Úrimji qalasynda qazaq tilinde shyǵatyn «Shyńjań gazetiniń» 2010 jylǵy 21 shilde kúngi sanynda «Tańjaryq aqynnyń bıshi kelini» atty shaǵyn jazba jarııalandy. Maqala avtory tanymal dramatýrg Sultanáli Balǵabaev. Maqala ózegi – qıly taǵdyrǵa toly Saǵadat Málikqyzy men Nurjigit Tańjaryqulynyń mahabbaty. Osy oqıǵaǵa qatysty kınodrama jazýǵa nıettenip júrgen qalamger Sultanáli Bazarbaıulyna jolyǵyp, qos ǵashyqtyń taǵdyr-talaıy jaıly áńgimelep berýin ótindik.
– Sulteke, Tańjaryq aqyn joǵarydaǵy Nurjigitti qaıdan, qalaı asyrap alǵany jaıly aıtyp berseńiz?
– Meniń qolymdaǵy derekterge qaraǵanda, Nurjigit 1922 jyly Jetisý ólkesinde týǵan eken. Asharshylyq jyldary ákesi bas saýǵalap, bala-shaǵasyn ertip Qytaıǵa ótpek bolady. Biraq otbasy túgeldeı shekarashylar oǵynan qaza tabady. Kishkentaı Nurjigit kópirdiń astyna tyǵylyp aman qalypty. Sodan janyn jaldap jat elge barǵan tul jetimdi Tańjaryq asyrap alyp, Quljada uıǵyr mektebine beredi. Mundaǵy Nııaz deıtin uıǵyr muǵalim Tańjaryqtyń jaqyn dostarynyń biri eken. Nurjigit osynda bastaýysh mektepti bitirgen soń aqynnyń áıeli Bátıdiń qolynda bolady. 1936 jyly bul óńirde munaı óndirý isi qolǵa alynyp, áýejaı salynady. Jergilikti halyqtan tehnıka tilin biletin mamandar daıarlaý sharasy qabyldanady. Nurjigit osy naýqanǵa iligip, 1938 jyly elektrmen dánekerleýshi mamandyǵyn ıgeredi. Biraq sol jyly ókil ákesi Tańjaryqty úkimet qamaýǵa alady.
– Arqasúıer ákesi túrmege qamalǵany qıyn bolǵan eken. Ári qaraı...
– Nurjigit Úrimjige baryp bir dúrkin ákesimen jolyqqan. Ákesi «balam, oraıy kelip jatsa Sovetke baryp oqy» dep batasyn beredi. Ekinshi qaıta jolyǵa almaǵan. Sodan 1941 jyly Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalyp, Qytaıdaǵy keńes mamandary eline qaıtady. Orysshany edáýir bilip qalǵan Nurjigit «men de fashıstermen soǵysam» dep solardan qalmaı birge ketedi. Qysqasy Nurjigit 1942 jyly qan maıdanǵa attanyp, soǵysty Berlınde aıaqtaıdy. Soǵystan keıin Tashkentke baryp turady. Keshikpeı qaladaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtqa oqýǵa túsedi. 1950 jyly ınstıtýtty bitirgen soń «Shyǵys shyndyǵy» jýrnalyna qyzmetke ornalasady. Sóıtip júrip bir kúni taǵdyr aıdap Tashkentte Saǵadat Málikqyzymen tanysady.
– Saǵadat Málikqyzy kim?
– Saǵadat Málikqyzy 1936 jyly Shyńjań ólkesiniń Altaı aımaǵyndaǵy Sarsúmbe qalasynda dúnıege kelipti. Qazaqtyń aty ańyzǵa aınalǵan jeztańdaı ánshisi Kúlásh Baıseıitovanyń týysy jáne ataqty bıshi Shara Jıenqulovanyń shákirti. Iаǵnı, Saǵadattyń sheshesi Ásııa men Kúlásh aǵaıyndy kisilerdiń qyzdary. Ásııa ótken ǵasyrdyń basyndaǵy alasapyran kezinde Qytaıǵa ótip ketken. Sonda boıjetip, Málik deıtin jigitke turmysqa shyqqan. Osy kisiden Saǵadat týyp otyr. Saǵadat 13 jasynda Shyńjań ólkelik kadrlar mektebiniń óner synybyna oqýǵa túsip, 1953 jyly Úrimjidegi ólkelik oıyn-saýyq mekemesine kásibı bıshi retinde qyzmetke qabyldanǵan. Túrkııa, Koreıa, Bolgarııa, Japonııa, Pákistan, Albanııa sııaqty elderdiń sahnalarynda óner kórsetken. Ol oryndaǵan «Serýen», «Jar-jar», «Kilem toqý», «Aıjan», «Lı-lı», «Qashqar hanymy» sııaqty bıler kórermen qaýymnyń kóńilinen umytylmastaı oryn alady. О́zi de jańadan 20-dan astam bı shyǵarǵan. Sonymen qatar drama ártisi retinde birneshe fılmge túsken.
– Sózińizdi bóleıin, qazaqstandyq daryndy bıshi Shara apamyz Qytaıdaǵy Saǵadatqa qalaısha ustaz bolady?
– Munyń ózindik sebebi bar. О́tken ǵasyrdyń 40-jyldarynyń ortasynan 60-jyldardyń basyna deıin Keńes Odaǵy men Qytaı Halyq Respýblıkasynyń qarym-qatynasy barynsha jaqsaryp, tyǵyz baılanysta bolǵany tarıhtan málim. Osy tusta Almatydan Kúlásh Baıseıitova, Shara Jıenqulova bastaǵan bir top óner qaıratkerleri gastroldik saparmen arnaıy Shyńjańǵa barǵan. Kishkentaı Saǵadat naǵashy apasy Kúlásh ánshimen alǵash ret solaı tanysqan. Kúlásh apamyz balǵyn Saǵadattyń boıyndaǵy bıshilik qabiletti birden baıqap, qurbysy Sharadan oǵan bı úıretýdi ótinedi. Osylaı Sharadan dáris alǵan Saǵadat Málikqyzy az ýaqytta búkil Shyńjańǵa tanymal bıshige aınaldy. 1955 jyly Varshava qalasynda dúnıe júzi jastarynyń festıvalinde óner kórsetedi. Jáne bir qyzyǵy, osy saparynda Saǵadat Máskeýge soǵyp, Keńes Odaǵynyń úkimet basshysy Malenkovtiń qabyldaýynda bolady.
– Túsinikti. Endi mynany aıtyńyzshy, Tashkenttegi Nurjigit pen Qytaıdaǵy Saǵadat qalaı tanysyp júr?
– Sodan kóp uzamaı ótken ǵasyrdyń 50-jyldary Shyńjańnyń bir top ónerpazy gastroldik saparmen Qazaqstan jáne Orta Azııa respýblıka-laryn aralaýǵa shyǵady. Delegasııany Almaty temir jol beketinde Kúlásh Baıseıitova, Shara Jıenqulova bastaǵan óner qaıratkerleri saltanatpen qarsy aldy. Osy toptyń ishinde qolynda bir qushaq gúli bar Nurjigit te júredi. Ekeýi áýeli osylaı tanysqan. Nurjigit bolsa shyńjańdyq óner delegasııasymen birge Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, О́zbekstan, Túrikmenstan respýblıkalaryn aralaıdy. Ekinshi bir sebep – Shyńjań delegasııasyn bastap kelgen Buqara Tyshqanbaev Tańjaryq aqynnyń úlken qyzy Saranyń kúıeýi, ıaǵnı Nurjigittiń jezdesi. Sondyqtan alystan kelgen jezdesin kútip alyp, birge júrý – Nurjigit úshin de laıyqty is. Onyń ústine Nurjigittiń qazaq, uıǵyr, orys tilderin jetik bilýi tilmashtyq qyzmet atqarýyna qolaıly.
– Sodan...
– Sodan shyńjańdyq qonaqtar Orta Azııany túgel aralap elderine qaıtqanda Nurjigit amandyq tilep shekaranyń ber jaǵynda qala beredi. Biraq Saǵadatqa degen ǵashyqtyq sezim ony shekara buzyp arǵy betke ótýge ıtermeleıdi. Sóıtip 1957 jyly Nurjigit qaıtadan Shyńjańǵa qashyp ótip, Qulja pedagogıkalyq ınstıtýtyna muǵalim bolyp ornalasady. Saǵadat ekeýi 1959 jyly úılenip, 10 jylǵa jýyq bir shańyraq astynda tatý-tátti ǵumyr keshedi. Baqtııar, Nurlan atty uldary, Saıra atty qyzy dúnıege keledi. Sútteı uıyp otyrǵan bularǵa 60-jyldardyń aıaǵynda qara bult úıiriledi. «Mádenıet tóńkerisi» bastalǵan alǵashqy kúni Nurjigitke «Keńes Odaǵynyń jansyzy» degen aıyp taǵylyp, 1969 jyly daryny kemeline jetip, tolysyp turǵan der shaǵynda mert bolady.
– Saǵadat apamyz qazir qaıda?
– Súıip qosylǵan jarynan aıyrylyp, shıetteı úsh balamen jesir qalǵan Saǵadat qansha qıyndyq kórse de qaıyspaı kúresip, basyna túsken aýyrtpalyqty jeńe biledi. Urpaǵyn eshkimnen kem qylmaı, tárbıelep ósiredi. Búginde apamyz zeınetker, eńbek demalysynda. Uldaryn uıaǵa, qyzdaryn qııaǵa qondyryp, áldeneshe nemere súıip otyrǵan baqytty ana.
Áńgimelesken
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»