen aınalysyp bıdaı, arpa jáne tary sebedi. 

Bıeke bı bastaǵan Segiz-sa­­­rylar 600 tútin, Alaman bas­taǵan Aljandar 450 tútin, Aıa­góz ben Qaraqol ózenderiniń ara­­lyǵynda Berdiqoja bastaǵan Shanysh­qylylar 300 tútin, Jol­dy­baı Shymyrbaı bastaǵan Jalaıyrlar 600 tútin, Igilik bı bastaǵan Qasqaraýlar 500 tútin, Súıindik bastaǵan Qyr­myshtar 100 tútin, Baıǵabyl О́tep bastaǵan Janystar 100 tútin»  dep kórsetedi (Arıstov A. Ýsýnı ı kırgızy ılı karakır­gızy. Bıshkek, 2001. 419-420-better.). Jetisýdy Uly júz qa­zaq­tarynyń ejelden meken etip kele jatqanyn I.Jan­súgirov «Jetisý» degen eńbe­gin­de bylaı dep keltiredi: «Je­ti­sýdy orys alar tusynda Lep­si, Altyn-aryq, Aqsý, Ma­qanshy boılarynda shapyrashty, sary úısin degen el­der qonystanǵan edi. Kúrkildektiń (Aıa­góz) quıǵanynan osy kúngi qony­syna deıin Qaratal, Kóksý boıynda ja­­laıyr júrýshi edi. Osy kúngi Ile kó­pirden órge qaraı Quljaǵa sheıin beti ashyq ózenniń eki jaǵyn óristep, Uly júz­diń alban-sýany jatýshy edi. Talas sýynyń keýdesinen tómen qaraı, Shýdyń boıy, Qordaıdyń aıaǵyn basa dýlat ­qonystandy» (Jansúgirov I.Jetisý 1730-1916. Almaty: Sen­nye býmagı, 2001.­ 10-b.). Belgili ǵalym H.Arǵynbaev óz­ zert­­teý eńbeginde bylaı de­gen:­ ­«...naı­­­­man­­dar HVIII ǵa­syr­dyń aıaǵy men HIH ­ǵasyr­dyń basynda Aıagóz, Kók­pekti, Aq­sý ózenderine, Tar­baǵataı taýynyń etegi men jo­talaryndaǵy jaıy­lym­darǵa kóshken de, odan da asyp Alakól men Sasyqkól jáne Tentek, Shilikti, Lepsi, Aq­sý ózenderi tóńiregindegi jaıy­lymdarǵa qonys aýdaryp, Qa­ra­tal ózenine deıin jetken. Ońtústik Balqash óńiri, Alakól kóli, Jońǵar Alataýy jáne Qa­ratal ózeni aralyǵynda jat­qan jer úshin Orta júz ben Uly júz kóshpelileri arasynda daý-damaı bolyp turǵan» (Ar­ǵynbaev H., Muqanov M., Vostrov V. Qazaq shejiresi haqynda.- Almaty: Ata mura, 2000. 317-b.). Mine, atalǵan má­li­metke qaraı otyryp, Reseı ımperııasy otarlaý barysynda qazaqtar arasyna iritki salyp, jer daýy men barymtany ór­shitip, bir-birine qarsy aıdap salǵan jymysqy saıasatyn iske asyr­ǵanyn tereń uǵyna túsemiz. 

Qarakóldiń jaıly jaǵala­ýy­na ornalasqan Aljan ata­ beıitin kórip, kóńilimiz kóte­ri­lip qýanyshqa keneldik. Ar­shalyǵa sondaı sezimmen oral­dyq.

HVII ǵasyrdyń úshinshi shı­re­gin­de, Dúrbit-Oırat, Manchjýr-Sın ımperııasyna qarsy qaharmandyqpen shaı­qasqan, torǵaýyttardyń tas-­tal­qanyn shyǵarǵan osy jıyr­ma jyldyq soǵysta atqa qonǵan Qabanbaı, Múıizdi О́tegen, Nuraly han, Ábilpeıiz sultan, Qanjyǵaly Bógenbaı, Eraly sultan, Ádil sultan, Orys sultan, Jantaı Baıan, Malaısary, Oljabaı, Kereı Jánibek, Shapyrashty Naý­ryz­baı, Kókjarly Baraq, Raıymbek, Jápek, Berdiqoja, Tileýke, Saǵymbaı, Syrymbet, Er Ájibaı, Baıǵozy, Shynqoja, Aıbas, t.b. batyrlar tize qosqan.

Bul rette Aljan urpaǵy Raıymbektiń qolbasshylyq iskerligi ushan-teńiz. Tarıhshy­larǵa áli de zertteýge qajet tus­tary mol. Aljan urpaǵy Hangeldi batyr jaıly jazbalar az, zertteý joq. Alaıda Buqar, Úmbeteı, Shádi tóre, Jáńgir jyrlarynda batyrlar beınesi bar. Ilııas Esenberlın, Ábish Kekil­baev, Qabdesh Jumadilov som­daǵandaı tulǵalardan Han­keldi menmundalap turǵan joq pa?

Astanadan dosym Nesipbek Aıtuly telefon soqty: 

– Jaqypjan, Aıagóz aıma­ǵyn­daǵy jigitter habarlasty. Hangeldi babańnyń jatqan je­rin izdep júr ekensiń. Men ol týraly bilemin. Naǵashylaryma jıi baramyn. Naǵashym beıit ara­lap, «Mynaý Hangeldi ba­tyr­dyń beıiti, umytpa. Han­gel­di batyr osy jerdi qalmaq­tan azat etken babań»,  dep  qulaǵyma quıǵan. Batyr jatqan qorymdy saǵan kórsetemin. Biraq, beker emes. Báıge tulpa­ryń­dy ázirle, – dedi jaıdarylana kúlip. 

Aıagóz aımaǵy shuraıly, qunar­ly. Jaý kózi kók shalǵyn­dy qysy jumsaq jerge túsedi emes pe? Jońǵar, qytaı ásker­­le­rine qarsy toǵyz ret keskiles­ken shaıqas bolǵan. Sol soǵystarda Hangeldi batyr da osy aımaqty, ıaǵnı Taskesken, Aıagóz, Jarma aýmaǵyn jaýdan tazartýǵa atsalysqan. О́zine de topyraq osy jaqtan buıyrǵan. Raıymbektiń úsh júz jyl­dyq merekesin toılaǵanda Han­geldi babamyzdyń jerlengen jeri qazaq dalasynyń qaı je­rinde ekenin taba almaı tuıyq­qa tire­lýimizdiń basty sebebi de osy bolsa ke­rek. 

Hanǵa keńes berip, Uly júz sarbaz­daryn sheshýshi urystar­ǵa ázirlegen Hangeldi babamyz osylaısha Aqsháýliniń eteginde, Aı ózeniniń boıynda máńgilik mekenin tapqan kórinedi. 

– Ákeńizdiń poıyzdan túsken stan­sasy Qaraqoıtas bolýy kerek. О́ıtkeni sol stansadan Al­jan taýy anyq kó­rinedi, – dedi bizben áńgimelesken mek­tep ustazy, tarıhshy Rys­qaı­sha Qaı­ranova. Men asqaq­tap kóringen Aljan taýǵa, atala­rymyzdyń rýhyna basymdy ıdim.

Álbette, bizdiń bul sapary­myzdaǵy kezdesken azamattar­men áńgimede aıtyl­ǵan jaıttar áli de zertteı túsýdi qa­jet etetini anyq. Atyraý men Altaı­dyń ara­syndaǵy Uly Dala­nyń salqar tósin jaý­dan qorǵaý úshin zamanynda eń­ký-eń­ký jer shalǵan batyr babalardyń basy qaı­da qal­mady?! Olardyń jaı tapqan beıit­teriniń búginge jetip, elge belgili bol­ǵanynan, jel men jańbyrdyń, ýaqyttyń sorabymen joǵalyp, urpaǵyna belgisiz bolyp qalǵandary da kóp ekeni ras. Olaı bolsa, osy maqalaǵa arqaý bolǵan jaıt­tar qosymsha tarıhı derekti qu­jattarmen dáleldenip jatsa, nur ústine nur bolǵany. 

Jaqypjan NURǴOJAEV